No, toz momy dzisioj juz Wilijo. Kuknijcie sie ino jak to gibko slecialo lod tych Godow we lonskim roku, pra? I dzisioj tak gynal trefiylo, co Wilijo jes we sobota a piyrsze swiynto we niydziela (na bezrok Wilijo trefi we niydziela). Te co jesce sam u nos robota majom niy som za tela rade, bo pitnol jejim jedyn frajny dziyn przi tyj przilezitosci. Niy ma to kiej Wilijo trefi we strzoda to idzie miec i colki tydziyn wtynczos fraj. Nale ... niy kozdy dziyn jes niydziela i niy zawdy idzie kozdymu do imyntu wygodzic.

Dzisioj Wilijo (Wilja, Wigilja) znacy „przedswiyncie”, dziyn przodzij Godow, mianowany tak jesce ze laciny lod czuwanio, lod wachowanio. Bo nasze piyrsze krzescijany ta colko noc przed narodzyniym Ponboczka wachowali i rzykali, a i colki tyn dziyn posciyli. Nale niyskorzij ze nojsrogszom paradom po piyrszyj gwiozdce na niybie siupali przi stole do tyj nojszykowniyjszyj wieczerzy. Jakech sam juz lonski tydziyn godol, momy ci wiela roztomajtych wierzyn, powiarkow. Choby telkie: Pod stol przi kierym wieczerzali trza bolo poklasc cosik ze zelazla – kosok, barda a bali i haka, i na tym gospodorz i chopcy, kiere byli w doma lopiyrali szlapy, coby na bezrok byli te kulasy twarde nikiej te zelazlo. Przodzij wieczerzy gynal wszyjskie sie szpluchtali, coby na bezrok niy mieli zodnych bolokow a woda wylywali han kajsik za chalupom. Niy szlo tyz na lostatni driker cosik mlocic bo wszyjsko, coby sie po zimie uplonclo, bolo by bez dakli, bez szlapy lebo bez logona. Tyz za starego piyrwyj trza bolo gynal skukac haszpelki (kolowrotki) i szpindle, bo kiejby – Ponboczku niy dej – ftosik by je tam kajsik ujzdrzol, to sie mog przewekslowac we jako heksa, habernica lebo we hastermana i mogby bez lato po nocach inkszych strachowac. Dowalo sie kalymbom maslo, miod i jesce cosik ze kolocza, coby na bezrok mocka mlyka dowali, juzas cipkom, kurzontkom sulo groch coby, sie dobrze na bezrok niysli, kokotom i psiokom korzyni i knoblalch ze chlebym, coby kozdy snich bol lostry i festelnie wachowol colkigo lobyjnscia a gadzinie i koniom  zaubony, bobu – coby sie gryfnie chowali i szykownie wyglondali. Colkie jodlo musialo juz byc na stole, podwiyl wszyjskie niy zicli przi stole, bo kiejby tak juz ftosik musiol lod niygo lodynsc pewnikiym by na bezrok Wiliji juz niy dotrwol. Krom tego, ize – coch juz godol – zarozki z ranca szpluchtali sie we wodzie kaj wciepniynte byli klepoki, trza bolo tyz miec przi sia we portmanyju, we kabzi pora zlociokow coby sniymi bez colki rok niy bolo knap. I jesce jedyn zwyk lod starego piyrwyj. Na stole styrceli siedym, dziewiync, jedynoscie lebo trzinoscie warzi (jakisik gupielok we telewizyji rzondziol, co mo byc do pory) i wszyjskie dowali tyz pozor coby ze kozdego jodla, kiery bolo na  stole przibrac sie na swoj talyrz choby ino na skosztonek, bo wiela szpajzow, warzi fto chocia zdziebka niy liznol, to go na bezrok tela roztomajtych szczysnych fali przepasuje. I coby juz sam wiyncyj lo tych wilijnych zwykach niy faflac rzykna ino, co u zabranych, majyntnych gospodorzy baby i dziolchy rozdowali colkij domowyj czelodce, swojij „czeladzi” i jungferom we wsi gyszynki, kiere sie mianowali kolyndom. Bol tyz jesce jedyn gryfny zwyk, kiery sie mianowol „pokolyndne”. A bolo to ino dlo chudobnych we dziydzinie, kierzy kole Godow loblajziyli majyntniyjszych pamponi, siodlokow kaj dostowali gyszynki na kiere sklodali sie: lomasta, wuszt, part, lyn i pokopie i co tam jesce fto miol na ibrich. Terozki jes ci to skuplowene ze ksiynzowskim kolyndowaniym, tela co dzisioj gospodorze wrazujom  kapelonkom  ta „kolynda” do brewiorza. Kajniykaj farorze i jejich kapelonki fyrtajom po kolyndzie juz lod napoczniyncio grudnia coby lobyjnsc wszyjskich i ... fest gynal. U nos we „Jozefce”  farorz i jejigo czelodka napoczynajom kolyndowanie dziepiyro po Godach i tyz nastyknom wszyjskich nawiydzic.

Spominolech tyz lonsko sobota we gryfnych sztrofkach lo olblatach. Lomanie sie tym olblatym to nojwazniyjsze zwyk przi Wiliji, zwyk richticznie nasz slonski, polski, kierego inksze norody blank ci niy miarkujom. Naszkryflol bol juz we dziewiytnostym wiyku Kajetan Kraszewski (bracik Ignacego) gryfne sztrolki lo tym olblacie z kierych to sztrofkow sam rzykna ino jedna:

Ojcow naszych obyczaj prastary

Rodzinnej niwy maluje dostatek.

Symbol braterstwa, milosci i wiary

Swiety oplatek.

Wilijo, Wilijo i Gody. Dlo jednych nojgryfniyjsze, nojweselsze swiynta a dlo inkszych ... roztomajcie to sam u nos na Slonsku to jes. Godali i pokazowali we telewizyji lonski tydziyn wiela to tyz Poloki betkow lostawiom we super- lebo hipermarkytach. Jedyn telki mondrok, klukszajser eklerowol nom co Poloki „srednio” bali i iber piyncset zlociokow wybulom, i to ino na gyszynki. „Srednio”, gryfne slowecko, pra. Mog tyn mamlas, loszkliwiec przikludzic sie sam do nos, do naszego Chorzowa, Bytonia Rudy Slonskij i kaj tam jesce. Kaj te wszyjskie nasze elwry, chopy na swiadczyniach przedemerytalnych, pynzjonisty, starecki na tym „starym portfelu”, na zasilku ze lopiyki, te co majom pora dziecek na kuscie to tyz do kupy majom jakosik „srednio” tela, co to jes kajniykaj ani niy piyncdziesiont zlociokow na bez colki miesionc na chopa do kustu. Kuknijcie ino bez lokno na wasz familokowy hasiok. Wiela tam przilazuje ludzi, i niy godom sam lo tych wszyjskich smierdzirobotkach, zgniyluchach, kiere sie bez colkie swoje usrane zycie robotom nie zmazali. Widziolech lonskigo roka mamulka ze dwioma cerami, kiere do lostatka maszkyciyli po tych hasiokach coby jesce cosik do jodla znojsc, wysznupac. Nale, mozno lo tym to kiej indzij, bo przeca dzisioj Wilijo. Trza  byc rod, doczkac na ta piyrszo gwiozdka a niyskorzij na Dzieciontko ze uciechom. Chocia ... spomniol mi sie sam jedyn fal ze lonskigo roka. Tak jakosik kole mojigo familoka miyszkala staro Piontkowo (juz ji sie zemrzilo latos). Zawdy nom wszyjskim lozprawiala lo swojim synku i jeji niywiastce. Jakie to loni majom darzyni, jak jejim zawdy krzotek sro. Gryfne pomiyszkanie majom, lajstli sie altok szykowny, pelcmantle, jakiesik tam kino domowe i co tam jesce poradziyli same wynokwic. Jejich synek tyz miol wszyjskigo aze tela, coby jimu inksze dziecka smieli ino zowiscic. Razinku – kiejech sniom lonskigo roka godol – rychtowala sie do Wiliji i Godow. Lozprawiala co tyz to przirychtuje, uwarzi, naparszczy na te swiynta dlo colkij familiji. Lostatni tydziyn przodzij Godow (Wilijo trefiola we piontek) wypucowala gynal colkie pomiyszkanie, wysztiglowala wszyjsko, wygarniyrowala lobie izby; na stol pokladla nowy tisztuch, we loknie blydowol jagwyntkranc. We strzoda napoczla rychtowac wszyjsko co mialo byc do jodla. Kaper juz sie trowiol we citrolnie i cebuli. We szczwortek upiykla kranckuchyn, zista, kolocz ze posypkom. Uwarzila makowki, narychtowala sie juz pakopie na siymioniotka, zatonkala piernik (pasternak juz tyz przodzij sie spatrzala) na ta moczka. No, wszyjsko juz bolo zapniynte na lostani knefel, coby nic niy trza bolo majtac na lostatni driker. Na torgu lajstla sie srogi krisbaum, kiery bol chnet do gipsdeki i ino lon musiol doczkac do samyj Wiliji, bo – nikiej to sam u nos na Slonsku jes we zwyku – chojna sztafirowac, garnirowac musi lojciec; u nij to trefiylo na jeji synka, kiery miol na som lostatek wtyknonc na samym wiyrchu tyj jedli szpica. Tak jakosik trefiylo coch z Piontkowom spichnolech sie dziepiyro kole Trzech Kroli kiej szla lod jeji brifkastli ze gryfnom postkartom.

– Dzisz Ojgyn, kuknij! A dyc moje dziecka, moj synek ze jejigo babeczkom przecamc lo mie festelnie boczom, niy przepomnom lo mie, pra? Mosz, poczytej, bo jo sam niy mom bryli przi sia i niy poradza sie doczkac kiej przijnda do chalpy. No, toz ji na tyj siyni czytom a tam na tyj szkartce jes naszkryflane ino tela:

„Wesolych Swiont” i szczysnego Nowygo Roku” – winszuje syn Ignac ze familijom”. I jesce tak we winklu doszrajbowane : „Pofurgli my do Egiptu, bo sam u nos jes festelnie zimno i nom do kupy ze maluskim Karlikiym tyz sie jakiesik loddychniyncie przinolezi”.

– Dobre dziecka, dobre – raduje sie Piontkowo. – Majom mie we zocy, majom reszpekt dlo staryj mamulki.

I poszla dalszij a jo sie niy lopowozol spytac jak jeji ta Wilijo i te Dzieciontko slecialo.   

We wszyjskich familijach, i to tyz juz lod poraset lot, po pomywaniu wszyjskie siupli se kole chojny i napoczynali spiywac kolyndy, coby jakosik tyn czas do pastyrki gryfnie sleciol. Jes to mozno nojgryfniyjszy wilijny i godny zwyk. Nikaj we swiycie spiywki na Boze Narodzynie niy som tak szykowne i gryfne, i ze telkim reszpektym wiskane nikiej u nos. I kiejby tak ftos naumiol sie Nowygo Testamyntu ino ze kolyndow, to szloby wymedikowac, co nasz Ponboczek, nasze Dzieciontko uplonclo sie kajsik na polskij wsi, we jakisik naszyj dziydzinie. Kiej juz kolyndy wlejzli – lod bajtla, lod dzieciynctwa – do duszy Slonzoka, zodyn tego juz niy bydzie poradziol wykludzic, wyciepnonc. Lozprawiol jedyn samtyjszy starzik kiej to przi piyrszyj wojnie swiatowyj wojoki slegli we okopach (lebo jak inksi ze miymiecka godajom – szucyngrabach). We jedna Wilijo (starzik niy godali we kiero) we tych francuskich okopach napoczli wojoki, ochotniki polskie spiywac naszo jedna polsko kolynda. Za jakiesik pora minutek ze miymieckij zajty zaspiywali ta samo kolynda tela co wiskano bez Slonzokow, kierzy wol niy wol, musieli bedinowac we miymieckij armiji. Bez ta noc wojoki na isto do sia niy szczylali. A spiywali „W zlobie lezy, fto przibiezy...” do kieryj te gryfne slowecka juz na lostatek siedymnostego wiyku naszkryflol som Piotr Skarga.

Noc wilijno – nad to co sie wisko we tyj kolyndzie – iberhaupt niy bola nigdy telko cichusko. Juz lod pieronym starego piyrwyj ludzie dowali pozor, zwazowali na to, coby po wieczerzy wszyjskie duchy wyzynonc fort, wykludzic weg i to ze srogim larmym, ze srogim krachym. Beztoz tyz downij (a i jo jesce za bajtla ze biksom nafolowanom karbidym) wszyjskie szczylali ze gywerow, flintow, gruchali cym ino szlo, szpryngowali bele co, rombali we dekle, pokrywki, garce i co tam jesce fto miol przi sia a szlo tym srogi butel zbajstlowac.

A niyskorzij to wszyjskie pyndalowali na pastyrka. Nojwiyncyj uciechy downij to modzioki mieli bo mogli zgobic, rojbrowac wiela ino wlazlo. Deczko ci jesce do terozki tego lostalo, nale niy jes to te same. Handownij to wtynczos, tak kole dwanostyj colko gadzina i ptoki napoczynali godac ludzkim glosym. Wiela z tego lostudy bolo to mogecie sie wystawic. Niyjedyn wteda uslyszol co tyz lo niym kalymby, konie, pultoki i co tam jesce – miarkujom. Mogbych sam pora telkich wicnych, i niy blank wicnych fali lopedziec, nale to juz niy czas i plac na to dzisioj. Na lostatek mozno jesce cosik gryfnego, cosik co jes skuplowane, zbindowane ze naszymi Slonzokoma rozciepanymi po colkim swiycie. Bola telko dziolcha, niy Slonzora, Maria Unicka (terozki juz lo nij wszyjskie przepomnieli), kiero niy dziepiyro, rozcasu naszkryflala telkie sztrofki:

Lamie sie z Wami dzis oplatkiem bialym,

Wy wszyscy moi dalecy czy bliscy,

Wy, co za blednej gwiazdy idealem,

Po swiecie sie rozproszyli calym.

Wy, co pijecie z rzek lodowych zdroi

Ducha nie dajac pod troski nawalem,

Wy, wierni, mocni, wytrwali – wy wszyscy,

Ktorych rzad jasny przed wzrokiem mi stoi,

Zwiazani ze mna wezlem wiecznie trwalym,

Z Wami sie lamie dzis oplatkiem bialym...

A mie sie terozki sam spomino moj Tatulek i lostanio ci juz Sniym Wilijo we piyncdziesiontym szczwortym roku. Bol juz festelnie niymocny (zemrzil, musiol pojnsc pod sosiynki we marcu na bezrok), nale po wieczerzy wzion swoja staro cija, kneflowka i napocznol  po cichusku grac. A my ze bracikiym i Mamulkom spiywali kole jedli te nasze gryfne kolyndy. Niyskorzij jesce zdziebko brzinknol na laucie (to telko inkszejszo gitara) i do pastyrki my juz niy doczkali, nynali my juz. A i papyndeklowo betlyjka lod starego Frackowiaka, kiero my jesce przodzij ze Tatulkiym poslepiali, sklyjmowali tyz jakosik niy dowala uciychy, tyz jakosik telko jankorno sie zrobiyla.

..... Dzisioj w Betlejym, dzisioj w Betlejym wesolo nowina ....

I to by bolo na dzisioj a berol – mozno zdziebko na lostatek jankornie – nikiej we kozdo sobota                                     

Ojgyn z Pniokow