Swiynta, nale ... / na 28 marca 2005r
Ojgyn z Pniokow 28.03.2005

No, toz momy drugi dziyn swiont Wielgijnocy. I zawdy bola lostuda, kiere swiynta som wazniyjsze: Gody lebo Wielkanoc? Mie tam jes blank jedno, bo mom rod wszyjskie swiynta fajrowac. I – uslyszolech terozki – blank przed swiyntoma telki gryfny alsdruk skuli naszych poslow, kierzy tam wynokwiajom we tych ichnich wszyjskich komisyjach: „Chopy! Szluknijcie cosik bez te colkie swiynta, nale ... niyskorzij wytrzyzwiyjcie!!!”
Nale somy przi Wielkanocy. Skuplowano jes tyz ze tymi swiyntoma jedna gryfno, mondro powiarka:
Kiej na wiekanocne gloki kropi, suchosc nos bez colkie lato tropi!
Mozno to i bydzie prowda, a mozno i niy, trza to wol niy wol boczyc. I tu mi sie spomnialo, co zol ci kiejsik u nos we Polsce telki jedyn mondrok, kiery sie mianowol Benedykt Hertz. Pizlo mu loziymdziesiont piync lot kiej kipnol we 1957 roku. A naszkryflol bol gryfne sztrofki, nikiej te:
Wieprz pewien, esteta znany
I pra - prawnuk po kadzieli
Ulubienca boskiej Diany,
Zrzekl sie swinskiej paranteli.
„Bo to – powiada – niechluje;
Kazdy sie brzydzi, kazdy przesladuje ...
Czyz mam ten los dzielic? Sam nie wiem: dlaczego?
Nie laczy nas nic wspolnego.
Wsrod psow jestem wychowany,
Szczekam prawie jak brytany,
Jedna mowa, jedna misa,
Uwazam sie za kundysa”.
I zapewne by skonal kundlem swinskiej rasy,
Mniemajac, ze wieprzostwa juz w nim ani cienia,
Gdyby nie wielkanocna moda na kielbasy –
A rzeznik nie uznaje wynarodowienia.
I tu my som przi wielkanocnych wusztach. I mozno bych sam lo tym niy godol, kiejby niy jedna gryjfini ze telewizyji TVN, kiero we lonski pyndzialek pedziala blank na zicher, ize sam u nos nojbarzij zwykowym „tradycyjnym” wusztym jes „bialo kielbasa”. Jezderkusie! Telkich gupot toch jesce niy slyszol. Miarkuja, co warzi sie zur na biolym wuszcie, nale ino skuli zwyku co tyn zur sie niyskorzij, po swiyntach wylywo do ducki a bonclok po tym zurze prasknie sie lo ziymia i wyciepuje na sztreka.
Nale, mialo byc lo swiyntach. Spomnicie sie jak to downij bolo? Cowiek lotol choby gupi lod masarza do piekorza, lod konsomu do zieloka. I tak durch. Kiej znod juz ci kajsik apluziny lod Fidela, to bol rod choby mu fto nowy fliger kupiol. Po szinka to sie juz lod nocy stolo, a u piekorza to na tydziyn przodzij chlyb sztalowalo. A terozki co? Na samyj Krojcce to cheba ze styry masarze som a sklepow ze tom zielyniznom to jesce wiyncyj. Tela, co raje som te same, bo te terozki przedowacki poradzom sie tak zamamlasic, ize trza i ze pol godziny styrcec we raji, bo lone majom sie rade polozprawiac a kondman niech styrcy, bo przedowacka, to przeca jes gryjfini (nikiej te u nos na Krojcce, kierych niy byda mianowol bo to jes ryklama). Nale, niy podobajom sie zgnite apluziny we jednym, to sie idzie do drugigo. A maszkytow to ci jes tela, ize cowiek mozno do imyntu zgupiec. Moja staro i tak nakupowala na forant, posroniala to kaj sie ino dalo, i terozki cheba i do moja bydymy to wszysko ckali, jedli. I tu mi sie spomniol taki jedyn wic przi swiyntach:
We koszycku na Swiyncone trefiyly sie dwa jajca.
„Cos ty jes take markotne? – zagaduje jedne jajco do drugigo.
„Ano, wiysz, bo mi tak jes troszycka gupio kiej sie spomna jak my sie we grudniu chichrali ze tych kaperow, kiere rychtowali na Wilijo”.
Troszycka jesce nos loszydziola pogoda, nale i tak swiynta momy forbaj, i ino basiska momy pora kilo srogsze, a nieftorymu to po tych szinkach, wusztach i inkszych maszkytach (bo niy byda szkryflil lo gorzole) leberka na zicher drzistli i zgaga poli jak sto dioskow. Po prowdzie to nieftore tak ci sie lozfechtowali, ize lony pyndzialek jesce bez trzi dni fajrujom. Nale na przepadzitych to i tak sie nic niy poradzi, bo loni som jak te nasze dupne politykiery. Przeca to znocie. Pra?
A terozki jedyn wic sam lod nos, ze Pniokow. Do „Jozefki” do suchatelnicy, do downiyjszego farorza Nity przilazuje stropiony, usiotany wandrus. Klupie tak na te dzwiyrka opaternie coby go tam fto uslyszol.
– A cego to ty kcesz synu? – pyto sie farorz.
– A boczycie mie to, pamiyntocie farozycku? – godo zdziebko zachrapocialy wandrus. – To jo jes tyn maluski Jolzel lo Majzlinyj, kieregoscie lapli dwadziyscia pora lot tymu nazod we zegrodku, kiejech pichnol wom ponki, czesnie, sztachloki, znacy wieprzki. Daliscie mi wtynczos pora zlociokow i pedzieli: „Idz synu i niy grzysz wiyncyj!”
– A, ja, dyc co pamiyntom – lachnol sie Nita. – Nale to juz jes poranoscie lot! A co sie dzisioj sam do mie przikludziylo, moj synu?
– No, kciolech wom farozycku gryfnie podziynkowac – wandrus dol Nicie kusika na graca. – I kciolech sie jesce spytac ezlibyscie mi jesce roz niy borgli tyz pora zlociokow????
Nale, kiej swiynta, kiej Wielgonoc to tyz muszom byc spominki naszych starecek, naszych staroszkow, kierzy jesce te wszyjskie zwyki fyjgujom. Lapnolech telko jedna Starecka (kieryj chnet piznie dziewiyncdziesiont lot) i naszkryflolech sie to wszyjsko na szkartce coby Wom to terozki rzondzic. A bolo tak:
Smiyrgust, gojik, srogopiontkowe groby, rezurekcie i ... „rekawka” to juz staropolskie zwyki skuplowane ze tymi swiyntami. Dziwoczne to swiynta, bo we wiesniano wesolosc i uciycha lozkwitajoncygo lod nowa zywobycio kuplujom sie jankorne nutki, medikowanie lo naszyj ludzkij „kondycji”, telkie driny we sia medikowanie i – nikiej to ftosik gryfnie pedziol – juzas sztaplowanie, scibiynie tego wszyjskigo co sie bez colki rok kajsik potraciylo, kajsik nom ze tego zycio pitlo kajsik we tym zyciowym gzuciu za szczysnym faleym, za zlociokami. A wszyjsko to skuli tego lostatnigo tydnia. Wielkanoc, to tyz – jak juz we szostym wiyku godol papiyz Gregorz Wielki – na isto zocnie: „Solemnitas Solemnitatum, co na nasze znacy: „uroczystosc uroczystosci”.
Srogi post, kiery zahaltowol gupoty karnawalu i zapustow, momy forbaj, zbyte. Wielgi piontek i fajer srogij soboty ze swiyncyniym jodla tyz momy za sia. Nale tyn tydziyn przodzij wielkonocnyj niydzieli – godo naszo Starecka – bol zawdy festelnie nerwowy i festelnie sie wtynczos rychtowalo wszyjsko co nojlepszyjsze do jodla. Koloczow, babow, wusztow, jajec i ... cego tam jesce. Napoczynalo sie to wszyjsko lod niydzieli palmowyj, lod swiyncynia palyme ze wirbnych, byrkowych, gruszponkowych, kalinowych astow do kupy ze sosnowymi i ze jalowca. Trza ino bolo dowac pozor coby tam we tych palymkach niy bolo losiki lebo topola, bo te stromy byli jesce lod starego piyrwyj nacechowane, potympione. Podle starodownygo beranio – jak to mi eklerowala Starka – wszyjskie stromy, wszyjskie drzywa telkie nikiej: sosna, cis, jalowiec, lyska, wiyrba slimtajonco, kieryj lod tego czasu asty wisieli i slimtali „lzami jutrzenki” iwino stropiyli sie umrzitniynciym Ponboczka na krzizu i wekslowali abo farba, abo dozwolali na wyciskanie cmawego, cerwonego zoftu, kiery niyskorzij mianowali „lacrima Cgristi”, znacy krew Krystusa. Ino topol, to bol telki strom, kiery pedziol, co: Krystys umrzitnol na krzizu za dioseckich grzysznikow i skuli tego topola psinco loblajzi, bo jes na isto bez grzychu. Aji niyskorzij zodne ze stromow – podug powiarek, berow – niy dalo zwol na to, coby tyn colki Judasz Iskariota mog sie na nich loiesic, a ino topol zezwolol coby sie lon na niym hangnol.
– I beztoz topol i losika ciyngiym dyrgocom przed Ponboczkiym – godo naszo Starecka.
Fort tyz dowo sie do palymki ptasi mlyko, jymiola. Nale – godo ze rankorym, ze lutosciom naszo Starecka Jaska – niy telko popyrskano jakomsik pozlotkom nikiej to terozki wszandy idzie sie lajtnonc.
– Toz to ci jes dioseckie loszklistwo, chocia we modzie, nale u mie w doma tego na isto niy bydzie! Na zicher niy !
Skuli tego posty, kiery bol spomniol mi sie fal, kiery lozprawiol moj niyboszczyk Tatule. Jesce przed lostatniom wojnom zol i gospodarzol we Swiyntochlowicach festelnie ruby szynkorz, gospodzki, kiery poradziol na jedyn roz poradziol weckac tela wusztu, wiela niy zmlociolo by bali i styruch chopa. Ku tymu jesce wyslepol
Ze styry zajdle, styry krygle piwa. I to zawdy, krom srogigo piontku, kiej jejigo jodlo to bolo ino: jedna zymla, nacechowano na wiyrchu krzizym i blank niy cukrowany tyj. Nale, skuli tego co poradziol bez colki rok tela weckac, cheplo mu sie tym, kiej go zawarli do Auschwitzu, do Losiyncimio. Na tym lagrowym jodle niy szczimol bali i dwioch tydni. To jes ta jankorno, przedswiontyczno tajla Srogigo Tydnia.
Wielkanoc to tyz gryfne, szpasowne i szykowne swiynta, chocia niy zawdy telkie byli dlo naszyj Starecki. Nojgorszyjszo to bola Wielkanoc we styrdziestym piontym roku. Ciyngiym ci byli naloty fligrow na miymieckie miasta i sztyjc wszyjskie mieli bobki, mieli strach cy jakosik bomba niy prasknie we barak, kaj naszo Jaska miyszkala ze inkszymi babami Polkoma, Ruskimi i jakimi tam jesce, kierych wszyjkich wykludziyli na roboty do Miymiec. Juz niyftore godali co ta wojna bydzie chnet miala szlus, nale tam we miymieckim Neustadt czas deptol pieronym po malusku i cionglo sie diosecko daleko lod familije. Szloby sam jesce mocka godac lo cichtowaniu roztomajtyj zielyniny we drzewnianych krzinkach, we lotkach, makutrach i skutelach. Siolo sie trowa, szalmkralt i bele co, a to co wyroslo sztiglowalo sie, garnirowalo jacami (tyz i kropkowanymi telkimi lod przedpolymkow, lod przepiorek), marcypanowymi barankami, hazokami i cym tam jesce bez te swiynta. To, kiej sie wysiywalo ta colko trowa, to kozdo baba trzimala ino dlo sia, coby gynal trefic na srogo sobota, kiej to juz musialo byc gryfnie urosniynte. Nale, niy ino to. Mocka zwykow przeca napoczla sie jesce za festelnie starego piyrwyj, kiej jesce sam u nos niy bolo krzescijanstwa.
– Jesce moje staroszki deptali kole Wielkijnocy na smyntorz coby tam przismycyc zdziebko jodla, rozhajcowac, rozfaklowac malusko fojerka i kulac jajaca po grobach – spomino ta naszo Starecka Jaska. – Kiej jo terzoki lo tym modziokom godom, to gawcom na mie choby na gupio, nale tak na isto za starego piyrwyj bolo. Jajaca tyz byli roztomajte: byli kroszonki, halonki, szkrobanki, byli tyz i piski a wszyjskie sie niyskorzij szmarowalo szmalcym lebo lolejym coby gryfnie mechciylo, lyskalo – godala dalszij naszo Starecka. – Tela co niy byli ci lone kupowane we tych wszyjskich modernych „zupermarkytach” na kila.
Nale, zawdy nojwazniyjsze dlo naszyj Starecki to byli wielkanocne wypiyki.
– Niy jakiesik tam te ichnie mazurki, niy, my tego niy rychtowali – spomino pani Janka. – U nos zawdy sie piyklo, rychtowalo, zawdy bolo pora pecynkow pszynnygo i tureckigo chleba, srogi winiec wielkanocny ze makiym, drozdzanne plecionki ze posypkom abo jakimis maszkytami, wielgachno baba, sztrucla, no i hazoki i baranki ze wielkanocnymi fankami na drzewniannych sztynglach.
Te hazochki, lowiyczki i inksze garniyry na stole kozdo ze piyrwyjszych gospodyni rychtowala podle swojigo mustru, swojigo zakonu ze drozdzannego ciosta, szokulady lebo ze marcypanu.
– Latos to mi sie juz niy kcialo, niy poradziylach nastyknonc ze kulaniym, ze kwyrlaniym – pado pani Janka – nalech znodla jednego dobryko piekorza, kaj to wszyjsko szlo erbnonc. Jesce za starego piyrwyj kiej jo jesce bola modom frelom – bero dalszij – we srogo sobota to kapelonek, abo i farorz przikludziol sie do nos do chalpy (bo starzik byli gojnym) coby poswiyncic, pokropic te colkie narychtowane jodlo a i colkie jesce lobyjnscie. Terozki to ze cerom i ziynciym deptomy juz lod ranca do naszyj „Jozefki” coby bolo nikiej we naszym zwyku przinolezi.
I tak by Lona poradziyla dugo jesce spominac, nale Wy to przeca ze swojich familiji tyz przeca znocie i niy ma sam co za tela po proznicy lynzorym melac.
I sie werci rzondzic jedna sztrofecka, kiero bol naszkryflol Wladyslaw Syrokomla:
„Kaplan jadla i napoje
Poswiecone kropi woda
Wielki Boze dary Twoje
Niech do grzechu nas nie wioda
Niechaj czlowiek przypomina
Srod biesiady, ze sa glodni
Niech pienisty kielich wina
Nie dopuszcza go do zbrodni...”
Wielkanoc, to Wielkanoc, nale tyz wiesna na fest. A na wiesna wylazowali downij, jesce za starego piyrwyj skorkorze (na prziszly tydziyn zdziebko lo nich naszkryflom). I telkie miglance, fachury, kiere ciyndiym po placach przi familokach ryceli: gorki drotuja, gorki lyjtyja, pitwoki i nozycki brusza, szlajfuja!!!!!
No, a terozki tak sie miarkuja co to by mozno styklo na dzisioj a berol nikiej terozki we kozdy pyndzialek

Ojgyn z Pniokow