Gryfno polsko jesiyn / na 30 wrzesnia 2006r
Ojgyn z Pniokow 30.09.2006

No, toz momy tyn nojgryfniyjszy goldowy polski podzim, ta – nikiej to sam u nos niyftore mondroki mianujom – zloto polsko jesiyn. We lonsko sobota pora minut po szostyj z ranca napocznol sie na isto tyn nojszykowniyjszy podzim, kiery jes nojszumniyjszy razinku we Polsce. Wiela ci to juz sam u nos poytow szkryflalo szykowne i herskie sztrofki lo jesiyni. Mogbych sam colko dzisiyjszo gyszichta ino tymi sztrofkoma nafolowac. Jo wiym, co niyftore mi przeciepujom, ize jo godom po naszymu, nale wciepuja ciyngiym juzas sztrofki po polskimu. Jakech to juz godol – sztyjc robia telki srogi szpagat kaj przi jednyj klepycie mom naszo gryfno godka a kole drugij – godka Rejow, Kochanowskich i mocki inkszych polskich poytow. Niy poradza tak na isto nojsc telkich gryfnych sztrofek we naszyj slonskij szykownyj godce a kiej mi sie juz cosik udo wysznupac, to juzas sie niyftore ciepiom lo te loszkliwe „prawa autorskie” i tyz niy moga jejich sam wciepnonc, lebo naszkryflac tak jak jo to mom we zwyku, coby mie fto jesce do gyrichtu niy przikludziol. Mom sam telkie sztrofki, kiere naszkryflol ci bol latos szykowny karlus Slawomir Osadnik, nale tyz jesce terozki niy miarkuja, ezli sie za to na mie niy pogorszy, coch to do tym mojij dzisiyjszyj radijokowyj gyszichty wrajziol (tak, nikiej to Lon naszkryflol)? Nale, bydzie co mo byc i posuchejcie tyn „Fertig lata”:

„Lata juz fertig i przidzie zajs jesiyn,
Markotno nom i napocznôl sie wrzesiyn,
Mozno na niebo jeszcze klara wylejzie,
Usmiych nom wtynczos na gymba przilejzie,
Przeca czowiek niy do markoctwa stworzôny,
Ino usmiychym bez Pon Bôczka obdarzôny.

Idz na szpacyr i synka swego wez za graba,
Niy zawiyrej sie w dôma na rubo sztraba,
Jak ptok, co furgo, na swiat byc lotwarty,
Jakbys bôl kajs we hereszcie zawarty,
I czekolbys z tynsknotom na wolnosci wiater,
Jak halny, co gno kajs po szczytach Tater.

Czowiekowi niywiela do szczynscia potrzeba,
Trowa zielôno i blynkitny kôncek nieba,
Na gymbulce usmiychu a we familiji milosci,
Tosz gibko cza sie pozbyc swoi zlosci,
Bo przeca cza sie we myslach pedziec,
Na bezrok zajs bydziesz na trowie siedziec.”

Podzim, jesiyn te chnet terozki trzi miesionce, kiere tyz poradzom byc gryfne i niy mynij farbiste nizli na wiesna. Jesiyn sam u mie downij, sam na naszych Pniokach to bol czos kiej przikludzali sie sam na nasze srogsze place roztomajte romle. Jedyn to bali bol i ze Chorzowa, ze Polnyj, tela co bez colkie lato fyrtol po wszyjskich inkszych dziydzinach a dziepiyro na podzim poradziol sie sam na nasz plac kole mojij „siedymnostki” przikarycyc. Mieli my tyn telki jedyn srogi plac (terozki sam juz jakiesik dwadziescia lot styrcy lochronka) na kierym zawdy kajsik na lostatek wrzysnia i napoczniyncie pazdziyrnika stowiali tyn romel. Cego tam niy bolo. Byli karasole, kecioki, gondle i jedyn roz bol i damfkarasol. Nom, wtynczos jesce bajtlom, to nojbarzij sie zdali te karasole, kiere trza bolo we styruch-piynciuch chopa lobyrtac, lobracac coby inksze mogli sie na nich sjechac. My, juz telkie poranoscie lot karlusy brali sie do lobyrtanio tym karasolym a za to mogli my sie niyskorzij same na inkszyj pochustac, na inkszyj przejechac a i drugdy poszczylac sie ze luftbiksow. Bo na telkim romlu byli tyz i szisbudy, kaj szlo pukac do lizokow lebo do jakisik gryfnych gracek, berow, papiyrzannych kwiotkow, kiere niyskorzij szlo gyszynknonc jakisik szulowyj libscie. A wszyjsko to jesce we smondzie ze kalfaskow we kierych kopciyli sie listka, kiere poslatowali juz przi piyrszych zimnych rancach ze stromow. We tych tyz szykownych kalfaskach, biksach po lakfarbie parszczolo sie kobzole pichniynte bambrowi za szachtom, za smyntorzym ze naszyj „Jozefki”.
Jesiyn, tyn czos lo kierym tela naszych polskich (slonskich, jakech pedziol za tela niy miarkuja) poytow beralo. Choby tyn ukrainski poyta Aleksander Groza kajsik ze drugij polowiny dziewiytnostygo wiyka:

„Piekne sa lasy w wiosnie, ale w dniach jesieni
Stokroc one piekniejsze; kiedy upal lata
I kosa w niwach, lakach kwiecie pozamiata,
Wowczas to uwienczone zlotem i purpura
Cudownie kwitna lasy; dziwi sie im ziemia,
A slonce, zanim ciagla zasunie sie chmura,
Zasypia na nich. Spojrzyj po tym gaju,
Jaka tam gra kolorow, farb wrzesnia i maju !”
Lebo telkie szykowne, nale i szpasobliwe sztrofki naszygo Jana Kasprowicza, kieregoch sam juz niy roz spominol:

„Sloneczko poblaklo,
Chlodny, pozny wrzesien,
Wloczy sie po pustym polu
Wyglodniala jesien.
Smieje sie z swej nedzy,
Zzolkle szczerzy zeby,
Nie ma biedna starowina
Wlozyc co do geby.”

I wiycie Wy moji roztomiyli, spomniol mi sie sam terozki jedyn konsek, kierych juz blank downo tymu nazod we tym radijoku lozprawiol, a kiery mi sam terozki gynal sztimuje, gynal do tyj gryfnyj goldowyj polskij jesiyni klapuje. Mozno jo go terozki samtukej naszkryflom tak jakech sie go spamiyntol i tak sie miarkuja, co sie niy bydziecie Wy wszyjskie, kierescie go juz slyszeli gorszyc na mie, boch przeca stary knaker, kierymu juz tyz ta diosecko sklerolza festelnie dozyro. Dejcie pozor, bo to szlo jakosik tak:
Wloz ci zech kiejsik, mozno dwa lebo trzi lata tymu nazod, na podzim do banki, kiero fyrto lod Bytonia bez Chorzow do Katowic i nazod. Dojechali my do tego Sztadijonu Slonskigo. Kuknolech na te gryfne, szykowne stromy, drzewa bo dalszij juz banka wtynczos niy fyrtala skuli sprawiynio katowickigo „Ronda” a niyskorzij skuli tego nowygo markytu zbajstlowanygo na naszym downiyjszym chorzowskim AKS-ie. Blank ci mie zacalbrowalo. Choby lunatyk wyloz zech z banki i poszol piechty bez tyn panaziyntkowy Park Kultury, tyn park, co to go juz niyftore loszkliwce, gizdy kcieli do imyntu zawiyrac i we tajlach przekajplowac na cosik blank inkszego. Skuli, kierego do dzisioj jes jesce mocka romraju i haje.
Wiycie, wiesna to ci jes cosik gryfnego, bez lato jes ci we tym parku na isto szykownie, szumnie, zima poradzi tak sniygiym wszyjsko zasuc, wszyjsko do imyntu wysztiglowac, ize dych poradzi cowiekowi sztopnonc. Nale, dlo mie to drzywa, krze, no ta colko prziroda nojgryfniyjszo, nojpiykniyjszo, nojbarzij mom jom rod (coch juz sam godol) terozki na podzim.
Takech tompol bez tyn park, zacalbrowany, czas na isto sztopnol, zabrymzowol dlo mie. Widziolech sie ino jakech to za bajtla do kupy ze kamratami ze naszygo familokowygo placu, po boskoku tyrali my po tych lisciach, kiere tak lekusko, cichusko slatujom na drogi, na cesty, na trowniole. Niyskorzij tyz jo juzas blank klar ujzdrzolech som sia we krotkich galotkach, ze rozfaklowanom kalfaskom w gracy ... swond lozhajcowanych lisciow w nocholu ... zarozki tyz spomnieli mi sie fojery, blandery, juz blank na lodwieczerz i kobzole, kartofle (kiere przodzij trza bolo chabnonc, pichnonc pamponiowi ze pola za naszom szachtom na Pniokach lebo juz blank przi Logiewnikach abo u bambrow kole „Balzamgorki”). Te gryfne pieczoki wyciongane, wyjmniynte ze gluty palcyskami. Te gryfnie ufifrane spolonymi kartofloma fresy mojich kamratow-spikoli z colkigo, niy ino naszygo, familoka. Corne fresy, ufufrane galoty, bo grace kajsik trza bolo lobetrzic a do sznuptychli niy szlo boby Mamulka sprala rzic do imyntu.
I loroz poczulech sie telki lekuski choby tyn papiyrzanny drach, kiery na podzim furgol w lufcie na szpagacie. Na telki drach stykli dwa-trzi patyki, lajstki, trocha modrego, zielonego abo cerwonego papioru, dobrze sknoltlowano woga i ku tymu papiyrzanny logon (podany) nikiej keta na jedli, na chojnie przi Dzieciontku. A tyn drach furgo, corozki dalszij, corozki mynszy sie robi, a mie sie zdo, co jo do kupy sniym furgom choby ptok han-tam kajsik daleko do luftu, kaj ino aniyli i dyszycki umrzitniyntych poradzom zafurgnonc.
Furgom, leca i loroz prask pycholym lo drzewo, lo buczyna, lo telkigo festelnie srogigo buka. Deczko zetrwalo nikiej zech ci sie locuciol, nikiej zech sloz na ziymia, podwiyl zech sie spamiyntol, co to wszyjsko to bolo downij, piyrwyj ... terozki to juz blank cosik inkszego... a mozno to ta choroba, niymoc na kiero wajol jedyn moj kamrat jakiesik pora dni tymu nazod, kiej blank zaboczol kaj sie swoj taszyngeld przed starom skukol ... sklerolza (lo kieryj samech juz przodzij deczko rzondziol).
A listecki slatujom, lekusko, cichusko nikiej sniyg bez zima. I bez te listecki, bez to co na isto momy juz (bo jakosik latos drabko to sie wszysjko stalo, wartko sie to dziyje) tyn podzim, ta jesiyn – przepomniolech, zaboczolech wszyjsko coch ci sie na tyn dziyn narychtowol. A miolech ci mocka roztomajtych interesow we Katowicach do sprawiynio. I tak sie czuja choby stary klamot, choby habrajstwa, szkwary, choby stary kofer na gorze, kiery juz zodnymu sie na nic niy przido a zol wyciepnonc. Nikiej chopa na pynzyji, kiery jes nikiej staro szolka bez ucha – a nic sie niy przido a zol ... wyciepnonc. Bo na isto telki wyciepniynty na pynzyjo (co jo godom?) na „swiadczynia przedemerytalne” to blank tak, nikiej kiejsik ze mojim Starzikiym, kiery godol, co to na starosc: „Sluch sie traci, slypia corozki slabsze, a ... pragliwosc ciyngiym rosnie !!!
E, tam szkoda godac kiej za loknym listka corozki barzij slatujom, corozki barzij farbiscie i na stromach, i na drodze. I beztoz na lostatek lostawiolech sie jesce jedyn fal. Kasztany znocie, dymbionki, ajchle znocie, pra? A jo spomniol przodzij sam lo bukach. Jo jesce za bajtla miol rod bucynki, wiycie telkie ajchle, kiere na bukach zdrzejom. Festelnie ci lone, zdrzale smakowali. Poradziolech pod bukami lajzic godzinoma, zbiyrac i choby ziorka zonynblumy, slonecznika luskac i wcinac. Nojwiyncyj to mi sie przidarzilo jejich nojnsc jakech bol we tyn zanatorjom po hercszlagu we Ustroniu (tyz panaziyntkowe stawiyni).
A buczyna, buk to je drzewo, kiere zawdych miol nojbarzij rod, chocia jejich sam kole mie za tela niy bolo. Im wyzij lone rosnom (we gorach) tym barzij te drzewa przipominajom ludzi, tym barzij sie trzimiom ziymi telkimi powykrziwianymi korzynioma, nikiej te zbakane, usiotane ryncyska naszych starek, i staroszkow. Korzynioma, kiere wystowajom nad ta ziymio, nikiej wylazujonce ze pnioka grace, ryncyska zwalitego chopa, lolbrzyma, wielgoluda. I te ci srogie drzywa, stromy dowajom telkie maluskie ajchle, ajchelki z kierych juzas nowe wyrosnom, i to jesce srogsze drzewa. A na podzim cheba ino buki majom tak gryfne liscie, ize idzie gawcyc sie na nie colkimi godzinoma. E ... tam markotno mi jakosik a na wrzysiyn byli i gryfne powiarki:
„Wrzysiyn erikom strojny nale, lod roboty znojny.” Lebo telko „Wrzesiyn jesce we klarze chodzi, babskie lato juz sie rodzi.” Moga sam jesce jedna rzyknonc tela, co lo tyj jesiyni: „Kiej rzgmoty we jesiyni na isto lobiyli sie plyni”.
Podzim, jesiyn i polno komora ponek, byrnow, flalmow i ... cego tam jesce. Pokazowal kiejsik nom sam „laubowym” kamratom bez tyn „internyt” swoji lowoce, gryfne, szykowne farbiste jedyn nasz chop a mie sie zarozki spomniala jedna sztrofka naszyj Marii Konopnickiej:

„Jesienia, jesienia
Sady sie rumienia:
Czerwone jabluszka
Pomiedzy zielenia.”

Nale, styknie tego. mozno cosik terozki wicnego pra? Mozno to na wiesna bolo a mozno na isto na podzim kiej jedna kamratka pyto sie drugij:
– Suchej ino Elza, ezli ty kukosz, gawcys we slupia swojimu chopowi, kiej wy sie tam we prykolu ... przajecie ?
– Roz zech kukla i to ci bolo sieronsko loszkliwe !!!
– a po jakiymu, skuli czego ? – pyto dalszij kamratka.
– Ano, beztoz, co lon stanol we dzwiyrzach bo skorzij przijechol ze tyj jejigo „delegacyji” !!!
I ani my sie niy spodzioli a sam juz jes pazdziyrnik na gnypie. A kiej pazdziyrnik to i tyz te moderne terozki – podug miymieckij mody – „Oktoberfest-y” znacy telkie srogie swiynta piwa a barzij tych, kiere te piwo sztyjc slepiom i zawdy go niy majom za tela. Beztoz tyz przi tych wszandy bajstlowanych oktolberfestach trza dowac festnie pozor coby za ipty niy wylazowac, coby sie kamraty niyskorzij niy chichrali bez colki rok. Jo sam ino kca wciepnonc pora telkich fali co tyz sie moge przi tym duldaniu tego biyru przidarzic, po jakiymu sie to przidarzilo i co trza niyskorzij ze tym zrobic. Posklodolech sam do kupy szesnoscie telkich cufali lod kierych mozebne byc na lostatek wszyjsko do porzondku. Bydzie sam nikiej u dochtora: lobjawy, skuli cego to wszyjsko jes i jaki jes na to medikamynt. No, toz jadymy sam terozki – nikiej jo to zawdy rzondza – podle raje:
– Mosz zimne i poszpluchtane szlapy ... Pewnikiym dziyrzysz ta kufa szago ... Muszisz lobyrtac, lobrocic tyn zajdel tak coby gora kukala na gipsdeka !
– Mosz gorkie i mokre szlapy ... Pewnikiym ci na blaza przicislo ... Ston sie kole jakigosik psa i festelnie jamruj jaki to tyz lon jes niymoresny !
– Piwo jes dlo cia pieronym za ciynkie, za slabe ... Moge byc, co mosz prozny zajdel ... Napasztnij kogosik, coby ci fondnol jesce jedna laga !
– Sciana na drugij zajcie szynku jes ugarniyrowano neonlampoma ... Prasknoles na pukel na dyliny i kukosz na gipsdeka ... Prziknoltluj sie pociynglym z koplom do szynkwasu !
– Mosz we pycholu polno sztomli ... Prasknoles, sfaloles sie pyskiym na dyliny! ... Musisz juzas przikrymplowac pociynglym ze koplom do tyjki !
– Piwo niy mo dlo cia zodnego smaku i mosz jesce ku tymu loszpluchtano hymda ze przodku ... Niy lozewrziles pychola lebo przityknoles tyn krygiel, ta szopa niy do tyj richticznyj tajli gymby ... Pokwanckej sie do hazlika i tam zdziebko poturnuj jak sie piwo slepie !
– Dyliny zdowajom ci sie deczko niylostre, niyrichtik je poradzisz ujzdrzic ... Gawcys sie na som spodek kufy ... Spytej jakigosik kamrata coby ci fondnol, postawiol jesce jedna laga piwa !
– Te szynkowe dyliny festelnie ci sie kolybiom, tyrpiom sie ... Cheba cie juz ze tyj knajpy wysmycom na luft ... Dej sie festelnie pozor ezli kludzom cie do inkszego szynku lebo kcom cie wyprasknonc na pychol za dzwiyrze !
– Wszandy naobkolo jes dziwocnie cma ... Szynk juz jes pewnikiym zawarty ... Wyszpekuluj, wycyrkluj ze gospodzkim kaj tak na isto ty terozki miyszkosz !
– Taksa loroz nafolowano jes jakimsik farbistym flapsym ... Wyslepoles mozno wiyncyj piwa nizli poradzisz szczimac ... Zadekuj fest pychol coby tego niy bolo jesce wiyncyj !
– Wszyjskie sie na cia gawcom i chichrajom sie choby nojynte ... Pewnikiym tanciyrujesz na ladzie we szynku ... Musisz sleciec gynal na jakigosik fetownego chopa cobys sie kostyrow niy szczaskol !
– Piwo niy mo swojij farby, jes blank klar ... To jes woda; ftosik cie kce blank do trzyzbosci dokludzic ... Prasknij go kufom bez leb !
– Lomiom cie i targajom grace a kichol mosz choby klomka lod zokrysti i ino filip mosz bkank klar ... Bola festelno haja i szarpacka ... Przeproszej terozki wartko wszyjskich, kierych trefisz coby ci juzas niy nadubali i niy sciorali cie do imyntu !
– Zodnego naobkolo niy boczysz, zodnego niy wiysz a i tyn plac tyz ci sie zdo blank cudzy ... Trefioles niy na tyn fajer na kierys miol trefic ... Spytej sie gibko cy majom sam piwo za kiere niy musisz bulic ani zlocioka !
– Twoje spiywanie to ino jes charcynie i wiskanie choby fto kota lobdziyrol ze skory ... Piwo pewnikiym jes za ciynkie, za slabe ... Szluknij sie dwa lebo trzi razy tela tego piwa i bydzie do porzondku !
– Niy mogesz sie spomniec, zaboczoles blank sztrofki ze tyj spiywki ... Piwo jes festelnie sztramskie ... Zagrej sie na ciji lebo na luftowyj gitarze !!!
Kuknijcie! Mocka tego wszyjskigo sam idzie wytuplikowac, wyeklerowac coby chopy mieli anong, coby chopy poradziyli sie wystawic – a baby tyz na isto spomiarkowali – ize slepanie piwa niy jes tak blank ajnfach nikiej by sie to komu zdalo, prowda chopy ?
Mozno jesce terozki na som lostatek, coby niy bolo sam ino po polskimu to jesce sztrofki naszygo slonskigo kamrata Utopka ze Chwalecic, Bogdana Dzierzawy. Byda je rzondziol gynal tak, nikiej Lon je som kajsik tam naszkryflol :
„Sloneczko piykne oko Ponboczkowe
Rachuje kwiotki i liscie czerwiyni
Trza ziorka na rola posioc nowe
Bo ludziom chleba trzeba na ziymi.
Kwiotki jesiynne, kwiotki kolorowe
Jak jo wom siaronsko przaja !
Dombki biolutkie i ziymowity liliowe
Pod plotym rosnie wos raja.
Ale niy dlugo wos grzoc slonce bydzie
Chned pluchy i zima nastanie
Babski lato molinom wos oprzyndzie
I czas przidzie, na zimowe spanie
Toz podwiyl sloneczko, wos jeszcze piesci
Dziwejcie ku niymu lico radosnie
Za chwilka jesiyn lisciami zaszelesci
Opowiy wom bojka o wiosnie ...”
A, izech spomniol sam coch jes juz stary knaker wciepna jesce jedna gryfno sztrofka Adama naruszewicza:
„Kiju moj! ty starosci mej wierna podporo,
Prowadz mie, juz bez ciebie w tym wieku niesporo.
Za tym sobie ogrodkiem na wschod slonca siede
I lakom sie zielonym przypatrowac bede.”
I to by mozno bolo na dzisioj i niy stoja lo to, ize mie jakisik loszkliwo baba bez internyt sprzezywala, co jo mocka sam polskich sztrofek, polskich slowecek wciepuja a mo to byc razinku ino po naszymu, poslonsku. A lozprawiol bojcol nikiej we kozdo sobota

Ojgyn z Pniokow