Ojgyn z Pniokow 13.12.2005

No, toz momy cheba ta zima forbaj. A mozno niy tak blank, nale te jakiesik tam trzidziysci gradusow mrozu, to juz sam u nos pewnikiym niy chyci. W pyndzialek ryplo ci pora rzgmotow i sniega juzas nasulo nikiej sto dioskow, nale ... bez mroza! Niyskorzij, aze do szczwortku tyz zdziebko jesce nasulo, tela co na sztrekach, na cestach bola ci zolwizol toplaka. I tyz wtynczos mieli my tego Walyntego, a jakech to juz przodzij godol, niy byda rzondziol lo tych dioseckich, wysznupanych kajsik modernych  „walyntynkach”, a ino spomna gryfno powiadaczka na tyn dziyn:

„Na swiyntego Walyntego mroz ci jes juz do nicego”. Tak tyz bolo, chocia bez mroza, nale sniega nasulo – jakech juz godol – we lonski pyndzialek u nos jak sto dioskow, a jesce u tymu fest rzgmialo chnetka po poledniu! A to jes tyz fajnisto uciycha, kiej bez zima rzgmi, tela co moja Swiekra sie pieronym stracho i ani do lokna niy kciala podyjnsc, coby jom tyn pieron niy gruchnol. Tela ino, co te nasze, samtyjsze dziecka bez te jejich feryje malo-wiela tego sniyga mieli i pewnikiym tak wartko niy zaboczom jak tyz ci lon wyglondo. Ino, co mie to jakosik lod poruch lot brakuje, to tych bajtli, kiere downij tyrali, kiolzdali sie bele kaj, lod ranca do cmoka na szlyndzuchach. Niy miarkuja jak Wom, nale mie na isto tych najduchow jakosik falowalo, brakowalo. Ja, jo wiym, jo miarkuja co to ci terozki dziecka majom tam jakiesik inksze gracki, i fto by tam rychtowol jejim zimowe kazlowki na szulplacach lebo bele kaj, choby i we naszyj siedymnostce na placu, nikiej to downij, za mojich smarkatych lot bolo. Bezmac szlo sie pokiolzdac i we tym naszym Parku Kultury, abo ajsbanie we Spodku, nalech tam niy bol, to tyz niy moga za tela lo tym lozprawiac. Ta terozki zima to ci jes telko, ize ciyngiym ci jakiesik chorobska sam do nos smycy,  bali tuplikujom nom we telewizyji i we roztomajtych zajtongach, ize idzie ci do nos, depce jakosik srogo gripa, kiero mo byc gorszyjszo lod tyj downiyjszyj „hiszpanki” abo tyj gripy ze szejscdziesiontych lot. Ja, jes ci terozki  telko launa, ize wartko idzie chycic jakosik gripa, kucanie lebo ryma. Moja starka miala na to jedyn zawdy medikamynt: to ci bol telki zirop, telki cwibelzaft. Rychtowali ci naszo Starka tyn cwibelzoft juz kajsik zarozki po Godach coby niy trza bolo dugo na niygo doczkac, kiej kieregos snos  te kucanie chyciylo. My ze bracikiym mieli go festelnie radzi, tela co Starka dowali nom ino z ranca i na lodwieczerz po jednyj lezce. Nale, my byli telkie loklane, ize kiej ino Starka byli we kuchni to my zarozki festelnie wele nij kucali, sznupali podwiyl nom juzas po jakis srogij lezce niy kozali tego ziropu szluknonc.

I tu mi sie spomnialo jak kiejsik mie napasztnol jedyn kamrat (wsiok, gorol) cy jo miarkuja na co som zawdy na stole widolki, pitwoki i lezki – lebo nikiej kcom niykierzi ze miymecka – lyjfle ( som pewnikiym gracami ckol, abo co)? To ci je pieronsko loszydliwe pytani, nale niy telkie juzas gupie. Posznupolech bele kaj, we roztomajtych downych ksionzkach, u starzikow, we tych „antikwarijatach” i we jednym muzyjom, i terozki poradza zdziebko lo tym pogodac. Byda sam rzondziol nojprzodzij lo lezkach, a mozno kiej indzij bydzie czos i deczko placu i na widolki, i na pitwoki, krojoki lebo pajtoki.

No, toz dejcie pozor, bo tuplowanie tego niy byda godol!

Cheba kajsik juz we szesnostym wiyku we samtyjszych gryfnych familijach (a i we colkij Polsce tyz) byli lezki „stolowe”, nojprzodzij zinnowe, znacy „cynowe” a u festelnie zabranych, pijynznych, majyntnych to byli ze strzybla. I niy byli ci lone jesce gynal telkie nizli dzisioj. Niyftore to driny tyj lezki, we tym loblonczastym, byli jesce goldowane, a juzas to za co sie ta lezka dzierzilo, to bolo ci gryfnie wyrobiane, strugane. I wiycie? Na telko downiyjszo lezka szlo nafolowac mocka bigosu, krupow lebo kobzoli nale malusko ino jakisik polywki, jakisik zupy. A, coby bolo wicnij to telki Stefan Golebiowki, rechtor i wiyrszoklyta szkryflol ci kiejsik bol, ize we kozdyj szykownyj chalpie, we gryfnyj familiji dowali na stol chlyb pod gryfnym serwetym a ku tymu pokladli ino lezka, bo widolka i pitwok kozdy sie som dlo sia ze chalpy przismycol. Na telkich lezkach  byli tyz zawdy wydziyrgane gryfne powiarki abo i colkie sztrofki. Jo ci tam wysznupol telkie:

„Pamiyntej czlowiycze – co cie niy dugo na swiycie.”

„Niy wtykej mie zanadra – cobych ci niy wypadla.”

„Niy wynokwiac, kiej cosik dadzom, kiej cie za stol posadzom.”

„Ckej mnom a skromnie i niy medikuj lo mie!”                               

A jo lo tym zwibelzafcie szkryflom tu terozki naskwol. Bo kuknijcie ino: leci telewizyjo, kajs kole dziesiontyj na lodwieczerz film, festelnie gyszpant, szpana jak sto dioskow i loroz wciepujom ryklamy. I to niy jedna lebo dwie, nale bez colkie piytnoscie minut. A we tych ryklamach – dejcie pozor! – aze trzi ryklamy roztomajtych pilow na gripa, na kucanie, na charlanie. I terozki byc tu chopie monter, pochytej sie w tym, kiere pile lebo kiery inkszy medikamynt jes tyn nojlepszyjszy? A mozno wszyjskie loroz? Tela, ize kiero pynzyjo szczimie tela medikamyntow, kiejby je sie lajstnonc do kupy?

Nale, co tam stary knaker mo jamrowac! Godolech sam przodzij lo dzieckach, lo mojich modych latach kiej cowiek tyrol na szlyndzuchach, fresa czerwiono, spiki wisieli aze do brody, palcyska zmarzniynte i lod rana aze na lodwieczerz sie na tych szlyndzuchach lebo na holckach fyrtalo, kiolzdalo. Bo tyz terozki dziecka niy majom anongu, a i niyftore angyjbery terozniyjsze niy poradzom ci sie tego blank  wystawic, forsztelowac wiela roztomajtych zortow szlyndzuchow mieli my downij. Byli „holyndry”, telkie szlyndzuchy tak na isto dlo dziolchow, kiere mieli telkie loblonczaste przodki, coby niy szlo sniymi zahoczyc lo lod, lebo lo jakosik berga na cescie, na drodze. Inksze byli szpicoki, telkie szlyndzuchy, kiere mieli srogo szpic na przodku i ze kierymi szlo sie zaprzic –  kiej sie do kiolzdalo na przedbiyzki – i gryfnie sztartnonc. Wszyjskie te szlyndzuchy byli na korbla. Wiela razy dzieckom kromfleki lebo zole lodlatywali, kiej przipli te szlyndzuchy na stare charboly. Kiej tyz te hynkle lod tych szlyndzuchow dobrze niy trzimali trza je jesce bolo poskami, rymionkami przichycic do szczewikow. Jesce inksze to byli szlyndzuchy na bolce. Te szlo ino przichycic do dobrygo szczewika we kierym borowalo sie we abzacu, we kromfleku dziura, na kiero niyskorzij przikroncalo sie  styroma szralbkom telko blacha, tyz ze dziurom, lobracalo sie tyn szlydzuch i dziepiyro na lostatek kurblom i gablom chytalo sie to wszyjsko do zoli. A deczko niyskorzij prziszli ci do nos hokejowy. Byli to szlyndzuchy, kiere byli na fest do zoli i do kromfleka prziszralbowane. Do kupy ze tymi szlyndzuchami musieli byc i szczewiki, i to juz mocka bolo we wercie, i niy kozdy synek lebo dziolcha mogli sie to lajstnonc.

Jo to tam tak na isto niy poradziol sie na tych (i na zodnych) szlyndzuchach kiolzdac, nale moj bracik to ci bol telki szpyniol, telki zwyrtny, ize poradziol wszyjsko a jesce  – kiej juz przikorblowol te szlyndzuchy do szczewikow – bali i do szkoly deptol na nich, i nikandy je niy seblykol. A mieli my telkigo starego, nale mondrego rechtora (Karp sie mianowol), kiery bol chnet blank slepy. I kiej ci tam kiejsik moj bracik – na lostani driker – wparzol do klasy, to tych rechtor sie niy pomiarkowol. Niyskorzij napocznol tych jejigo szkolorzy pytac. Trefiylo i na mojigo bracika. Bracik tam opaternie depto na pojstrzodek, do tabulki, tak coby sie rechtor niy kapnol, ize sztyjc mo jesce te szlyndzuchy na szczewikach i loroz tyn rechtor, tyn Karp sie pyto: Cos tak synek urosnol, co ci tak nogle wszyjsko poszlo na wiyrch ?  Wiela, wiela musiol wtynczos tyn moj bracik nametlac coby tyn Karp, tych rechtor niy zmiarkowol co lon jes na szlyndzuchach, bo za to bola srogo sztrofa, tym tuplym, ize jesce wtynczos byli u nos we szuli drzewianne, wiksowane dyliny.

A niyskorzij (Mamulka juz wteda robiyli we werku , a Starecka niy poradziyli nos, synkow, honcwotow uwachowac) to sie tyralo na szachta, na zantka, tak jesce kole naszyj  „Maryny” abo i na „balzamgorce” lebo inkszych dolach, kaj ci dziepiyro bolo uciecha na tych szlyndzuchach lebo na bednorkach sie kiolzdac.

Bednorki. To byli narty zbajstlowane ze faskowych desek, ze ajchowych deskow, ze dymbowych bretow. Fto wtynczos miol „narty”? Ano telkie co mieli familijo we Efie lebo we Kanadzie, i kiery snich miol „kangahary”, to bol kole jejigo kamratow srogo figura, srogo perzolna. Tak nikiej moj kamrat Andrzyj (miana niy byda godol, bo go wszyjskie sam u nos miarkujom). Zima, gryfy sniyg, jadymy ci na zimowisko ze naszyj szuli, a tak na isto ze harcerzykow, do Wisly.  Altok ci juz na nos niy poradzi sie doczkac, wszyjskie som, ino tego Acika, znacy Andrzyja jesce niy ma. Jakiesik trzi scwierci godziny za niyskoro idzie, depce. Mutra i Tatulek sniym. I ... ludzie... dejcie pozor! ... smycy na puklu ... narty! Plastiki, kandahary przi nich ...kanciki ... a my, inksze chopcy, niy tak zabrane, klepki, deski na rymionkach ... no, szpanowol nikiej terozki Jankowski we mercedesie lebo tyn co to miol we herszcie siedziec a flyjguje sie we Egipcie.

Piyrszy dziyn, gryfno klara blynduje, sniega cheba ze trzi scwierci metra, idymy ze druzynowym na gora (juz terozki niy bocza na kiero). Te co poradziyli sie na tych nartach kiolzdac na samym lostatku, przodzij te nojbarzij smarkate synki ... no i hajda!!! Poszli!!!

Sjechali my na dol, druzynowy nos porachowol, spomiarkowol ezli zodyn szlapy lebo gracy niy polomol i loroz sztop! Jednego niy ma. Niy sjechol ci na dol nasz Acik. Pogotowie, policajty (no, milicjanty), chopy ze tego gorskigo pogotowia, alflalf, butel, bajzel, lostuda na colki karpyntel.

My do schroniska a te wszyjskie napoczynajom sznupac kaj ci sie tyn nasz Andrzyj zapodziol, kaj sie straciol?

Tak kole szczwortyj po poledniu (my wszyjskie zestrachane jak sto dioskow) prziszol ci nasz „szpaner” kamrat do schroniska.

– Kajs ty do pierona do terozki bol? – pyto sie nasz komndant. – Przeca bezmac ty, nojlepszyjszy narciorz, no ... mosz nojlepszyjsze norty.

– Ja, mom, na isto mom! Tela co jo szol z gory piechty, bo niy poradza na nich sie sie kiolzdac; jezderkusie jo niy poradza na nich jezdzic!  

A nojlepszejsze nasze chopcy to byli te, kiere mieli lojca, ujka lebo kogosik ze familiji we werku. Tak szlo erbnonc HOLCOKI. Ludzie! To bola uciecha! Cowiek nojprzodzij te holcoki wyfajlowol do rowna. Trza bolo abzace, kromfleki blank  loberznonc, coby byli rowno ze zolom. Niyskorzij sie jesce wklepowalo telkie „szwajselektrody” do tyj zoli i ... ludzie! To ci bola uciecha, to ci bol dziepiyro jubel. A jesce kiej tak jechol  formon, kiery na telkij rolwadze molka po skladach lozwoziol, i szlo sie chycic ze zadku i kiolzdac bez colko Bytonsko, lebo Krojcka abo Karolka  z gorki ! Abo jakisik altok, „starciol”. Ha.. ino trza bolo dac pozor coby sie formon niy kapnol i niy prasknol korboczym po palcyskach lebo szfer na gibko niy zahaltowol, zabrymzowol.  E, tam. Placzki sie we slypiach pokazujom, bo to jes tak nikiej ze tymi berami i bojkami za dziecka. Wszyjskie my (dziecka) mieli rade te fajniste bery, na tyn prziklod lo Liczyrzepie, lo cwergach, lo naszym slonskim Skarbniku lebo jesce inksze. To bolo gryfne, to bolo dlo dziecek wazne, to bolo dlo nos nikiej nojlepszyjszy film we „Panoramie” lebo „Coloseum”. To bolo to, co dziecka do konca zywobycio miarkujom. To bolo nikiej cwergi i ta szykowno siyrotka Marysia, to bolo dzieciynctwo, kierego nom (a mie na isto) zodyn niy wejznie, niy popsni, nie spaskudzi. Chocia som terozki ludziska, kiere krom bojkow, a mozno miast tych berow tuplikujom ino moderne rzecy. A bol ci telki jedyn mondrok, kiery sie mianowol Axel Munthe („Ksiega z San Michele”), kiery naszkryflol bol telkie richtik gryfne slowecka:

„Mowiono mi, ze istnieja tacy, ktorzy przez cale zycie nigdy nie widzieli krasnoludka. Wspolczuje im gleboko, gdyz wiele stracili. Moze zepsuli sobie oczy nadmiernym czytaniem w szkole.  A moze dzieje sie tak dlatego, ze dzieci wygladaja  dzis tak powaznie i sa przemadrzale, a wyrastaja bez mysli i marzen na zgorzknialych ludzi nie majacych ani spokoju w duszy, ani uczucia w sercach, ani checi do zycia, ani odwagi do smierci.”

A mie sie lone spomnieli, kiej we lonski tydziyn jedna telko gryjfini (jo ci jom mom bali i rod choby niy wiym co wynokwiala) nom ci tuplikowala, co nigdy, i nikandy niy bajerowala swojim, jeji dzieckom, co gyszynki we Wilijo wciepuje pod hojna nasze „Dzieciontecko” a we Wielkanoc te same gyszynki smycy „zajonczek” znacy hazok, a Mikoloj to je telki chop (blank niy podany na tego spasnego, wyzartego, miymieckigo, barzij amerikonskigo cwerga), kiery przikludzi gyszynki do fuzekli, nale ino we szostego grudnia, a niy bez colkie dwa miesionce, a naszych „krasnoludkow” farbistych cwergow blank niy ma, bo to som bajdy i jakosik niy idzie tego wszyjskigo do kupy posklodac ze „swiatopogladem”. Dzieckom sie niy metlo we palicy, bo kiej Gody, to niy nojwazniyjsze som gyszynki ino rzykanie. Som ludzie, kierzy dzieckom niy dozwolom „marzyc”, kierych dziecka majom ino medikowac co jes naszkryflane we biblijce (nale ino tyj, kiero mo rada Mamulka). A bojki ... to ino jejim we zywobyciu zawodzo!

A mozno by i niy bolo telkij haji, kiejbych niy pedziol co my momy nasze gryfne zwyki i niy trza sam nom jakisik hamerikonskich „walyntinek”. I wazniyjszy bol swiynty, bo to swiynty a niy zwyki nasze, samtyjsze, ino to co jes skuplowane ze biblijkom. To bolo na internycie i niy byda sam terozki Wom karasola ani palicy zawrocol.

A przi  tych diosecjich „walyntynkach” ( niych sie zodyn na mie niy gorszy!) to zolwizol na lostatek – dobra, u tych starych knakrow nikiej jo – to jes szykowny sznaps, achtlik lebo dobry zajdel piwa a niyskorzij nikiej we tyj sztrofce:

„Uczol ci filozof chopa, co sie ziymia colko

Kole  Klary ci sie tuplym lobyrtala w kolko.

Prowda, chopie, rzyknol karlus gorzolom tyrpniony,

Kuknij, nikiej symnom ziymia majto lebym lo romy.

Bo co by sam niy pedziec, jedne cyganiom, ize telkie kosciylne, inksze kminiom  co telkie partyjne. Jesce inksze fabulom, ize som lod lochronki „absztynyntoma”.  Jesce inksze kidajom i szklom (choby te we telewizyji) co barzij niz loni niy ma telkich „uczciwych”. A to wszyjsko to, to jes – przeca miarkujecie, przeca same poradzicie spokopic – to jes psinco prowda, co juz we jejigo sztrofkach naszkryflol telki istny Aleks Swietochowski:

„Gdyby ludzie nagle przestali klamac, bylaby to najwieksza i najplodniejsza w skutki rewolucja”. Bo – i to tyz tyn Swietochowski wypokopiol, tela co rzykna po naszymu – „...Polok szczysny jes zawdy grzyszny, a niyszczysny chnet zawdy „cnotliwy”. A ci na isto juz nojbarzij, kiej tyn istny mo mynij betkow nikiej jejigo  somsiod chocia – i tu juzas mom powiarka ze tyz lezkow lo kierych zech przodzij godol – „Kiej niy mosz pijyndzy – naum sie nyndzy!”

I to by mozno bolo na tela dzisioj a berol, wynokwiol i do lostudy rzykol nikiej we kozdo sobota

Ojgyn z Pniokow