Zyniaczka / na 09 wrzesnia 2006r
Ojgyn z Pniokow 09.09.2006

No, toz momy juz wrzesiyn colkim pyskiym. Downiyjsze staropoloki godali jesce na tyn miesionc inakszij, bo „stojeczen”. Lod cego to sie wziyno, to za tela niy miarkuja, nale jesce moja Starecka downo, downo tymu, jesce za starego piyrwyj slyszala te miano lod swojij starecki. I sam sie werci spomniec telko jedna gryfno powiadaczka, lo kieryj zech niy godol lonsko sobota, a boczycie jesce jako lalna bola we piyrszygo wrzysnia: „Piyrszy wrzysnia pogodny, bez zima czos pogodny.” Nale, jes jesce jedna inkszo, tyz szykowno: „Kiej juz wrzysiyn niy przisporzi, niy mosz lepszij, ino gorzij”.
Nale, tyn miesionc to juz tyz jes isto lostatni driker dlo tych wszyjskich freli, dziolchow i samotnych, kiere we ta swiyntojonsko noc wciepowali te wionki na woda. He, he wciepowali ... te kiere mozno i swoji wionuszki kajsik bez ta noc zapodzioli. No, niy byda wynokwiol, bo przeca terozki niy trza do tego wszyjskigo ino swiyntojonskij nocy; styknie kozdydziyn lebo jakosik inkszo pogoda i bele ci tam jako przilezitosc. Beztoz tyz wszyjskie te, kiere cosik bez te latowe miesionce han tam kajsik na wywczasach zaflancowali, napochali we wodzie, na piosku lebo pod palmoma we Hiszpanii, na Majorce lebo na inkszych Kanarach, to tyz, coby ludzie za tela niy godali – muszom cosik ze sia zbajstlowac. Bezmac juz sam u nos jes tyz ta „zeksualno wolnosc” nale mozno niy dlo wszyjskich, bo somsiodki tak by tak bez dziurka lod klucza kukajom i – mozno niy nikiej downij we mangli – nale we konzomie, na targu lebo na kiyrhowie zolwizol kozdygo loszeredzom, lobgodajom. Godom terozki lo tym, ize sztyjc we tym wrzysniu jakosik na kozdyj farze przilazuje mocka modziokow, dziolchol i karlusow, kiere by sie kcieli chnet wydac, lozynic. Ze tym nojlepszyjszym dniym we zyciu (bezmac som telkie, kiere tak medikujom) lebo (dlo niyftorych) onglikiym, falym nojgorszyjszym jes ci skuplowane mocka roztomajtych powiadaczek. Spomniali mi sie sam telkie:
„Miyj slypia szyroko lozewrzite przodzij zyniaczki a zawiyrej je zarozki po zyniaczce”.
„Kobiyta slimto przed zyniackom a chop zarozki ... po zyniaczce”.
Zyniaczka, i wszyjsko co jes we tym skuplowane, zbindowane to ci jes jedyn ze nojstarszych fajerow colkij ludzkosci. I to lod zawdy. Terozki to idzie uwidziec roztomajte zyniackowe fajery i rzykna sam ino lo tych, kiere jesce som bocza, lo kierych mi Mamulka lozprawiali i ... kiere som zawdy do sia podane. Nale, mozno nojprzodzij telko moderno terozki zyniacka? Dupny altok, srogo lemuzyna ugarniyrowano farbistymi szlajfkoma, festnie wygryfniono, wyparfinowany kmoter we sztajfnym kragliku, potka ze colkimi cyckami na wiyrchu, ze telkim srogim dykoltym, colko na lilowo, majster, macher lod tych cerymoniow i inksze cyrkusniki, stare i fest loklepane wice, swinskie spiywki, gupie chichranie sie wiesiylnikow, wszyjskich tych przocieli, kamratow i kamratki. I ... tych jesce fest zowistnych, kierym sie niy darzilo, kierzy musieli sie lobynsc smacyskiym, dlo kierych niy bola ta dziolcha lebo – i to nojporzond – szykowny, nojgryfniyjszy we dziydzinie, we wsi karlus, na kierego wszyjskie dziolchy na kozdym winklu, kole kozdygo logrodzynio – cichtowali coby go do oltorza zasmycyc. A niyskorzij bumel, slepanie do umrzitniyncio, ringowanie sie, haja, wija, bijatyka i kupa, mocka fotkow, pomazanych, ufifranych fotkow lebo na widyjo fylm, na kierym tak by tak nic niy idzie lobejrzec krom napranych fresow wiesielnikow – a to wszyjsko coby tyn tyn fal, tyn dziyn boczyc, niy przepomniec aze do samygo ... lostatka zywobycio.
Nojwazniyjsze jes tyz przi tyj zyniaczce coby powekslowac wszyjskie inksze miana. Przociel (lebo downij: „kochanek”, absztyfikant, mozno bali i szac) terozki jes zynichym, a rest jejigo zywobycio – chopym po zyniacce, zyniatym do imyntu. Dziolcha juzas, samotno do terozka, stowo sie mloduchom, pannom modom i po farze, po tym sknoltlowaniu gracy bez kapelonka chrztulom – juz blank slubnom babeczkom. Cudze dlo sia do siela ludzie napoczynajom ci juz terozki do sia godac: ponie swiekrze, szwigerfatrze, ziynciu, szwoku (dziywiyrzu), niywiostko. Downy chop kuziny swiyzo upiyczonyj swigermutry stowo sie kimsik blank kamratnym dlo swiyzo upiyczonygo zyniola, chocia by ci go przodzij nikaj, nale to nikaj do terozka niy widziol, ani niyskorzij juz tyz nikaj niy trefiol. Wiycie, na wsi na tych roztomajtych dziydzinach gwoli tego, gwoli tymu czachmarzyniu som chnet wszyjskie przocieloma, krewniokoma. Po jednakich pijondzach som tyz wszyjskie przocielstwym we colkij tyj „arystokratycnyj” Ojropie. Jes ci to szpasowno rzec, gynal nizli ze tom colkom zyniackom. Kajsik we telkim ruskim cajtongu, kiery sie mianuje , naszolech pora gryfnych slowecek, kiere bezmac jesce za starego piyrwyj naszkryflol telki Italijonski mondrok Leonardo da Vinci. Wiycie, Lon poradziol fest zadziwowac wszyjskich; godol wszecko nikiej to przinolezi, po mianie i jes ci festnie istne kiej szkryflo tak:
„Lasy rodza dzieci, ktore beda przyczyna ich smierci” – to godo lo toporzisku lod bardy. Szloby sam mocka tych Jejigo powiarek naszkryflac, nale jo mom rod telko nojbarzij skuplowano ze tym, co jo sam dzisioj rzondza, ze zyniaczkom: „Zobaczycie, jak ojcowie oddaja corki zadzy mezczyzn, nagradzaja je, ale i pozostawiaja pod nadzorem, jako bylo wprzody”.
A mozno jesce lepszyjszo jes telko Jejigo powiadaczka lo zyniaczkowym erbie:
„A jesli wczesniej kobiecej mlodosci nie mogli obronic przed zadza mezczyzn ani rodzice, ani twierdze warowne, to nadejdzie czas, ze kiedy trzeba bedzie, to ojciec i inni krewni tych dziewic zaplaca wielka cene tym, ktorzy zechca z nimi spac, chocby dziewice byly bogate, szlachetne i przesliczne”.
Gryfne to, prowda? I jake dzisiyjsze ? Niy ?
A terozki to ci mi sie sam spomniol konsek, kiery za starego piyrwyj berol Karlik ze Kocyndra, znacy sie Stanislaw Ligon, kieregoch miol we srogij zocy i do dzisiej we festnym reszpekcie. A, ize jo kiejsik miol festelnie rod te Jejigo colkie beranie, bojcynie a niy poradza terozki spomiarkowac kajech to piyrszy roz uslyszol, kaj zech to gynal naszol, byda sam terozki to rzondziol tak, jakech to lod modzioka spamiyntol, jakech to boczol i kajniykaj bez te lostatnie poradziesiont lot faflol:
Zyniacka to je srogo sztrofa za tyn rajski fyjler Yjwy i Jadama i jejich za to festno pokuta. Coby wlazowac we zyniacka trza niy miec wszyjskich w doma. Kiej ci cowiek jes blank mody i sie zyni, lebo wydowo, to padajom na telkigo chopa ciubaryk i gupielok, starszyjszy to – cmiyl, a kiej juz blank stary to niyboszczyk sztrucla-po stojoncku srol. Godajom lo wszyjskich zyniolach: fujara, cymbol, tromba i tak bez colkie zywobycie chop jes zawdy jakimsik insztrumyntym do muzyki, bo bali i kiej jes blank maluski to tyz godajom na niygo tromel znacy bymbyn. Lo babie juzas, kiero sie wydowo, to godajom co udowo inkszo, nizli na richtik jes. I zodyn niy pochyto, co tyz ci lona jes we wercie, a juz chop, to na isto bydzie blank lostani chocia ... somsiodki jimu juz tyz pewnikiym swoje pedzieli i mocka lobszczekowali. Kiej sie ludzie zyniom to inksze godajom, ize ci sie lone blank zwekslujom na inkszo zorta. Chop ze jargaly, napasztliwca i klugszajsra robi sie zarozki tulejom lebo slimokiym, juzas baba ze aniolka i dziubecka robi ci sie rajculom, pyszczycom i rzgmi na colki karpyntel nikiej radijok, telko downiyjszo szejsciolampowo „superheterodyna”. Tela co radijok idzie wyszaltrowac a baby ... niy ! Babeczka we chalupie sie zdo, baby trza, bo bez baby toby chop blank sie schacharzol, sloz na psy. Lona ci przeca poradzi i ze jegly srogie grample, widly zbajstlowac. Chopa tyz na isto potrza, bo bez chopa, choby i bol iptom niy bydzie dziecek (no, mozno terozki cosik tam sztalnujom i czachmarzom te roztomajte hamerikonskie mondroki, nale do nos to jesce sie niy przikludziylo). Na tym zogonie wdycki sie chop ze babom dogwarzom, choby ci sie blank bez colkie zywobycie sie niy poradziyli spokopic. Chop zawdy chalato i stynko na baba, a juzas baba tyz molyndzi na chopa. Nale, tak juz cheba musi byc, bo jedyn bez drugigo niy poradzi sie spamiyntac a i te colkie ananasy i mandle piyrsze nasze ze flapsu ukulane Lojce Jadam i Yjwa we tym raju pociepli, coby do kupy tyn procny, diosecki corny chlyb na beztydziyn wroz ckac, choby i zakalec miol, bele by bol herski. Gorzola wypokopiol chop, kiery miol zwadliwo babeczka, juzas woda – wykidano na palica chopa – snokwiyla na doczkaniu ... baba. Jesce, coby chopa do porzondku sporzondzic mo baba – we letkich falach – nudelkula lebo srogi hok, i wtynczos dziepiyro chopowi sie wybiere, lozjasni, ize jejigo babeczka to niy jes szucman lebo policajt, kiery tego ordnongu wachuje i wystrzeguje, chocia ino lone loba niy poradzom spokopic, po jakiymu dziecka larmujom i sie lozdziyrajom na colki karpyntel. Som tyz telkie po zyniacce, kiere sie ciyngiym pierom i ringujom nale, to wtynczos mianuje sie „harmonia” (juzas jakisik insztrumynt) ino niy poradza spokopic ezli to jes mondharmonijka lebo akordion (cija cy kneflowka). Nale, tak by tak, jes to gryfny „insztrumynt” na kierym do kupy majom, labo mieli grac i chop i jejigo babeczka.
A jesce za blank starego piyrwyj bolo doimyntnie inakszij. We downych polskich czasach psinco je lo zakonach skuplowanych ze zyniackom. A to skuli tego, co wszyjsko to przinalezalo do telkigo „prawa kanonicznego”. Wszyjscy nale za to poradziyli wymiarkowac tela, ize szlachcic, kiery sie wzion za baba jakosik wsiowo rzitula robiol snij tyz szlachciora tela, co niy poradziyla po chopie nic erbnonc krom tego co tyn chop jeji naszkryflol we telkij zyniackowyj „intercyzie”. Zawdy tyz musiol byc zwol lojca na wydowanie sie cerow. We jednym ino moglo byc inakszij. Kiej by tak bez cufal lojciec niy dowol zwolu cerze wydac sie skuli tego, coby jak nojdukszij jeji wianym gospodarzic, tyn zwol mogli dowac jeji przociele i krywne. Bolo jesce i tak, ize przed Wladyslawem Jagiella niy mog litewski szlachcic wydowac cery bez zwolu ksiyncia pona. Nale to sie niyskorzij zwekslowalo, kiej Polska i Litwa byli do kupy. Juzas Zygmunt I loznajmiol ize zyniacka bola wolno miyndzy wloscianami, telkimi ichniymi siodlokami. Skiz tego, co kozdy wlasciciyl ziymski musiol byc (krom kapelonkow) riterym, znacy tyz – szlachcicym a juzas kozdo szlachciorsko samotno, kiero by sie wydowala za pamponia, wsiowygo chopa traciyla colki erb, colkie wiano, bo przeca telki wsiowy chop, niyriter niy mog zodnyj ziymi erbowac po babie. Tyz jesce samotno lebo gdowa, kiej sie dala bez jakigosik absztyfikanta drapnonc, porwac tyz zbola swoje ziymskie dobra. Wtynczos tyz byli srogie zakony dlo tych, kierzy kcieli sie zynic. Niy mogli sie zynic pociotki do szczwortego pokolynia a dlo telkigo coby bol „bigamistom” to mog i lo gowa przijnsc, leb mu mogli uchlastnonc. Gdowa, kiero by sie wydala skorzij nizli po szejsciuch miesioncach lod umrzitniyncio piyrszego chopa tyz traciyla colkie swoji wiano. Tam na isto to za tela niy godalo sie wteda jak dugo mo zetrwac tyn „wdowi stolec” znacy pokora, lajzynie po cornu, nale telki „Statut Mazowiycki” godol co to mo byc colki rok i szejsc jesce ku tymu niydzieli. Jedne co bolo na zicher, to to, ize baba, babecka bola zawdy pod lopiykom, flyjgom jak niy chopa, to chocia jeji pociotkow i przocieli. A juzas gdowa, kiero sie drugi roz wydowala musiala ci krom lojcowizny jesce i pola swojij dziydziny loddowac dzieckom piyrszego chopa. Szloby sam jesce mocka lo zyniackach lozprawiac, nale niy kciolbych coby sam ftos przi tym mojim beraniu, bojcyniu napocznol nynac. Lo zyniolach, lo zyniackach, lo wydanych jes ci tyz mocka roztomajtych wicow. Mie sie sam spomniol jedyn moj kamrat ze werku – Hajna mu bolo – kiery cheba aze do styrdziystego gyburstaku sie niy lozyniol. Kiej sie juz lopowozol i ze swojom libstom przikarycol sie sam na fara do tyj naszyj „Jozefki” jesce skorzij tego, nizli nasz Farorz wylejzli ze zokrysti, godo do swojich kamratow:
– A jo ida lo weta, co moja libsta jes jesce jongferom !
– Ja ? – godo jedyn jejigo kamrat. – No, to lo wiela sie wetujymy?
– A lo piync tysiyncy zlociokow.
Uslyszala to jejigo libsta, biere go tak opaternie pod parza i godo po cichusku:
– Ty ipto, ciubaryku diosecki, jesce my niy dolejzli do oltorza a ty juz ciepiesz na wszyjskie zajty pijondzmi, ja ???
A niyskorzij, tak po poruch latach mage byc i tak nikiej terozki byda rzondziol.
Trefiylo sie dwioch kamratow. I jedyn godo do drugigo :
– Wiysz chopie, kiejech jechol wczorej ze twojom starom altokiym to lona mi pedziala telki gryfny i szpasowny wic, izech ze smiychu sleciol ze prykola !!!
Nale, mozno jesce terozki dwie powiadaczki sknoltlowane ze tym gryfnym miesioncym, ze tym wrzysniym:
„Sumeryje we wrzysniu wywrozom, ize na bezrok lobiyli bydzie duzo”. A ze inkszyj zorty: „Kiej we wrzysniu fest fetowne ptoki, bydzie ci bez zima mroz niy lecy jaki”.
No, i niy bolbych Ojgyn z Pniokow kiejbych sam niy spomniol lo tych naszych politykierach. Przeca niy ma tydnia coby lone niy zbajstlowali jakigosik cyrkusa lebo tyjatru. Tyn diosecki syjmowy Rosynant kce juzas, i to na zicher, bajstlowac kole naszyj „konstytucji”. Ludzie, Hamerikony majom ta jejich konstytucjo juz lod siedymnostygo wrzysnia 1787 roka (lobowionzuje wszyjskich lod 1788 roka) i mo bez tyn czos ino dwadziescia siedym poprawkow. Naszo konstytucjo jes datowano na 2 kwiytnia 1997 roka i kozdy kce kole nij cosik tam metlac i bajstlowac. Tym „wsiowympolskim” to sie juzcic zdo, co to jes telko „insztrukcjo” lobsugi hajcra, romple lebo waszmasziny. Po prowdzie tyn colki PiS godo, co niy bydzie tam bele cego we tyj konstytucji wekslowol (ino to, co som wypokopi) nale jo we te gryfne slowecka tych dwioch cwilingrow tak by tak nic a nic niy wiyrza. Jedne co sam u nos jes istne, to ino to co naszo Polska to jes telki kraj, ize kozdy mo na jejigo koncie we banku ... mynij nizli ZERO ! Nale podwiyl co, to sztimuje mi sam jesce jedna gryfno powiarka, ize im wyzszij sie malupica kletruje na palma, na strom tym barzij wszyjskim rzic pokazuje. Nale, idzie pedziec, ize co za tela to i kormik niy zezre, pra? A suchejcie ino! Fto mi sam rzyknie ze slosznosciom, cym to tyz sie lodroznio polsko polityka lod telij taszlampowyj bateryji ? Niy miarkujecie
– Ano tym, ize bateryjo we tyj taszlampie mo aby jedyn PLUS !!!
I tak sie medikuja, coby styklo tego jamrowanio a kiej my napoczli lod zyniacki to jesce terozki na som lostatek. Kajsik zech uslyszol (we jakimsik fylmie, abo kaj?) telkie slowecka: „Niy wiyrza we zyniacka. We nojlepszyjszym cufalu zyniaczka to jes szczysny fyjler, we kierym zetrwajom ludzie, kiere sie przajom, i kiere niy poszkopyli, niy spomiarkowali kielich tragedyji sie jedyn drugimu grontujom. Same kiej spomiarkujom i wszyjsko pochytajom, a nad to zyniom sie, wtynczos niy mo to nic do kupy, niy mo to sakom-pakom ze filipym, ze rozumym, kiery bezmac ludzie juz lod Jadama i Yjwy lod Ponboczka majom.

I to by bolo na dzisioj a berol, lozprawiol nikiej we kozdo sobota

Ojgyn z Pniokow