Ojgyn z Pniokow 08.01.2005

No, toz momy i Zilwester, i Nowy Rok, i Trzech Kroli za sia, forbaj. Tela co i tyn Zilwester, i tyn Nowy Rocek jakosik festelnie zaslimtane byli (gor tyn Nowy Rok) i blank sam u nos bez sniega i mroza. Bocza jednygo Zilwestra, kiej my sie ze mojom Elzom wybrali do Mikolowa. Gryfno balanga, bigel we szykownym, herskim i sztramskim szynku. Lo dwanostyj szampan lebo inkszy „schaumwein”i „spumante”, i cosik tam bolo na placu widac, ize suje. A z ranca, kiej my wylejzli uwidzieli my, co colko dziedzina zasulo ci sniygiym tak, co zodyn autok ci niy poradziol sztartnonc i choby chocia maluski konsek  ujechac. Mie tam bolo blank jedno, bo gorzoly to my ci mieli zdziebko naszporowane (zawdy i kozdy wtynczos cosik we tasi smycol, coby styklo krom tyj przidzialowyj) i tyn colki Zilwester zetrwol nom aze do wieczora we Nowy Rok. To ci bol nasz nojdukszy Zilwester, i ku tymu gryfny. Bo tyz fest dugi bol nasz Zilwester we Czechach, we miescinie Luchacˇowice tela, co tam bez chnet colki Nowy Rok musieli my deptac lo suchym pysku skuli tego, co mieli ci tam jesce „socjalizmus” i we wszyjskich szynkach olbry, kelnery blank niy poradziyli przijnsc do sia. Nale, lo tym jo juz godol i niy byda tuplowanie eklerowol. A kiejby tak bez cufal sam przidarzil jakisik modziok, kiery te moje fandzolynie sucho, to niech sie niy gorszy, ize spominom ci te downe czasy ... lon kiejsik tyz przi sklerolzie bydzie boczol ino to co bolo downij, a niy to co terozki lebo dwa tydnie tymu.

Spomniolech sam lo Trzech Krolach, kiere sie bezmac mianowali Kacper, Melchior i Baltazar. I zawdy wtynczos, przi tym swiyncie spomino mi sie jedna siaronym gryfno gyszichta, kieroch mozno juz godol, a kiero we roztomajtych zortach krajzuje lo styrdziystu lot po naszyj dziydzinie, a skuplowano jes ze tym Baltazarym. A bolo to tak:

Tak jakosik po tyj drugij wojnie to sie sam na Slonsku wszyjsko pometlalo. Przikludziylo sie kupa roztomajtych goroli, i tak ci jakosik tyn swiatek kulol. Na isto, barzij kulol jak lajziol choby buksiok. Buksioki to wiycie, ize poszli tam – jak to godali – ciynzkie czasy pedziol Rus, kiej na plecach zygor nios – na banhof.

No, nale jo niy lo tym. Przijechol ci do nos na Pnioki jedyn repatrijont, kierego mianowali Baltazar. Dejcie sie pozor! Baltazar. Mozno sie we jakigosik nyjgra jejigo mamulka zagawcyla, abo co, niy poradza terozki gynal pedziec. Dosik, ize powia co lon ci blank niy poradziol ani cytac, ani szrajbowac.

Dyrechtor naszyj szule, siedymnostki jak sie ino kapnol co lon je we wercie, poslol go zarozki na telki kurs na kierym wszyjskich tych pamponiow ucyli cytac i cosik tam szrajbowac. Kiej sie tyn Baltazar juz wszyjskigo naumiol, no poradziol ci na tyn prziklod naszrajbowac: tata, mama, Ala, As – poslali ci go we nadgroda na telki dupny  alsflug do Warszawy. Wiycie jak to wteda bolo? Ciyngiym ci kogosik do Warszawy wykludzali, coby colko Polska ta naszo stolica lod nowa rychtowali.

Pojechali ci telkim srogim altokiym we styrdziystu. Bumlowali tak colkom czelodkom po tyj Warszawie. Wdepli kajsik i do knajpy na lobiod, i gawcyli sie jak bajstlujom tyn colki Palac Kultury, pokwanckali sie do jakigosik muzyjom a na lostatek tyn, co to niymi reskiyrowol pedziol, ize na lodwieczerz pojndom wszyjskie do tyjatru na telki konsztik, kiery sie „Uczta Baltazara” mianuje.

I tu sie napoczla komedyjo. Tyn nasz istny zaczon sie wiertac, roztopiyrzac, kombinowac nikiej kon pod gorka, aze naszol telki jedyn dupny sklep kaj sie lajstnol biksa biolyj ajnlasfarby, laku.

Po wieczerzy colko mankulijo pofyrtala do tego tyjatru. Zicli kaj tam fto miol na tym bilecie naszkryflane  no i tyn nasz istny buks lamziol tam a nazod, przetwiyrol sie bele kaj aze na lostatku zicnol sie we piyrszyj raji.

Tyn dupny forhang poszol na wiyrch, komedijanty napoczli zwyrtac sie po tyj binie.

A lon ino suchol, suchol i ciyngiym ci sie wiertol choby miol wancki w rzici. Zetrwalo tak jakosik aze do drugigo aktu i loroz robi sie jakosik wija, szelontanie i take tam ... no styknie, ize rzykna co na tym forchangu bolo ci srogimi literoma naszkryflane:

„A dyc uczta wy sie same bo Baltazar ... juz poradzi”.

 A ize jo to lod bajtla bele kaj lozprawiol (bol to zdziebko dugszy konsek) tak ci mie kamraty we szkole i na placu przi mojim familoku mianowali sztyjc i jednym ciyngiym Baltazar.

Nale, jo tak lod bajtla bolech festelnie dociyrny i niy poradziolech ci tak gynal zmiarkowac lod cego i czamu godo sie, ize tych Trzech Kroli, kiere nawiydziyli nasze Dzieciontecko, mianowali Kacper, Melchior i Baltazar?  Roztomajcie ludzie lozprawiali a i kaj niy kaj szkryflali lo tym wszyjskim. Wziyno sie to tak na isto lod tego co downij, za festelnie starego piyrwyj fajrowalo sie Gody lod Wiliji aze do Trzech Kroli. Byli to – jak downij sie godalo – dwanoscie proznych dni lebo dwanoscie swiyntych wieczorow lod Narodzynio Panskigo aze do Lobjawiynia Panskigo. Ze pogody jako bola bez te dwanoscie dni wrozylo sie jako to tyz bydzie pogoda we kozdym miesioncu. Gyszichta lo trzech „medrcach” idzie lod swiyntygo Mateusza, kiery godol co Loni przikludziyli sie ze Wschodu coby prziwitacnowo narodzonego krola zydowskigo. Nale, te colkie Lobjawiynie Panskie fajruje sie dziepiyro lod III wiyka (na Wschodzie) a lod IV wiyka (na Zachodzie). Skuplowano ze tymi Godami jes terozki kolynda, kiere to miano wziyno sie lod lacinskigo slowecka „calendae” kierym Rzymiany mianowali kozdy piyrszy dziyn miesionca. Szloby sam mocka jesce szkryflac lo tym jak fajrowali downij te „festum Calendarum” (lod tego idzie wywisc nasz kalyndorz) i czamu spiywki noworoczne tyz mianuje sie kolyndoma. A kiej Nowy Rok napoczli fajrowac tydziyn niyskorzij lod Godow zodyn juz niy spokopiol  co kolyna bola na Nowy Rok ino metlol to ze Godami. Terozki juzas zwyk nawiydzania ludzi bez kapelonkow napocznol sie kajsik we sredniowiyczu i jes skuplowane ze blogoslawiynstwym dziedziny a samo kolynda, znacy nawiydzanie kapelonkow prziszlo ze Czechow (kolada) i niy jes to juz spiywka a kukanie we zywobcie colkij parafii. Nojprzodzij zodyn niy miarkowol wiela tych „medrcow” tych kroli bolo. Ludzie ino miarkowali po tym co lone dali Dzieciontecku i wypokopiyli co jejich musialo bych trzi. Podle roztomajtych powiarkow byli to: Kacper ze Arabii, Melchior ze Persji i Baltazar ze Indii (niy miarkuja ino czamu go malujom na nyjgra?), a miana te idzie trefic juz bele kaj lod VI wiyka. No i terozki szkryflo sie poswiynconom kryjdom na dzwiyrzach blogoslawionych chalpow K+M+B i rok we kierym ta kolynda bola. Nale, som i telkie, kiere tuplikujom co te trzi literki to idzie lod telkich lacinskich slowecek: „Christus mansionem benedikat” co idzie przetuplikowac na: Chrystus Mieszkanie Blogoslawi lebo Chryste Mieszkanie Blogoslaw. A mozno tyz jesce skuli tego co te krole dugo wandrowali (zodyn niy miarkuje na isto ezli lone richtik byli, i wiela jejich bolo) kapelonki terozki – nikiej loni Ponoczka – nawiydzajom nasze chalpy po kolyndzie. Kiejsik jesce lokadziyli kozdo chalypa nale terozki ino (lod XVIII wiyka) kryklo sie na dzwiyrzach poswiynconom kryjdom. Nasze Staroszki godali telko  powiadaczka, ize „Trzej Krolowie wichry cisza i krzyzyki na drzwiach pisza”. Ino blank niy poradza spokopic czamu som te literki KMB kiej i Chrisus, i downij Casper szkryflalo sie bez „C”. Nale, to juz niy moja utropa i dobrze jes jak jes, pra? Nale trza jesce dopedziec, co do tych wszyjskich gryfnych betlyjek, kiere bajstlowali we kosciolach dziepiyro we noc ze piontego na szostego stycznia wklodali figurki tych trzech borokow, kiere  tela dni deptali bezmac za tom „kometom Halleya”. Tyz we tych Trzech Kroli kropiyli piestrzonki zlote i roztomajte medaliki, pijondze i woda, kiere  trzimali do wiesny coby jejich hilfowala lode zlego.

A jo za bajtla nojbarzij miol rod kiej fyrtali pastuszki lebo herody. Tela, ize terozki malo fto miarkuje co lod Wiliji aze po Nowym Roku pastuszki kolyndowali a dziepiyro lostani wieczor przed Trzima Krolami fyrtol sniymi Herod i Smiertka. I ta lostatnio lodwieczerz, tyn wieczor mianowali „szczodrym” coby gynal boczyc te dary, kiere przismycyli ze sia te trzi krole. Skuli tego i pastuszkom, dzieckom somsiodow dowalo sie mocka gyszynkow i dlo colkij familiji piyklo sie roztomajte rozki, szczodroki filowane abo chudo, abo fetownie tak, jak tyn lonski roczek bol.

A u mie, we mojij „Jozefce” nasz Farorz lod poruch lot tak bajstluje te kolyndowanie, ize jes ci to nikiej downij: napoczynajom kapelonki deptac po kolyndzie zarozki po Godach a fajrant robiom kole Trzech Kroli. A jak suchom lod roztomajtych kamratow kaj indzij to juz napoczynajom zarozki po „andrzyjkach”. Nale, to tyz niy moja utropa i niy byda sam za mondroka robiol.  

A zimy niy ma. Jesce zdziebko a dziecka blank niy bydom wiedzieli co to som kazlowki, szlyndzuchy lebo sonki. A kiejsik (kiej my som przi kolyndzie) lozprawiala mi moja Swiekra jak u nij na wsi bol farorz, kiery festelnie rod miol cosik lostrzyjszygo szluknonc. I na lostatek kolyndy wlazowol do jednego ze pamponi, kiery rychtowol zawdy dwie gryfne halbecki szpritu. Jak tam bolo, niy byda gynal eklerowol, styknie coi rzykna, ize go kapistranty wiyzli nazod na fara na sonkach. A terozki? A terozki to by go musieli kulac, turlikac po cescie, po graniciokach lebo asfalcie. I tu mi sie spomniol jedyn fal ze lonskij kolyndy. Kole familoka styrcy jedyn telki najduch, spikol i slimto choby go ze skory lodziyrali.

– Czamu ta slimtosz, czamy becys jak nojynty? Co?

– Ano, bo kiej lod nos wylazowala kolynda to kosciylny Pikulik sleciol ci na pychol ze slodow.

– No, to przeca ty niy musisz skuli tego slimtac ... a moga ci pediec co mu sie blank nic niy stalo, wiysz?

– Ja, jo wiym, u.. u.. co mu sie nic niy stalo u.. u.. i .. ani szlapy niy zlomol. Tela co moja siostra Trudka to widziala a jo u.. u..  niyyyyy!

Godolech sam lo tyj Warszawie, kiero wszyjskie stowiali, rychtowali a nojbarzij nasze sam Slonzoki we werkach i na grubach. Terozki ci jedyn ze tych dwioch co ty pichli, zachabiyli tyn miesionczek (Kaczynski mu jes po lojcach) wypokopiol, ize trza tyn srogi gyszynk lod Stalina zrychtowac coby to bol zabytek. Dejcie pozor! Gynal piyncdziesiont lot tymu nazod (a dwa lata kiej switnol tyn colki Dzugaszwili) na  E. Wedla lebo 22 lipca sztartnol, lozewrzili tyn colki Palac Kultury i Nauki we Warszawie. Terozki to mo byc zabytek. Znacy sie juzas wszyjskie we tym naszym biydnym kraju bydom bulic na warszawski zabytek. A cy ftosik spomiarkowol wiela sam u nos na naszym gryfnym, nale zaciepanym, zmaraszonym Slonsku jes na isto szykownych zabytkow, kiere diosi bierom lebo kiere nasz rajce, miyjskie angyjbery kozom zbulic bo niy ma na nie betkow. U mie we Chorzowie jes telko downo kolonia domkow. Niyftore majom chnet dwiescie lot. We jednym to sie nawet uploncnol Teodor Kalide, rzezbiorz, kierego majom we zocy wszandy, tela co nojmynij we Polsce. I, coby bolo wicnij, som to we downyj Krolewskij Hucie, we Chorzowie (niy metlac ze Chorzowym Starym) nojstarszyjsze chalupy z kierych biyrszo stawiyli juz we 1798 roku. To je na ulicy Kalidego. Po drugij zajcie, nale juz przi Katowickij som juzas cheba nojstarsze familoki. Ludzie! Co Wom sam byda fandzolol? Przeca wszyjskie znocie i mocie kole sia telkie chalupy cy to we Bytoniu, Logiewnikach, Swiyntochlowicach, Zobrzu, Rudzie i ... kaj tam jesce. A kiere snich prziszkryflali do zabytkow? Ludzie! A ku tymu te angyjbery we Warszawie wypokopiyli (zbajstlowali telko ustawa) co telkich ludzi jak my, znacy sie Slonzokow niy ma. Kaj sie jejim straciylo iber sto siedymdziesiont trzi tysionce chopa?

Nale, niy ma sie co alfryjgowac, nerwowac, gzukac bo to wszyjsko jes lo kant rzici loztrzas.

Godali my lo tych krolach, kierz sie ... wiycie jak mianowali. Dlo mie zawdy, jesce lod spikola nojbarzij gyszpant bol tyn jedyn, kiery sie Kacper mianowol. Niy poradza spokopic, ezli to richtik bol wicny chop lebo lo cegosik blank inkszego sie te nasz kaspry, cudoki wziyni. Bo jesce zalonskigo roka bola sam u nos we familoku telki fal. We tym chorzowski Tyjatrze Lorywki, kiery jesce tyn lochyntol Szczepanski za tego igloka Eda zbajstowol mieli wystowiac jakiesik jaselka, pastoralki lebo jesce cosik inkszego. I jedna mamulka rzyko do swojigo synka:

– Suchej ino Hanysku, umyj se gryfnie kark, gynik, bo pojndymy dzisioj do tyjatru lobejrzec telki kasprow, kierz tam bydom wiskac i godac gryfne gyszichty.

Hanysek szykownie sie wyszpluchtol tela, co faterek, kiery miol prziniys bilety, wloz do szynku i ... ze tyjatru psinco.

Za jakiesik pora dni gynal tak samo. Mamulka kozala Hanyskowi wyszojrowac juzas pychol i kark coby na niym rantu ze marasu niy bolo nale do tyjatru zajs niy poszli bo tatulek bol przed geltakiym i na bilety niy miol. Po geltaku juzas kark bol gryfnie wyszpluchtany, wyszojrowany nale cosik faterkowi wlazlo we parada, no i juzas psinco ze tyjatru, ze tych wszyjskich kasprow.

Yntlich juz tak po piyrszym tatulek erbnol te bilety; na isto pojndom. Mamulka wolo Hanysko i juzas przikozala mu coby se tyn gynik gynal wyszojrowol. A na to lozgzukany Hanysek:

– Ja, ja niy ma ta dobrze. Juzas sie kark wyszojruja i byda bez colki tydziyn choby gupi lotol po placu ze umytym karkiym, coby sie symie kamraty na placu chichrali a ... do tyjatru zicher niy pojndymy, pra?

I to mi sie zdo, ize to jes telki som cufal nikiej ze mojim kamratym fuzbalorzym sam lod nois ze Pniokow, kierymu na szpilu zlomali palcysko.

– Jak to sie stalo? – pyto sie go ichniujszy Szaranowicz lebo Ciszewski.

– Ano to bolo tak – napoczyno tyn moj kamrat, fuzbalok eklerowac ....

– Zlomol mu sie palec bo gracol w kicholu i loroz praskla go kula we fresa!!! – pedziol gynal jejigo tryjner.

No, toz mocie gynal wylozone  wszyjsko lo tych kasprach i kasprowaniu a na lostatek Wom rzykna co terozki we telewizyji leci gryfno ryklama coby wszyjskie bulyli za tyn diosecki „abonamynt”. Ja, bulcie, ploccie bo ze tego psinco bydzie na telkie radijoki jak Radio Piekary, nale za to rano, wieczor, we dnie, w nocy –bydziecie mogli kukac, ujzdrzic we kozdym „panstwowym” programie tego – jak to godol warszawski Wiech – radijoka ze lufcikiym, we telewizyji na Nina Terentiew lebo Agata Mlynarsko, aze Wom sie blank chepnie. Idzie terozki juz blank na fajrant pedziec (tela co po naszymu) za Kazimiera Illakowiczowna”

A coz to przismycyli „medrcy” ze Wschodu,

Krole, paniska ze srogigo rodu?

„Z dobrawoli, szczyrym syrcym, szczyrom szkrabkom

– Dlo Jezuska wonionco mirra, kadzidlo, zloto”.

I tak sie miarkuja coby to mozno bolo na tela we ta piyrszo „karnawalowo” sobota i winszuja Wom gryfnyj dzisioj balangi, mocka uciechy i tancowanio a berol, lozprawiol nikiej we kozdo sobota

Ojgyn z Pniokow