Niy ino briwy / na 04 lutego 2006r
Ojgyn z Pniokow 04.02.2006

No, toz momy juzas luty. Chocia, tak na isto tyn luty to nom sie napocznol – jesce we styczniu – festelnie jankornie, po czornu dlo mocki ludzi sam niy ino lod nos, nale i ze inkszych krajow. W lonsko sobota praskla nom, zbulyla sie srogo telko hala wystawiynniczo we Chorzowie. Ja, ja ! We Chorzowie, choby niy wiym jakie loszkliwce ciyngiym eklerowali, co to bolo we Katowicach. Nale, mozno lo tym zdziebko niyskorzij. Terozki my som przi lutym a jes ci to telki miesionc lod kierego mocka zalezy, i lo kierym sporze powiarek nasze starziki i staroszki zawdy godali. Byli telkie gryfne trzi:
„Styczyn do – kachloka sie prziczyn”, „Pyto luty, czys dobrze lobuty” i „We marcu nikiej w garcu”. Nale, za blank starego piyrwyj to na Podhalu (sam u nos niyftorzi tyz na Slonsku) godali na luty gromnicznik, kiery miol nom wszyjskim spominac lo Przenojswiyntszyj Paniynce Gromicznyj. Godali tyz „miynsopustnik” a to skuli lostatkow, znacy „miynsopustu”. Jesce inksze mianowali tyn luty tyz „strompacz” beztoz, ize we tyn miesionc diosecko strzympiolo, „scinalo” mrozym. Luty, kiej dziecka nasze sam ze Chorzowa i colkigo wojywodztwa majom zimowe feryje. A my we naszyj szuli, downij, we „siedymnostce” zawdy musieli w doma naszkryflac, ezli te nasze slonskie powiadaczki richtik trefiom, richtik bydzie tak, nikiej Olma godali:
„Kiej luty gorki i lo wodzie, to wiesna bydzie niyskoro i pewnikiym lo chlodzie”. Abo: „Kiej luty ze rzgmotami. Wartko bydzie wiesna przed nami”. Lebo jesce inksze: „We lutym sporze wody, toz colkie lato bez pogody”, „Kiej luty niy wymrozi, to na isto maj sniygiym pogrozi”. No, mozno by to styklo na ta piyrszo lutowo sobota. A mie tam jes zdziebko zol, co jo juz jes telki stary knaker, bo sam u mie we szuli, we mojij „siedymnostce” a i we gymnazjom (downyj trzidziestyj dziewiontyj szuli) niy ma z ranca dziecek, jakosik sie tak cicho zrobiylo ... a niy wszyjskie sie pewnikiym wykludziyli na wywczasy, niy wszyjskie sie radujom co niy bydzie gorkigo lobiadu a w doma ze wszyjskim knap. A jo miol zawdy rod (boch juz lod piontyj niy poradziol nynac) kiej te wszyjskie najduchy, kiej te wszyjskie rojbry przikludzom sie na plac, na tyn nasz majdan przed szulom i bydom wyrobiac, romplowac, nikiej to dziecka majom we zwyku.
Luty, to pojstrzodek zimy ... no mozno niy blank pojstrzodek, nale cosik kole tego. A nasz Chorzow (szkryflom ciyngiym lo Chorzowie i mojich Pniokach, bo to je dlo mie nojbarzij wazne, chocia mom w zocy wszyjskie nasze dziydziny na colkim Slonsku. Przeca gynal tak samo jes i we Zobrzu, i we Bytoniu, we Piekarach i ... kaj tam jesce. Nale, mozno cosik ze inkszyj faski?
No, toz, kiejsik bez zima 1259-1260 roka sam na Polska, i razinku tyz na nasz Slonzek drugi roz najechali Tatary. Piyrszy roz bezmac byli sam u nos jesce za tego Czyngis-Chana (lo czym szkryflol juz wywolany wandrus Marco Polo). Wyrobiali ci te loszkliwe Mongoly, Tatary wyrobiali u Madziarow, Chorwatow i we Dalmacji. Nojprzodzij dostali chiby lod fyrszta Henryka II Poboznego (kiery nale tam przi tyj haji kipnol) i pitli bez telko Brama Sudecko. I tyn drugi roz, kiej sie sam przikludziyli to bolo bez zima. Cy to bol luty, to terozki niy poradza zmiarkowac, nale lod tego czasu we downiyjszyj wsi Chorzow lozprawio sie lo roztomajtych telkich utopkach, utoplecach, kierzy sam u nos wyrobiali, kierzy strachowali, i to niy ino naszych, nale i bezmac ruskich we styrdziestym piontym roku. Jo sam niy byda lozprawiol lo wszyjskich, kiere sie sam u nos pokazowali, nale zyjom jesce ludzie, kierzy to wszyjsko boczom i dzieckom we gody przi chojnie, przi jedli te bery lozprawiajom. Te, co sam miyszkajom i miarkujom kaj jes Bederowiec, Wezlowiec, downiyjszo Szwajcarsko Dolina i to tyz wiedzom (chocia mozno ino lod starzikow) co bola ci tam bichlajna, rzyczka i zrodelko kole telkigo sidloka Millera. Tyn utoplec sie ciyngiym ukazowol aze do tego loka mrziku, kiej sprawiyli tam haltynsztela banki „dwanostki”, kiero jesce fyrtala lod Huty „Kosciuszko”. I wtynczos sie blank tyn utoplec zapodziol. To bol jedyn. Inksze to byli na Kosmalowych stowach, na Kosmalowych tajchach.. Poruch chopa tyn utopek tam do imyntu utonkol aze sie bezmac som utoplol tak, co juz niy poradziol ze tego flapsu na spodku wylyjzc. Byli jesce inksze – tak godajom – na Mainzenszachcie po lewyj zajcie lod pioskowni, nale to tyz bolo ci na tym Kosmalowym i ku tymu jesce na Szulcowym.
Miolech pora telefonow po lonskij sobocie. Pytali sie mie niyftore skontsi mi sie wziyny slowcka: „leg mir am Arsch”. Ano, tak zawdy godala moja Starka Klara, kiero tam dobrze poradziyla po miymiecku godac (poradziyla i szkryflac – jak to godali – „gotisch”). Tela co to jes telki krojcong; zdziebko po miymiecku nale godane bez Poloka. To jes gynal tak nikiej ze tom powiadaczkom ze kieryj jo sie zawdy rod chichrom: „Hast du gywidziolt jak ta kota bez ta plota gylalfen?”. Dlo mie to zawdy bolo szpasowne. Nalech napocznol guglowac i sznupac bele kaj i znod zech co jesce we loziymnostym wiyku Wolfgang Amadeusz Mozart naszkryflol ci bol spiywka, niy spiywka, kiero sie mianowala: „leck mich im Arsch”. Bol to czas, kiej tamtyjsze ludzie swintuszyli we godce nikiej terozki nasze modzioki. I Lon tyz naszkryflol cosik, coby Jigo „pocalowac (polizac) po rzici” a moja Starecka miarkowala kiej godala swoji: „coby jeji fuknonc do rzici”. I to mozno tela, chocia werci sie spomniec, co latos we 27 stycznia pizlo dwiesta piyncdziesiont lot, kiej sie tyn – cheba nojsrogszy – kompozytor sie uploncnol. Nale, to jes ino dlo tych, kierzy majom radzi telko muzyka. Jo mom, i niy ciyrpia, kie we bele jakim szynku sam u nos na Krojcce niy idzie szluknonc piwa, bo muzyka mo colko ta knajpa lozwalic. A mie juz kiejsik moj Faterek godol, co muzyka na fol to ino puszczajom te, kiere som blank guche lebo niy majom lo cym lozprawiac ze frelom i beztoz szlagcojg to je dlo nich chopym lod tyj „agyncji towarzyskij”. Tak tyz bolo i tam na tyj wystawie tych szykownych briwow. Bezmac sniyg, a mozno festelno muzyka a mozno ... e tam. Wszyjskie co mieli cosik do godki, abo i niy mieli nale musieli sie we telewizyji pokozac, ciyngiym sie metlajom we tyj godce.
Wszyjskie, kiere mie terozki suchajom tak sie cheba medikujom po jakiymu jo tak krajzuja, cyrkluja naobkolo a niy godom lo tym, lod czegoch napocznol?

Lod soboty aze do strzody wszyjskie godali ino lo tyn co sie przidarzilo we tyj hali we Chorzowie. Ja, we Chorzowie – jakech juz pedziol – tela co ino jedna sporno, mrolowato, redachtorka Renata Kijowska ze TVN 24 ciyngiym fandzolyla co to wszyjsko sie przidarzilo we Katowicach. I bali, kiej jeji tam ftosik glingnol co to jes gowno prowda, to Lona ci sie blank niy zajonkla ino pedziala co ta hala jes „na pograniczu” Chorzowa i Katowic i beztoz to musi byc we Katowicach. Po jakiymu jo sam lo tym godom? Ano skuli tego co tam tym wszyjskim angyjberom we Warszawie blan sie metlo co jes co; kaj jes Slonsk? Cy to Wroclaw, cy to Sosnowiec cy jesce cosik inkszego. I mozno bych tela romraju niy bajstlowol, kieby niy jedyn kamrat ze Australii. Wiycie co lon mi bez „internet” naszkryflol? Tela co jimu (bezmac Slonzok, bo tak lo sia godo, i zdo mu sie cow szyjskie filipy pozjodol) :
„Czy waznym jes, czy Chorzow, czy Katowice, czy PIPÓWKA? Czy wy Biydoki...” i tak dalszij.
Ezli dlo niygo Chorzow lebo Katowice to Pipidowka, to winszuja mu wszyjskiego nojlepszyjszego, tela co niech sie niy mianuje Slonzokiym bo je gorszyjszy lod niyjednego naszego wsioka.A to sie przidarzilo u nos. I ludzie by sie mozno niy nerwowali, niy jargali kieby niy to, ize wszyjskie co ino kajsikw we Warszawie zyjom, abo – nikiej niyftore nasze – ino sie tam wykludziyli coby erbnonc sznita chleba ze lobiuch zajtrow mazniynto maslym lebo fetym. Przikludziyli sie sam do nos (do Katowic, nale niyftorzi do Chorzowa tyz) wszyjskie nojwazniyjsze perzoly. Kozdy (nie za swoji betki) kciolby sie przichlybyc, sztrekowac sie i przichwolac, kiej jesce moge byc tak co juzas bydymy mieli nowy welonek. Wszyjskie; bol i Prymier, bol nasz minister Religa (jezderkusie, jak Lon gryfnie wszyjskich kwolol), bol i Prezidynt, dlo kierego nojwiynkszo tragedyja, to bol tyn fliger, kiery sleciol we tych Lasach Kabackich. A sam, we CHORZOWIE zdalo by sie spomniec dwadziesty szczworty marzec 1954 roka, kiej to u nos we Chporzowie, nale i we colkij Polsce bola nojsrogszo tragedyjo. Niy ma sam co tego terozki spominac nale do dzisioj zodyn gynal niy miarkuje wiela to tak na isto tych hajerow na tyj naszyj chorzowskij grubie zgoralo. I niy byda sam tyj zurnalistce przeciepowol co pedziala ci cosik telkigo: „Wydobywa sie rannych i ... mamy nadzieje, ze bedzie ich jak najwiecej”. Ludzie! To sie we palicy niy posklodo (a bolo to we Faktach, we sobota lo siodmyj na wieczor). I coby bolo wicnij we tym TVN 24 leci pod lobrozkiym naszkryflane co to jes tragedyjo we Chorzowie a Kijowska swoji.
– Pozdrawiajac pielgrzymow z Polski mysle o tragicznym wypadku jaki zdarzyl sie wczoraj wieczorem w CHORZOWIE, w ktorym stracilo zycie wiele ofiar. Zawierzam Bozemu Milosierdziu tych, ktorzy zgineli, jednocze sie w duchu z ich rodzinami oraz z tymi, ktorzy w tym wypadku odniesli rany. Wszystkim z serca blogoslawie – powiedzial po niedzielnej modlitwie papiez Benedykt XVI. Lojciec Swiynty wiedziol kaj to sie przidarzilo, tela co Warszawioki niy.
A mie ino loto po filipie, tyro po palicy, co przeca nasze downiyjsze familoki byli tak stowiane, co jejim zodyn sniyg ani mroz niy zaszklodziol. Moja chalpa styrcy juz iber siedymdziesiont lot, i bez tyn czos byli srogsze zimy nikiej latos. A terozki we szczwortek kukom a sam chopcy fyrtajom po dachu i sciepujom sniyg. Bez tela lot niy trza bolo a terozki ja, kiej ino sie jedna hala lobalyla. Nale, bol jedyn mondrok, „projyktant”, kiery bol pedziol, co terozki na wszyjskim sie szporuje, coby ino bolo tonij a ... zimy mozno niy bydzie.
Niy byda wiyncyj sam fandzolol lo tym, bo wszyjskie uwidzieli to we telewizyji, a te kierych juz niy ma, i jejim familijom to zodnyj filfy niy do ino musza spomniec jedne. Lod nos ze Chorzowa bolo poruch, kierz przezyli, tych co zatrzaslo niy byda spominol, bo na co? Jo som kiejsik tyz cichtowol briwy (niy dugo, dwa-trzi lata) nale mom kamratow, kierzy bez tych briwow zyc niy poradzom. A nojbarzij jankorny lobrozek to bol wtynczos, kiej pokozali te briwy, kiere juz ze klotkow poradziyli wyfurgnonc i siupnyli sie na tym zbulonym dachu bo dalszij niy miarkowali co robic. Briwy, znacy golymbie pocztowe zawdy jakosik do swojij chaly zafurgnom, nale te, kiere tam byli [pokazywane to niy zawdy som briwy, to som tym „golymbie lozdobne”. I tam, tam we tyj hali, kieyj dach sleciol bolo jedne: na lodwieczerz szlo uwidziec setki briwow, kiere zicli na tyj zbulonyj hali kaj bola ta wystawa golymbi we Chorzowie, tela co mozno te briwy jakosik przezyli tyn krach a jejich gospodorze, a nasze (i niy ino nasze) golymbiorze NIY!
Zol i tych golymbiorzy, i tych golymbi, kiere tam lostali, na isto lostali. Bo te golymbie to som nojlepszyjsze ptoki niy ino ze Polski, nale majom jedne: kaj zicnom, ta lostanom, bez swojigo golymbiorza nikaj niy pofurgnie, bali i we nocy. Krom briwow byli tam jesce i kacyce, kury i mycoki, nale lo tym sam bali niy idzie spominac. Ftosik rzyknol: moj Ponboczku, sam miyndzy umrzykami tyrajom karliki, krole i furgajom ptoki.
A tak na som lostatek, boch dzisioj zodnego szpasu ani wica niy naszkryflol. Wyczytolech we jednym festelnie mondrym cajtongu gryfne slowecka, telkie zapiski starego chopa, zubra (rzykna to mozno po naszymu, chocia bydzie ciynzko:
„Chop we mojich latach dowo sie juz pozor, miarkuje ze tego, co zywobycie niy jes nom dane roz i na zawdy, kozdy dziyn przikludzo nos do tego fajrantu, kozdy jes przeca inkszy, kozdy niypodobny, kozde moge byz na isto lostatnim. Trza sie gibac, trza sie uwijac coby tyn kozdydziyn fest utrzimac, choby ino na papiorze”.
Wypokopiol to jedyn mondrok a mie sie to spomniala, kiej tak sie medikuja lo tym co sie stalo tam we tyj „hali targowej” na Bytkowie. Przeca, dziyn przodzij byli tam trzi moje kamraty golymbiorze (co jo godom? „hodowcy golebi pocztowych”). Zyjom, nale jes jim jesce barzij jankornie nizli tym, kierych juz niy ma.

I to by bolo na dzisioj a berol nikiej we kozdo sobota

Ojgyn z Pniokow