Wyzwolynie / na 22 stycznia 2005r
Ojgyn z Pniokow 22.01.2005

No, toz momy juz z gorki tyn colki styczyn. Tela co jakosik sniega ci jesce niy nasulo, bo te zdziebko, kiere tam lod strzody kidlo, to ani niy ma lo czym godac. Kiejsik godali nasze staroszki: „Styczyn, do kachloka sie prziczyn”. Bo to skuli mrozu i sniyga. A terozki? Mieli my telki jedyn dziyn bali loziymnoscie gradusow we polednie.
A jo jesce bocza kiej to we szejscdziesiontym trzecim, we ta zima stulycio, to we styczniu bolo i trzidziysci gradusow mroza, a sniega to tela nasulo, ize ficywyrty robiyli ino przikopy na drodze coby ludzie poradziyli ze chalupow wyjnsc. Kiejsik, po staropolsku styczyn mianowali „tyczyn”, mianowali go tyz kole styrnostego wiyka „luty”, a kajsik na Podhalu, downo, downo tymu godali na niygo „godnik”. Nale, to downe czasy, chocia ciyngiym sie tam cosik zawdy spomino, cosik co tam cowiekowi na leberkach sleglo, cosik lo czym corozki mynij sie godo, a modzioki niy boczom bo i we szuli roztomajcie sie terozki lo tyj naszyj historii godo.
Bola niydziela 27 stycznia styrdziestego piontego roku. Wczas z ranca wlejzli do Chorzowa ruskie i polskie wojoki.
Bol yntlich fajrant ze miymieckom okupacjom. Miymce smiatali bez Kochlowice na Bohumin, do Czechow. Letko ruskie i polskie wojoki tyn Chorzow wziyni, chocia jedynostu wojokow ruskich jesce przi tym praskli (pochowali jejich we terozniyjszym Parku Hutnikow). Terozki niyftore godajom, co lod tego czasu napoczla sie dziepiyro richticzno „okupacja”, tela co bez naszch przocieli. To jes polityka i niy byda sam lo tym fandzolol. Wtynczos na isto wszyjskie sie radowali; festelnie sie radowali. Gryfnie to naszkryflala naszo Chorzowianka, profesorka Danuta Sieradzka (rzykna to po polskimu coby mi zodyn niy przeciep, coch cosik tam przelonacol):
„Bilans II wojny swiatowej byl tragiczny. Do dzisiaj nie znamy liczby ofiar. Trudno ustalic, ilu obroncow Chorzowa i innych miast slaskich poleglo, ilu rozstrzelano w lasach, wymordowano w katowniach gestapo, obozach koncentracyjnych. Wiadomo powszechnie, ze wojna zabrala kwiat slaskiej mlodziezy, znaczna czesc inteligencji oraz wielu patriotow.”
Ja, jo miarkuja tyz, co niyskorzij ruskie wykludziyli na wschod mocka Slonzokow do roboty na ruskich grubach.
Nale, to juz jes inkszo pora galot i terozki, przi tym latosnym styczniu niy byda sam lo tym faflol; mozno kiej indzij?
Tyz dwadziestego siodmego stycznia, za piync dni, piznie gynal szejscdziesiont lot, kiej loswobodziyli tyn nojsrogszy Konzentrationslager Auschwitz-Birkenau a po naszymu Oswiecim-Brzezinka. Dlo mie to ci jes festelnie wazne; tam moj Tatulek bol aze dwa a pol roka. Nale, mozno podle raje, i lod Adama i Ewy:
Terozki we modzie jes (chocia niy wszandy, i niy wszyjskie), kiej dziecka spominajom Staroszkow, Starzikow i Lojcow. Po prowdzie to jo juz niy jes spikol, mie juz downo pizlo Abrahama, nale i tyz niy moje dziecka bydom spominac,
bo jejich niy mom (lebo zodno dziolcha mi lo tym niy godala), ino jo som kciolbych sam zdziebko pospominac downe czasy, lo kierych sie godo, ize to bolo za starego piyrwyj.
Wszyjsko to tak na isto napoczlo sie jakosik pod fajrant czasow kiej kanclyrzym Rzeszy bol Otto von Bismarck. Jakiesik styrnoscie kilomyjtrow lod downiyjszego Rosenbergu (terozki Olesno) – jak sie jechalo na Czynstochowa – bola gryfno dziedzina Botzanowitz (dzisioj Bodzanowice). Miyszkala sie tam szykowno dziolcha, Marika Kosmalla. Downe to i inksze byli czasy, i co sie tam ji wtynczos przidarzilo, to niy idzie terozki gynal spokopic. Styknie co sam rzykna, ize tak jakosik dwadziestego szostego lutego, przi na isto srogij zimie, dziolcha slegla i na tyn niy nojgryfniyjszy ze swiatow przikludziol gryfny synecek, kierymu Marijka dala na krzcie Jolzel. Niy miala ci lona letko wtynczos, bo przeca zowitka i downij, i do dzisioj, przi tych naszych kosciylnych poslach (barzij kosciylnych nizli nasz Lojciec Swiynty) ludzie niy majom we zocy, we reszpekcie. Synek rosnol, brol lod wszyjskich hiby, lyjty, nale zolwizol na ludzi wyszol i wyuczol sie na piekorza.
Przekludziol sie niyskorzij do Wroclawio (jesce wtynczos Breslau), tam ci sie lozyniol ze wizgyrnom dziolchom Anom Lebiodzinom ze Zobrzo. Kiej tymu Jolzlowi bolo juz trzidziysci lot uploncnol mu sie synek, kierymu na krzcie dali aze trzi miana: Georg, Helmut, Franz Kosmala. Juz terozki sie tak szrajbowali a niy nikiej moja Staroszka Marijka, bez dwa „l” (niyskorzij jesce roz to zwekslowali i terozki lostalo Kosmala). I to bol moj Tatulek. Starzik Jozef, ze starkom Anom i jejich synkiym Georgym przekludziyli sie nojprzodzij do Logiewnik a niyskorzij tu do Chorzowa.
Moj Lojciec, krom tego co urodziol sie we Wroclawiu, colkie swoji zycie, juz lod synka przebomlowol we Chorzowie.
Tu tyz dwadziestego piontego moja 1935 roka we Panstwowym Gimnazjum im. Odrowazow erbnol telkie „Swiadectwo Dojrzalosci”. Ze tom szulom to tyz bolo maszkytnie. Tak na richtik to mianowli je: Panstwowe Gimnazjum Matematyczno-Przyrodnicze, przodzij tyz „gimnazjum klasyczne”, nale jesce inakszij mianowane jako „wyzszo szkola realno”. Jo tak naskwol tela godom lo tyj szuli, bo tu sie pometlali zywoty dwioch chopow. Mojego Fatra i zocnego rechtora, Krakowioka profesora Mariana Batko. Tyn istny napocznol uczyc we tym gimnazjum piyrszego wrzesnia trzidziestego drugigo roka. Bez trzi lata, aze do tego – coch juz godol – trzidziestego piontego sztudiyrowol u niygo moj Fater. Trefiyli sie jesce roz niyskorzij we Krakowie, kaj moj Lojciec napocznol sztudiyrowac we Akadymii Handlowyj.
Niyskorzij wypraskla ta diosecko drugo wojna swiatowo i mojego Lojca zawarli i wywiyzli do Auschwitz (Oswiecimia) siodmego lutego styrdziestego piyrszego. Na gracy wydziergali mu numer 10204. Niycolkie dwa miesionce niyskorzij do tego lagru dostol sie i Marian Batko (miol numer 11795). Niy miarkuja ezli sie trefiyli, bo moj Lojciec siedziol we bloku XXIV a Batko we bloku 2. Szczimol w niym Marian Batko ino niycolkie trzi tydnie i dwadziestego siodmego kwiytnia zemrzilo mu sie we komorze, we bunkrze tela, ze bloku jedynostego, kaj poszol som, som sie zglosiol za jednego swojigo sztudynta, siedymnostolytniego karlusa. Fatra juzas mojigo trzimali tam aze do trzidziestego piyrszygo siyrpnia styrdziestego trzecigo roka. Wykludziol go ze tego Auschwitzu jejigo swok, dziywiyrz Alojz Ficek, kiery tam targol (tyz to bol piekorz) colkie fory chleba, kiery piyk we jejigo piekarni sam u nos we Chorzowie. Jak to tam bolo, mocka by trza lozprawiac, nale terozki niy czo i niy plac na to. Jo sie lo tym wszyjskim zwiedziol dziepiyro kiej moj Tatulek zemrzil, kiejech napocznol bele kaj sznupac coby sie jak nojwiyncyj lo mojij famili dowiedziec. Musiol tyz – coch przecytol na telkim papiorze (to bol lagrowy „Entlassungsschein”) – kozdy miesionc meldowac sie na katowickim gestapo.
Jakech juz sam kiejsik godol, moj Tatulek gryfnie grol na ciji i na laucie. Szykownie tyz poradziol wiskac. Ino, tak lecy kedy bolo to diosecko markotne. Roz to bola telko aria: „Smiej sie pajacu ...” ze opery Ruggiero Leoncalla, inkszym razym serynada Schuberta abo cosik ze Bacha. Terozki to wiym, nale wtynczos Tatulkowi jakosik sie napoczynali slypia blyscec, zawiyrol sie we izbie i ani Mamulka, ani my ze bracikiem tam niy mogli wlazowac. Miarkuja juz terozki,
juz wiym po jakiymu tak sie dziolo, nale wynczos Tatulek blank nic lo tym lagrze, lo tym Loswiyncimiu niy godol. Kiejsik ino, jak juz bol festelnie niymocny pedziol mi ino tela:
– Wiysz Ojgyn, kiej by sam do nos, do Polski Chinczyki wlejzli to jo bych sie som piyrszy nojsrogszy myrdek,
warkocz przipnol.
Bo wtynczos ci u nos Chinczykow malowali ze telkimi srogimi warkoczom i ze slomiannymi hutami na lebach.
Wiela, wiela lot niyskorzij zwiedziolech sie co Miymce kozali tam we tym lagrze muzykantom ciyngiym grac. Kiej te heresztanty wylazowali do roboty i kiej przikludzali sie nazod to lod bramy, lod telkigo paradnego ajnfartu na kierym bolo naszkryflane: „Arbeit macht frei”, musieli suchac waloszkow Straussa lebo inkszyj muzyki. Konskow bolo niywiela, poranoscie, sztyjc te same rano i we wieczor, marsze i waloszki lebo jakiesik spiywki, a te co slegli we lagrowym lazarycie miarkowali, co jejich kamraty terozki maszyrujom nikiej automaty tam a nazod; do roboty, i ze roboty.
Tak po prowdzie ino te muzykanty mieli zdziebko nadziyji co tak wartko do gazu niy pojndom, chocia niy kozdymu sie to udalo. Mozno z tego wziyno sie mojymu Faterkowi na telki jankor, kiej przi ciji lebo laucie spominol te dwa lagrowe lata.
I wiycie? Wyczytolech kajsik telkie slowecka, kiere byda tyz mozno aze do tyj smiyrtki boczol: „Dzieki perwersyjnemu uzyciu muzyki Schuberta, Straussa i Bacha nazistowscy oprawcy nabierali przekonania, ze postepuja szlachetnie”. Nale, ... cheba styknie tego, pra? I tak sie miarkuja, co mozno sie zodyn na mie niy pogorszy kiej rzykna sam telki stary wic gynal ze tom gyszichtom skuplowany:
Tyn diosecki Adolf przikludziol sie kiejsik do telkigo lagru. Heresztanty styrcom w raji. Lon tak depto przed niymi i loroz pyto sie jednego:
– Wie alt bist du (jakis to jest stary)?
– Styrdziysci lot – pado jedyn heresztant.
– Piyncdziesiont lot – godo inkszy.
– Za trzi dni piznie mi dwadziyscia piync – godo jedym modszy karlus.
– Niy wiadomo, niy wiadomo – godo na to Adolf.
Wyzwolynie, ludzie wziyni sie do roboty. Colki kraj, a nojbarzij Slonzoki lodbudwywali ta naszo zbulono do imyntu Warszawa. Wszyjskim sie kcialo zyc. Tela, co niyskorzij na te stolki, zesle, ryczki we tyj Warszawie wryli sie roztomajte angyjbery i napoczli nom bajstlowac – nikiej jakie Miczuriny – byrki na wiyrzbach i lobiycki robic, jaki to tyn komunizmus bydzie dlo wszyjskich dobry. Juz my byli dziesionto „potega gospodarczo” swiata, juz my chnet Miymcy mieli dognac, az tu loroz, bez tego co to bez tyn plot skokol, wszyjsko sie rozprasklo. Napoczli my juzas „budowac”, tela co kapitalizmus. I wiycie, kozdy tego kapitalizmusu kciol, kozdy, ino coby ... JO bol tyn kapitalista. Jo, i dziepiyro wtynczos tymu gizdowi majstrowi, dyrechtorowi, sekretorzowi pokoza co jo poradza, kaj ta kiszka, kaj te kwasne mlyko rosnie!!!
Nale, podwiyl sie wszyjskie niy kapli, ize kapitalistow moze byc poruch a rest tak by tak musi tyrac, bakac tak ci sie wszyjsko pometlalo, pobelontalo, ize terozki momy mozno wiyncyj elwrow nizli za Staryj Polski. Elwrow, to jesce malo. Terozki jes polno roztomajtych wyciepniontych scwierc-polpynzjonistow, jakisik ludzi – nikiej jo – na „swiadczyniach przedemerytalnych” i telkie tam inksze roztomajte mecyje i lostuda. Same to przeca znocie. Na kozdym rogu sam u mie we Chorzowie, a i we Bytoniu, Rudzie, Zobrzu, Lipinach i kaj tam jesce tyz, styrcom chopy lo kierych sie terozki godo co som za mode na snik a za stare na grzych. Styrcom i jamrujom, pomstujom nikiej bez te lostatnie piyncdziesiont lot na tych wszyjskich „lonych”. Ja, na tych lonych, kierych wywelowali, wybrali na ta Wiejsko do tyj Warszawy, a kierzy jejim terozki gynal rziciom sie wypnyli i kukajom kaj tam jesce i wiela do sia zachabic, podwiyl jejich niy wyciepom, pokiel jejich lod tych zesli niy lodchlastnom. Snochwiali, ize juz na wiesna bydymy juzas wybierac, nale pokozcie mi telkigo, kiery lod samosci lodyjmie sie lod gymby jesce pora geltakow aze do tych wyborow na podzim. I cy to bydzie lewo zajta, cy prawo lebo pojstrzodek wszyjskie gynal snochwiajom a kiej przijndzie co do cego to te grace zolwizol dzwignom na wiyrch coby tego syjmu niy lozwionzywac. Nale, to juzas jes polityka, i niy byda sam wiyncyj wynokwiol. Spomniol mi sie sam jedyn fal lodymie ze Pniokow. Zocno Walczacka ze naszygo OPS-u do kupy ze jeji kamratkom Reginom szli po chalupach pologlondac jak tyz to zyjom te wszyjskie elwry, te wszyjskie, kiere dostowajom te „opeesowskie” zapomogi. Przikludziyli sie do telkigo jednego i pytajom sie go:
– A jak wom to leci? Idzie to tak ze tyj naszyj zapomogi uzyc?
– A dyc kaj tam! – pado tyn istny. – Niy idzie, wszyjskigo malo, na nic ci blank niy styknie.
– Nale chowiecie jakiegosik kormika, kroliki lebo kurzice, lebo co tam jesce pra? Ukatrupicie sie tam zawdy cosik i je co do garca wciepnonc, niy?
– Ano, chowia tam cosik, zagorgola jakosik gadzina i jes co do garca wciepnonc.
Idom dalszij i pytajom sie lo to same inkszego chopa.
– Ja – godo tyn drugi – a to jakosik gans, a to krola zaszlachtuja i jes co do garca wciepnonc.
Idom te dwie kamratki dalszij i wlejzli do telkigo jednego u kierego po izbach tyralo pora dziecek. Dziecek kupa, zapomoga malusko, nale sie tyz pytajom tak samo nikiej tych piyrszych dwioch, ezli idzie za ta zapomoga uzyc.
– Niy, do dioska, niy idzie uzyc bo jes tego za knap.
– No, nale zawdy mogecie sie przeca cosik zabic, niy?
– Ja, ja, razinku leca ze siykiyrom na plac coby hazlik gwozdziami zabic, bo juz niy ma tam ze cym lotac!!!
I coby niy bolo tak jankornie rzykna sam jesce jedyn wicny fal. Tak jakosik bez lato spichli sie we zegrodku u jednego Alfryda jonkaly styruch kamratow, elwrow coby zdziebko poszkacic. Kiej juz tak malo wiela pograli, halbecka jakosik ci tam lobalyli, tyn istny, tyn jonkala pyto sie kamratow:
– A mo .. mo..zno byscie tak lob.. lob ..gryjzli kiiitka ze ko..ko. kota?
– A dyc dej i sie niy pytej.
Za kwilka juzas sie tyn istny pyto lo te same.
– No, toz dowej a sie gupie niy pytej – godajom kamraty.
Za kwilecka juzas sie tyn jonkala pyto:
– A mo..oo..zno byscie tak je..je..sce je..dna kiktka ze ko..ko..kota weckali?
– Jeronie, dowej – godo jedyn.
– Te, te!!! A wiela to tyn twoj kokot mo jesce tych kitek? – pyto sie drugi.
– A styry! Przeca jo niy go..go..odol lo ko.ko..cie ino lo KOCIE!
A kiej my tak som i przi wyzwolyniu i przi elwrach to mi sie spomniol fal lod starego Ericha. Poszol ci lon kiejsik ze swojom starom na „Liga” coby nachytac pora kaperow przed swiyntami. A, ize bol srogi mroz, musiol wyciupac telko srogo dziura we tym lodzie. Niy zetrwalo jakiesik trzi scwierci godziny, Erich tonknol sie we tyj przerymbli i loroz krach i srogie larmo:
– Retong, retong, fto nom sam hilfnie? – rycy Erich.
– E, a po jakiymu rycycie NOS? – pyto sie policajt, kiery tam przelazowol. – Przeca wyscie som same?
– Ja, to wom sie ino tak zdo, panie wladzo – rzondzi Erich i dyrgoce choby gowno we trowie. – Jo sam lod pol godziny styrca na mojij babie!!!!

No, i to by bolo na dzisioj, na ta gryfno (he,he) zimowo sobota, a berol, lozprawiol i gupoty klyciol nikiej we kozdo sobota

Ojgyn z Pniokow