Luty za sia    / na 26 lutego 2005r
Ojgyn z Pniokow 26.02.2005

No, toz momy  tyn nojkrotsz miesionc chnet za sia. Ani sie cowiek lobyrtnol a sam juz marzec kole dzwiyrzy, i trza sie po lekusku do Wielkanocy rychtowac. Nale, podwiyl co jesce ta zima niy pusciyla tak na fest, i te wszyjskie gripska, kucanie i rymy jesce ludzi tropiom. A ku tymu roz chlapaka, roz juzas sniygiym suje i tak na lobyrtka. Kiej latos tela sniyga nasulo to – kiej tak gawca na lodwieczerz bez lokno – spominajom mi sie downiyjsze, piyrwyjsze kuligi. To ci dziepiyro bola uciecha, kiej tak we gorach (mie to trefiylo jesce ze Lojcami we Jelesni) poranoscie saniow srogich i malutkich sonek za porom koni fyrtalo bez colko wiys, kajsik bez pola, bez przisute sniygiym cesty. A kiej jesce zbajstlowali telki kulik na wieczor i ludzie mieli we gracach zapolone fakle to ci dziepiyro bola frojda i srogi jubel. A chopcy to mieli na palicach gryfne cerwione magierki. Jo juz sam lonskigo roku na zapusty mocka godol lo telkich staropolskich kuligach i niy byda sam terozki to tuplowanie eklerowol. Rzykna ino telko gryfno sztrofka:
„Kulig, telko gracka jesce lod Popiela,
Mo za cyl ino coby zaloc gardziyla.”
Mozno, niy ino to nale bez te piyrwyjsze kuligi i do zgody ci szlo miyndzy somsiodami, kierzy sie bez colki rok poradziyli wadzic stopieronsko. Kiej telki wiyjski kulig zajechol, przikludziol sie na majdan do telkigo zabranego pamponia, siodloka to zarozki napoczynalo sie spiywanie, zarozki sie znodlo jakiesik jodlo no, i cosik do chyrtonia. A nojbarzij rade to mieli mode, kiere poradziyli przi tym kuligu dziolchy zabajerowac, kajsik tam (no, ino bez cufal) pogracac, bo jesce przeca zodyn niy miarkowol, ize kiejsik to wypokopiom roztomajte chlywiki (komorki) i dziolcha ze synkiym bydzie zolycic ino bez SMS-a.
Spomniolech sam telkie slowecko „majdan”.  I to ci jes na isto interesantne. Bo tak na isto jes we naszyj godce slowecko „majdan”, kiere znacy tela co „dziedziniec, srogi plac, rynek”. Nale po polskimu juzas „majdan” to pakunek, tobolek, wezelek, paczka, manatki. I byc tu chopie monter! A tak richtik tyn colki „majdan przikludziol sie sam do nos ze Turkami (bezmac i do chorzowa sie dokarycyli). U tych Turkow to bolo tak co: at-mejdan to bol srogi plac dlo koni, et-majdan to bol plac kaj ino miynso sprzedowali, a ok-majdan to bol telki plac dlo tych, kiere turnowali szczylanie ze gywerow. Jesce tyz „majdanym’ mianowali warzylnie saletry lebo roztomajte srogie place we fabrikach abo we lesie, tam kaj warzyli tera, potaz do zajfy i do szkla,  dziediec i terpyntyna. Dugo y sam szlo lo tym eklerowac. Rzykna ino jesce tela, co „majdan” to tyz ci bol pojstrzodek luka, tam kaj sie prziklodalo ta colko strzala.
Tyz zech sam pedziol cosik lo magierkach. Byli ci to telkie gryfne copki (terozki sztrikowane), kiere do nos przismycyli lod Honwedow, lod Madziarow. Bol ci kiejsik (tak wele  napoczniyncio siedymnostego wiyka) telki mondrok, kiery sie mianowol Salomon Rysinski i kiery naszkryflol ci bol  cosik telkigo:
„Kon turek, chop mazurek, copka magierka, a szabla wyngierka”. I przi telkich kuligach jesce ci sie ringowali, kiery poradzi gibcij telko magierka lapsnonc ze ziymi kiej fyrto pyndym, wartko na koniu. Nale, to juz jes inkszo pora galot i mozno niy byda dzisioj lo tym fandzolol.  Spomna ino telki fal: Lonski tydziyn, Tomasz Lis, Wiycie, tyn, kiery mozno bydzie kciol, kce ! byc naszym polskim prezidyntym, lozprawiol ze poruma angyjberami, mondrokami, kierzy medikowali „Co z ta Polska”. I loroz suchom, i malo mie pieron niy szczelol! Jedyn snich – i coby bolo wicnij, lod poruch lot ino we telewizyji metlo – godo co: „momy plus dodatni i zarozki niyskorzij – plus ujymny”. Ludzie! To sie we palicy  niy idzie pochytac, do filipa niy wlyjzie. Cy tyn cowiek do szkoly niy deptol? Cy matura robiol za „komuny” na telkich „tajnych kompletach”? Przeca bali i jedyn moj kamrat, kierego we robocie mianowali „elekstrykorz 4,5 volta”, miarkuje, co niy moge byc „plusa ujymnego”. Nale, mozno terozki juz cosik telkigo wypokopiyli a ino jo, stary knaker, jescech tego niy spokopiol. A mozno to jest tak, ize ludziska ci sie terozki naumieli godac, fandzolic co jejim ino na lynzyku slegnie, a tak na isto niy suchajom co inksi godajom, a i ze cytaniym majom utropa i miarkujom ino to, co poradzom pochytac lebo to lapnom co jejim klapuje.                         >>>>
Lod zawdy sam u nos, na Gornym Slonsku, byli Slonzoki i Gorole. I kiejsik niy trza sie bolo tego ganbic, no mozno ino wtynczos, kiej sam u nos wszyjskim reskiyrowali te sztramskie chopy zza Brynice. Za starego piyrwyj Slonzok poradziol sie po kamracku dogodac ze Gorolym, i niy bolo z tego haji. Niyskorzij prziszli telkie loszkliwce, kierym sie ta naszo godka niy zdala i ... napoczlo sie. Richticzne Slonzoki napoczli „mowic”, coby jejim zodyn Gorol (a ku tymu prowajder, kiyrownik) do rzici niy naswitol. I bolo ci tak szpasownie nikiej we telkim wicu, kiery jo juz sam kiejsik prawiol:
– Panie majster, panie majster, jo by sie kciol naumiec po slonsku godac – pedziol ci jedyn gorol swojimu majstrowi. – Jo bych tak prziszol do wos, a wy byscie mie zdziebko naumieli tyj waszyj gryfnyj godki.
– No, mozno i sie czegosik lodymie naumisz, kiej sie ino bydziesz starol – pado tyn majster. – Wez ino ze sia jakosik gryfno halba i mogesz dzisioj na wieczor do mie sie przikarycyc!
– Ja, jo jes rod, tela, tela ... co to jes halba? – pyto sie tyn istny.
– Ja, mosz prawie! Co to jes halba na dwioch? ... Zebier ze sia colki liter!!!
A dycis jo wiym, co sam na uniwerzityjcie, kajsik na politechnice lebo we jesce inkszyj szuli wyzszyjszyj, we robocie, we urzyndzie, we gyrichcie nie idzie godac, trza „mowic”, i to je prowda, i tak mo byc. Nale po jakiymu, te co som samstond, samtyjsze muszom sie swojij godki ganbic, sromac sie, co godajom nikiej jejich Starziki i Lojce? Przeca idzie godac, i kaj trza, „mowic”, pra? A to som na isto te korzyni, to po czym idzie sie kapnonc, cy ftos jes „ptok”, „krzok” ezli „pniok”. Bo przeca i ze „ptoka”, znacy tego co przifurgnol ino na zdziebko, tyz we trzecim pokolyniu moge byc „krzok” a i niyskorzij bali i „pniok”. Tela, co trza kciec, a niy ino sie asic, festelnie ajnbildowac, herzic co tyn, kiery „mowi” to ci jes na isto cosik lepszyjszego lod tego co „godo”. A mozno jes ci blank nalopach?  Terozki we internycie furgo ci mocka roztomajtych sztrofech, kiere gynal lo tym godajom, choby i ta jedna (inksze niy byda sam rzykol):


 
Znow sie poklocil – zas zrobiol haja.
Kocham cie bardzo – mocka ci przaja.
Piekna dziewczyna to gryfno frelka.
Lonty – ubranie, flaszka – butelka.
Dziadek to starzik, karlus to chlopak.
Ubral odwrotnie – loblyk nalopak.
Bizy to kancik, spodnie – galoty.
Franciszek – Francik, pipelok – motyl.
Ryma to katar, kara to taczka.
Pani za lada to przedowaczka.
Slubno to zona, lauba – altanka,
A narzeczona to je galanka.
Zycze ci szczescia – winszuja piyknie.
Wiecej nie trzeba – Bog zaplac, styknie.
Slypia to oczy, kragel to kolnierz.
Wojok bigluje – prasuje zolnierz.
Ubral skarpety – loblyk fuzekle.
Sloik z pokrywka to krauza z deklym.
Wyszedl w kaloszach – mo guminioki.
Nieudacznicy – Co za boroki!
Lancuch mu zlecial – sleciala mu keta.
Wzial papierosa – wzion cygareta.
W kredensie szklanka – glaska w byfyju.
Lyknal herbatki – szluknol sie tyju.
Witam serdecznie! – Szczynsc Boze wszyjskim!
Zaczal sie klocic – Wypolol z pyskiym.
Alech sie usmiol! – Zrywalem boki!
Wszyscy sa mili – Same Slonzoki!


 
Te gryfne sztrofki naszkryflol jedyn pieronym mondry kapelonek, kiery terozki zicnol na blank we Stanach, a kiery tyz dugo niy poradziol spokopic po jakiymu Lon je gorszy lod inkszych, ino skuli tego co godo po naszymu chocia zno pora inkszych jesce lynzykow nikiej terozki na isto pilyn sztudynt, kiery kce do czegosik tam we zywobyciu dojnsc.                                                              >>>>
No, toz niy momy cheba jesce ta zima z gowy. Godajom co po niydzieli siaronski mroz nos przicisnie, jesce nom dopoli. Trocha tego sniega u nos bolo tyj zimy. Coby niy pedziec, narciorze mieli uciechy aze po som hyrton. Bola ci kajsik jakosik lawina, cosik tam kieregos przisulo, nale niy tela jak to wtynczos tych modziokow ze Tychow we tych naszych Tatrach i kiej terozki tyn jejich rechtor niy poradzi sie ze tego wybelontac, wyplysc. Za bajtla toch sie kiolzdol sam u nos na balzamgorce abo na szachcie, ale tam zodno lawina nos ci niy mogla przisuc.
Mysla, ize terozki to te lodpowiedzialne z Magistratu dadzom pozor coby tyn nasz Chorzow fajniscie bol wypucowany. Niy godom lo Wolce ale i lo tych naszych Pniokach. Bo jes i tak, co pol sztreki jes lodszalflowane a drugie pol ze sniygiym lebo ze flapsym i toplakom. Nale, na kozdyj scianie som terozki ryklamy. Niy godom sam lo tych downiyjszych ryklamach „piwa bezalkoholowego” (fuj, co za diosek, fto to wypokopiol?). Godom terozki lo tych  modernych „prezerwatywach”, kierych wszyjskie kapelonki majom polno rzic i jejich festelnie niy ciyrpiom. Spomnialo mi sie lo tych prezyrwatywach, bo lostatnio trefiol zech Hajnusia lod Dudcynyj. Jes ci lon taki chudy, mizerowaty i colkiym niywizgyrny karlus. Ale jak kozdy zdrowy chop tyz my sie babska zachcialo. Siedli my sie przi piwie w tym ichnim „Pubie” (choby niy mogla to byc downo karcma) i Hajnus zacyno ryjda:
– Wiysz Ojgyn, poszolech zeszlo sobota do burdelu. Jak to przi sobocie, wykompany, wypachniony i pod bindrym i godom do tyj pufmuter coby mi narajola jakosik modo, gryfno i cicho dziolcha. Lona ci tak ino na mie wejrzala i poslala mie do izby w kieryj juz gotowo lezala (colkiym nago) tako jedna niymowa. Trocha mi sie lona dziwocno wydowala ale co tam, biera sie wartko do roboty.
– Hajnus, ty to tak godosz kiej by to bola sznita ze fetym – godom ci jo do niygo – niy bolo cie ganba? Co ty naszymu Farorzowi powiysz na spowiydzi wielkanocnyj?
– Niy Ojgyn, tako ci lona bola cicho i tako niyruchawo. Cosik mi sie w niyj niy podobalo. I wiysz co? – godo dalij Hajnus i aze go febrzisko tyrpie – pogloskol zech ci jom troszycka i lekusko zech jom ugryz w kark. I tu mie lo malo pieron niy szczelol. Lona ci ino gwizdla, pierdla i bez lokno wyfukla, wyskocola.
Hajnus cys ty logup, co ty mi za pierdoly wciskosz? Bez lokno wyskocola?
– Ja Ojgyn. Dziepiyro wtedy zech sie kapnol, ze bola to tako gumipupatelki luftbalong  dlo chopow co ci je terozki z Niymcow prziwozom.
Tak ci sie mysla, ze dobry cowiek to i we burdelu sie moze drzistnonc.
Ale co tam byda take gupoty fandzolol. Losmygo marca juzas bydymy mieli tyn tajny dziyn kobiyt. Zasik bydzie przilezitosc do tego coby chopy na sztajfnych szlapach do dom ze kaktusoma brandzlowali. Jozek lod Piontkowyj to sie zawcasu chowo w komorze bo kiej lonskigo roku chyciyli go kamratki ze roboty na tyn „Dziyn kobiyt” to dziepiyro kole „prima aprilisa” przikwanckol sie nazod do chalupy. A przi takim fajrowaniu to trza dac pozor, bo malo wiela a cowiek wykopyrtnie sie do przikopy i bali choby ino godzinka sie zdrzymnol, to juz swinskie gripsko, kiere sam po Ojropie krajzuje – murowane.
W tyj naszyj telewizyji to ciyngiym jakiesik pile na te gripsko ryklamujom, ale u nos na Pniokach kozdo mutra wiy, ze na kucanie to niy ma jak cwibelzaft. Kozdo starka lod starygo piyrwyj zawdy na podzim szykowala pora zdrowych cybul i trocha cukru, coby jesce zawcasu dzieciokom kucanie przeszlo. No, jo juz jes ci w tym wiyku, ize niy cwibelzaft a dobrygo grzonca z jajcym i malo cyjntla biera na te pieronskie kucanie. Nale, lo tym zech juz sam godol i niy byda tuplowanie wszyjskim lod przodka eklerowol. I wszyskim to chca doradzic. Tak lod sia to zyca Wom cobyscie na lostatek giyrow niy polomali podwiyl tyn Chorzow (i niy ino Chorzow) gryfnie posprzontajom.
Mysla, ize na bezrok to tyz bydzie tako przilezitosc, bo moja swiekra to juz cheba ze dziewiyncdziesiont lot bydzie miala. I tak jak we tyj spiywce:


 
Przijdzie ciotka ze Krajcoka,
Starzik z Hajduk som,
Ujek z Pniokow spiywo,
Zabawa –  godom Wom!


 
To tak gynal jak u nos ze Jozikiym lod Gominiorki. Przijechol ci bol kiejsik ze sanatorium a tu rechnung za telefon – loziymset zlociokow. Zodyn mu sie we chalpie niy prziznol. No, to pewnikiym papagaj. Jozik biere tego papagaja za piyrze i rycy:
– Kaj zes ty franco jedna dwoniol?
– No, na „party line” do Kasi Figury – pado ptok, bo to bol samiec.
– Kiej jesce roz bydziesz tam telefonowol, to cie ty gizdie pieronski loszkubia ze piyrzo i powiesza na gipsdece – pado Jozik.
Na bezrok to samo, ino ze terozki to juz bolo dziesiync setkow, znacy tysionc. Jak pedziol, tak i zrobiol. Przibiol ci tego papagaja za krzidla do sciany i lostawiol. Tyn sie tak ino szpetnie gawcol na wszyskie strony. Ujrzol Jezusicka przibitego do krziza. Nojprzodzi nic niy godo ino sie dziwuje i dziwuje. Po jakiesik kwilce pyto sie go:
– Suchej no, dugo tak juz wisisz na tym krzizu ?
– Ano, bydzie chnet ze dwa tysionce lot kiej mie te Zydy powiesiyly.
– (?) Dwa tysionce lot?..... To kaj zes ty do pierona glingol, kaj zes ty dzwoniol ???
Nale, moze byc i tak, nikiej we naszym jednym slonskim spiywniku” :
A kiedy szynkwas coroz gibcij krynci sie,
Ty bracie prozny kufel na pelniuski zmiyn.
U kogo w kuflu pokoze sie suche dno,
Tego w zyciu trefi zlo !
To ci kiejsik wiskali te nasze chorzowskie ANTYKI. Wiycie ze tom kapelom i ze tymi artystoma to ci tak juz lod wiela, wiela lot sie ciyngiym szczasna. Przeca Hanys Goik to sie przi naszyj lajchenhali, przi kostnicy na Pniokach urodziol i niy dziwota, ize lostol muzikantym, kiej mu sztyjc przi prykolu tralermarsze grali. A to, ze sie chyciol za szlakcojg, to pewnikiym skuli tego, ize u matki we mlycarni na Krojcce bymbniol na kanach po mlyku. Zasik Grzegorz Spyra, to ci jes fyrma ! Colkie smarkate zycie podglondol lojca przi lorganach a za bajtli to my sie do kupy kajplowali w szkole muzycznyj brifmarkoma. Jo miol brifmarki a lon betki, i tak jakosik to sie kulalo. ale to juz ci bolo downo i mozno niy prowda. No i tyn galanty Acik Potepa, kierego przezywajom „Ksiaze Lipin”. My tu ze Pniokow ciyngiym sie ze tymi z Lipin i Chropaczowa prali. Widac jednakowoz, ze fresy tymu fyrsztowi niy lobrobiyli i terozki z kozdyj biydy wylyzie i sleci choby kot na styry szlapy. Nojwiyncyj lostudy to narobiol moj imiynnik – Ojgyn Stoll, kiery pedziol mondro rzec:– Fto sie smieje tyn dugo, dugo zyje. Ale kiej sie dugo zyje, to niy ma nic do smiychu !”
Nalech dzisioj nametlol, pra? Godol, berol nikiej we kozdo sobota

Ojgyn z Pniokow