Klara, jankor i kapusta ! / na 21 pazdziernika 2006r
Ojgyn z Pniokow 21.10.2006

No, toz momy juz lod poruch dni gryfno klara na niybie, ani jednyj mrokwi, choby i nojmynszyj, chocia z ranca juz srogi idzie ziomb, juz idzie ujzdrzic gryfny mroz na stromach tela, co we naszyj (Ponboczku lodpusc mi tyn grzych) „polityce” jes gorko, ize idzie sie palcyska abo fresa loparzic kiej sie cowiek napocznie w nia wrazowac choby ino colko lonski i terozniyjszy tydziyn; no jes juz podzim colkim pyskiym. Nale, wczorej, we piontek zdziebko na lodwieczerz posiompiolo, pokidalo. I idzie sam wciepnonc terozki telkie dwie na isto gryfne sztrofki, kierech kajsik wyczytol, nale niy miarkuja fto ci jom naszkryflol:

Kiedy Ci mowie: pazdziernik
Widzisz zolknace liscie,
Szpaki odlatujace,
Slonce bledsze o swicie,
Mgly nad stawami jesienne
Coraz chlodniejsze noce.
W parkach zlote kasztany.
W koszach swieze owoce.

Prowda, ize gryfne i skuplowane ze dzisiejszym mojim bojcyniym, ze dzisiejszymi mojimi klachami we radijoku ? Nale podzim, to tyz jes telki czos kiej sie sztapluje colki forant na zima, kiej sie sciubi wszyjsko do komory, chlywika lebo na gora abo do pywnice, coby zima niy poradziyla nom dopolic. I beztoz tyz wciepna sam jesce pora sztrofek telkigo poyty, tego lod „Poloka malygo...” Wladyslawa Belzy, kiery kajsik przi napoczniynciy lonskigo wiyka bol ci je naszkryflol :

Ot, i jesien gospodarna,
Juz sie zbliza uroczyscie;
Poskladala zlote ziarna,
Pozlocila drzewom liscie.
Jeszcze chwilka, a za chwile,
Wnet silniejszy wicher wionie,
Spedzi sniegu tyle, tyle...
Ze az ziemia w nim utonie.
Ale jesien, to szafarka,
To gosposia jakich malo;
Policzyla wszystkie ziarnka,
I na zime patrzy smialo.
Pelne u niej skrzynie, brogi...
Wiec nikogo to nie dziwi,
Ze sie nieraz i ubogi
Z dobrodziejki rak pozywi.

Tyz gryfniste, szykowne i telkie mondre, pra? A mie to gynal klapuje terozki do poruch powiarkow lod kierych niyskorzij przyjndymy do ... kiszczynio, zalrowanio kapusty, bo to tyz jes gryfny zwyk na podzim.
„Dobro mozno i kapusta, bele ino bola tusto.”
„Gospodorz bez kapusty mo ci zawdy basok pusty.”
„Lepszyjszo swoja kapusta, nizli cudzo gans, chocia tusto.”
Jak poradzicie zmiarkowac, kca sam terozki zdziebko poberac lo telkim gryfnym zwyku, lo telkich colkich srogich mecyjach, kiere byli sknoltlowane ze podzimym i ze klaganiym, kiszczyniym, i deptaniym kapusty. Lod pieronym starego piyrwyj, kiej niy bolo jesce tyj dioseckij telewizyji, kiej ludzie tak po prowdzie poradziyli jesce ze sia godac, na lodwieczerz przed chalpom abo kajsik na pasionku berac lo starych czasach, lo tym jak to piyrwyj bywalo – bolo cosik jesce, co tych naszych downych wszyjskich ludzi we roztomajtych dziydzinach, we familokach ze sia kamraciylo, bindowalo. Bola to robota, sakom-pakom robota wszyjskich i dlo wszyjskich. Telkom robotom, do kieryj brali sie roztomajte ludzie, familijanty, somsiody i fto tam jesce, bolo tyz rychtowanie, kronzanie i ... kiszynie kapusty. Brali sie za to kiejsik wszyjskie, niy ino ludzie po wsiach, po roztomajtych dziydzinach male tyz i we miyscie, we piyrwyjszych werkowych abo grubiannych familokach. Byli to telkie kamrackie, somsiodzkie trefy, ze kierych nojbarzij rade byli modzioki; dziolchy i karlusy, samotne i wydane, fernioki i zyniole. Te colkie kiszczynie musialo byc zrychtowane nojniyskorzij do lostatka pazdziyrnika skuli tego coby sie kapusta niy spaprala, niy popsniyla ino gynal sie ukisla. Godalo sie zawdy – coch sam juz downij spominol – ize „po swiyntyj Jadwidze, slodkosc we kapusta idzie” abo, mozno barzij ze tym kiszczyniym kapusty skuplowano telko powiarka, ize: „Kapusta mo byc w doma na Rafala, coby ci niy zmarzla nale fest smakowala”. I tu zech ci jes we sztichu, jezech zastany, bo we tych naszych gryfnych (corozki gryfniyjszych, i ze sagimi dziolchami) kalyndorzach jes dwioch Rafalow. We jednym ze tych kalyndorzy fajruje tyn Rafal juz ci we dwadziestego szczwortego pazdziyrnika a we inkszym juzas kalyndorzu, dziepiyro za miesionc dwadziestego listopada. I byc sam chopie mondry. Tyn pazdziyrnikowy to mi barzij klapuje, bo sztimuje ze tom powiarkom lo Hyjdwig, lo Hyjdli i tyz mozno jesce beztoz, co wtynczos niy jes jesce tak zimno i idzie te colkie rychtowanie kapusty do zalrowanio zbajstlowac jesce na placu, na swiyzym lufcie, a i dziolchy, frele mogom sie jesce do tyj roboty zdziebko poseblykac (bo przeca karlusom przi tym kronzaniu i deptaniu tyj kapusty ino lo to idzie). Baby i chopy trefiali sie, spichali sie do kupy we jednyj chalupie, u jednego gospodorza abo na jednym placu, kiej tych co kcieli zalrowac ta kapusta bolo wiyncyj i tak sakom-pakom, cuzamyn rychtowali ta kapusta do tego klaganio. Robota, jak to downij zawdy bolo, to niy ino bakanie na przedbiyzki nale i spiywanie, lozprawianie starych berow, spominanie starzikow i staroszkow a i tyz ... zdziebko szlukniyncio skuli lepszyjszyj launy. Jak to jedyn mondrok, kapelonek kiejsik prawiol:
Moglbym wam tu z przykladow bez liku dowodzic
Jako sie z wodka nasi przodkowie rodzili,
z wodka zyli i z wodka ze swiata schodzili.”
Musza sam sie poasic, izech jesce za spikola, za bajtla miol przilezytosc uwidziec telkie srogie rychtowanie i trajtanie kapusty we Zobrzu (niy miarkuja, kiero to bola dziylnica, boch bol dziepiyro piync-szejsc lot stary) kaj mie ze sia zebrali Starka Ana, kiero miala tam srogo familijo. Niyskorzij to i u mie we chalpie drugo Starka, Klara tyz zawdy rychtowali kapusta do zakiszczynio. Starka Klara mieli zawdy na ta kapusta jedyn zakon: kapuscianne gowy trza pokroc, skronzac na telkim heblu do kapusty podugowato a blank ciynko, dociepnonc trza deczko soli i poklasc do srogij faski. Dobrze tyz jes kiej sie wciepnie driny pora niyzdrzalych ponek i ku tymu gosc jalowca i korzyni (pieprzu). Blank ajnfach, pra? Ino wiela mo byc tych ponek, wiela soli, wiela jalowca i korzyni ? To ino Starka miarkowali i zodnymu tego niy godali. U mie we chalpie, kiej jesce Tatulek zyli, to te colkie kiszczynie kapusty tyz bolo ze srogom paradom dicht nikiej i kajsik po wszyjskich wsiach, dziydzinach. Nale, podle raje: Nojprzodzij trza bolo ta kapusta lobrac ze starych, felernych, popsowanych listeckow. Ta kupno kapusta, kapusta lod pamponi, kiere na naszych cestach, na naszych sztrekach ryceli na colki karpyntel:„Kapusta, kapusta” abo tyz „katofle, katofle !!!”. Boczycie to? A dyc, ize boczycie, bo juzas telkie ci handlyrze napoczynajom terozki po naszych ulicach krajzowac. Niyskorzij, i to wszandy, niy ino we mojij chalpie, krolo sie te gowki na scwiortki i niyskorzij wyrzinalo sie snich sztronki, glymby, a juz blank na lostatek wklodalo sie to do tego wichajstra, do tego hebla na korbla na kierym sie ta colko kapusta kronzalo. Po wsiach mieli telkie heble jesce bez korbli przi kierych trza festelnie bolo dowac pozor coby sie palcyskow niy uchlastnonc. Niyftore to ci mieli rade kronzac colkie gowki, bo to i tela sie niy wyciepowalo a i ta kapusta juz na isto ukiszczono bola ci dugasno (jo miol telko festnie rod!). Bez tyn czos, tego colkigo kronzanio ftosik inkszy rychtowol faska lebo wiyncyj tych kastroli; tela jich, coby styklo na colko kapusta, kiero jedyn abo poruch gospodorzy narychtowalo do zalrowanio.
Kiej ci juz ta kapusta bola pokrono, skronzano jedyn ze chopow, a barzij zawdy to jedna ze freli rychtowali sie do jeji sztamfowanio, do jeji deptanio. To bol ci colki cyrkus, colko komedyjo. We telkij drzewniannyj putni, szkopku (colkij grocicy !) chop abo baba, kierzy mieli ta kapusta trajtowac, musieli nojprzodzij do porzondku wytoplac, wytonkac we festelnie wrzawyj wodzie. Po tym wytoplaniu szlo ci juz blank gynal loberznonc pazury przi szlapach coby do kapusty niy prziszol maras, kiery niyftorzy mieli lod colkigo roka, lod roboty we polu abo tyz skuli basiska, kiery niyftorym zawodzol przi tym ustrziganiu tych srogich naglow. Po utrziciu tych szlapow, dwioch sztramskich chopow (abo i styruch) wziyni pod parza tego ze tymi loszpluchtanymi szlapami abo ta baba festnie wyszojrowano i smycylo sie jich do tyj faski, do tego srogigo drzewniannygo kastrola. Nojbarzij fort colkie te trajtowanie, te deptanie kapusty dowali do roboty babom. Musieli to byc jongfery, bo wydane, niy byli na tela snozne, coby ta kapusta mogla sie do porzondku ukisc.
Ezli brali do deptanio jakosik dziolcha, frela, to tyz musiala sie (jesce barzij gynal) loszpluchtac nale i loblyc downe wiyjskie szaty, tela co po loszpluchtaniu to juz blank musieli byc lone zadziergniynte (podkosane), coby chopy mogli ujzdrzic jake to gryfne szlapy (lebo i niy) bydom ta kapusta trajtowac. Ludzie, przeca to bol lostatni driker, coby fyrnioki, a i stare knakry, mogli sie kuknonc na gryfne babskie szlapy i mozno jesce cosik wyzyj, pra? Bo niyskorzij to juz ino Zaduszki, fajrant balowanio i Jagwynd (kiejsik sie napoczynol po swiyntym Marcinie, a terozki ci dziepiyro po „Andrzyjkach”), kiej juz dziolchy napoczynali sie corozki barzij chrubo loblykac, kiej juz niy szlo uwidziec, co tyz lone majom pod tym zimowym lobleczyniym. Nale, musiala miec ta istno na sia jesce tyz musowo gryfno farbisto szolinka, bo ino skuli tyj szolinki kapusta mogla richticznie ukisc.
No, i tak ci sie to napoczynalo. Richticzny cyrymonial. Dobrze skronzano kapusta wciepowalo sie do faski lagami, prziprowialo sie jom kimlym, aminkiym i trza bolo kozdo laga posuc solom. Wtynczos dziolcha napoczynala kozdo laga deptac, trajtac wiela ino poradziyla, wiela ino miala siyly w szlapach i wiela ... wogi. Kapusta musiala byc festnie utrajtano, coby niy gniyla ino gryfnie zalrowala. Colko ta parada bola fest szpasowno, wicno i dowala mocka uciechy wszyjskim. I, jakech sam juz przodzij spomniol, moja Starka Klara tyz zawdy (kiej ci jesce zol nasz Tatulek) rychtowala kapusta na zima. Mieli my gryfno faska po piwie lod Starki Any, kiero miala ci bez duge lata szykowny szynk ze bilijardym u nos na Pudlerskij (downiyjszyj Pudlerstra e). Ta faska, kiejby jom Mamulka kajsik we latach siedymdziesiontych niy wyciepli na hasiok, to by terozki bola mocka we wercie bo na nij bolo wyrzezane (abo wybrynowane) „Brauerei Breslau 1911”. A na rajfie byli tyz jesce jakiesik literecki, kierych dzisioj juz niy bocza. Niyskorzij tyn nojwazniyjszy wichajster, tyn hebel do kronzanio kapusty trza bolo borgnonc za pora zlociokow lod godziny u telkigo jednygo istnego ze Krojcki (we placu kaj robiyli roztomajte proszki do pranio, kaj bol i stolorz, i kole downiyjszygo masarza Walczaka, tego we lostatnij chalupie po lewyj zajcie lod krziza). I wtynczos tyz ci zawdy, kiej szlo juz sie ta kapusta lajstnonc, byli ci u niygo sroge raje tych, co mieli rade bez zima ta zalrowano kapusta. Nojprzodij nasz Tatulek smycol ta faska na nasz trzeci sztok kaj juz starecka rychtowala wrzawo woda do wyparzynio tyj faski, dekla i dwioch bergow, dwioch graniciokow. Woda sie przodzij warzolo na kuchyniannym piecu (bola tyz jesce zawdy wrzawo woda we telkim kastrolu na tym piecu, nad bratrulom). Kiej juz wszyjsko bolo gynal wyparzone ( i tatulkowe szlapy tyz) skludzalo sie ta faska ze wszyjskimi przinoleznymi do nich dinksami nazod do pywnice kaj juz Mamulka snami spikolami kronzala ta kapusta, kiero my sie lajstli lod tych pamponi, co to juz lod poruch dni lozdziyrali sie na naszych sztrekach i placach. Kiej jo juz bol zdziebko starszyjszy (a Tatulek bol ci juz fest niymocny) to Starka brali mie do deptanio tyj kapusty. Nojgorszij to ci bolo kiejech miol poharatane przi fusbalu (i niy ino) szlapy. Wyszpluchtac to je jesce szlo jakosik, nale kiej prziszlo do tego trajtowanio kapusty i sucio po kozdyj ladze soli, to cowiek skokol choby sagi we pokrziwach tak ci ta sol bola szczyplawo. A juzas naszo Starka mieli uciecha i godali co to ino na zdrowie mi wyjndzie, kiej troszka te szlapska bydom wyszczypane. Kiej ci juz colko kapusta bola udeptano, wszyjsko do nij juz lostalo wciepniynte, faska prziklapowalo sie deklym i na wiyrch kladlo sie te dwie bergi, te dwa granicioki. Nale, nojwiyncyj uciechy mieli my niyskorzij, tak po poruch dniach, kiej Starka rychtowali boncloczek ze gorkom wodom i dwie srogie lapy. Miarkowali my, co idymy sniom do pywnice coby loszpluchtac te dwie bergi, tyn dekel lod faski i ... zawdy Starka wycisli ze tyj kapusty gryfno szklonka (abo i dwie) swiyzyj kwaski ze kapusty. Aaaa, terozki juz modzioki tyj uciychy niy majom. Terozki idzie sie lajstnonc i to bez colki rok zalrowano kapusta ze plastikowych faskow, kiero sie ciyngiym, chnet bez colki rok kisci, ize lona niy mo nigdy wiyncyj nizli ze dwa tydnie i niy mo juz tego smaku nikiej downij, nikiej za mojich smarkatych lot. Wtynczos stykla swiyzo zymla lod Kaczmarkowyj lebo ze piekarni lod Wieczorkow na Krojce, przekrono na pola ze sklagowanom, zakiszczonom kapustom. To bol smak ! Jesce dzisioj poradza pypcia chycic, kiej sie telko kapusta spomna. Ukiszczono kapusta, fest uklagano, a niy telko, kiero do bele cego i bele kaj wciepujom we tych wszyjskich modernych „mcDonaldach” lebo inkszych telkich loszklistwach.
A terozki mozno ze inkszyj zorty. Niy kciolech sam we lonsko sobota haje, niy kciolech sam zodnego szterowac ani zodnymu festelnie nasrowac i przeciepowac to wszyjsko co idzie we telewizyji lobejrzec, usuchac i ... miec polno rzic polityki, polityki tych naszych cwilingrow ze jejich ministroma lod ciachrowania ze Begerkom, ze jejich kamratami lod loswiatowygo Rosynanta i tego bronotnego Yndrju, kiery wlazuje – pito ze „koalicje” – i juzas drabko wlazuje nazod, i to ino skuli naszygo dobra, skuli dobra naszyj Polski. A dolby sie chop pokoj, to mozno ta Polska bola by blank inakszo, NORMALNO, a tak to mi sie ino widzi, ize zodyn snich, cy to Przemko ze Gosiewa, kiery nowy banhof na wsi lozewrzil, i tyn colki Rosynant, kiery zawiyro dzwiyrze we szulach, bo inakszij sie niy dowo rady ze modziokoma i ... styknie na dzisioj tego wynokwianio. Nale bol (downiyjszy) „Dziyn Nauczyciela”, kiery sie terozki mianuje „Dziyn Edukacji”; po pieronie razinku tak? Niy miarkuja. Nale jes. Dziecka i rechtory fajrujom „Dziyn Rechtora” a te warszawskie angyjbery „Dziyn Edukacji”, dziyn giertychowskij edukacji. Nojwicniyjsze przi tyj rosynantowyj „maturze” to jes to, ize terozki modzioki medikujom cego by tyz sie bez colki rok niy uczyc, co idzie przedrzistac na maturze, coby ino tyn giertychowski diplom erbnonc. Bo tyz i po kiego dioska sztudiyrowac trzi „przedmioty” kiej idzie zdac do porzondku dwa a tyn trzeci ze dyspynzom tego Rosynanta sie blank lodpuscic. A we styrnostygo pazdziyrnika, we ta lonsko sobota, tyn nojwazniyjszy rechtor, tyn nojwazniyjszy minister lod szuli i wszyjskigo kole tego, juzas rechtorom mocka snochwiol, lobiecywol. Bezmac na isto bydom dlo nich pijondze tela co niy terozki ino ... dziepiyro na bezrok, kiej sie jesce wszyjskie te ze tyj lebrowatyj „koalicje” na tych koslawych stolkach utrzimiom, kiej jejich jesce lod tych zesli niy lodchlastnom. Sniymi wszyjskimi jes tak nikiej we tyj ryklamie jednych pilow. Te pile som festelnie „inteligyntne” – same poradzom trefic tam kaj kogo cosik boli. A kiejby niy to ... sie spytajom BRACIKA cwilingra. No, mozno by styklo lo tyj polityce. Chocia kiejsik to wszyjskie smarkate lochyntole mieli swojich rechtorow we srogij zocy, mieli reszpekt. A terozki? A terozki jesce lojce poradzom przikwanckac sie do szuli i nazdac rechtorowi, co „molystuje” jejich synka lebo dziolcha, kiej koze tym gizdom przijnsc ze lojcami do szuli, bo abo som ciyngiym na labie, abo sztyjc nic niy poradzom lodpedziec, a ino lojcom sie zdo, co majom telkie „inteligyntne” telkie mondre dziecka, i ino terchtory som lo kant rzici lostrzas. Przeca to na isto wszyjskie tyz miarkujecie, tyz poradzicie ujzdrzic naobkolo, bele by to niy bolo godki lo waszym spikolu, prowda?
I coby bolo zdziebko inakszij, ze inkszyj zajty, to mi sie sam terozki spomniol jedyn babsko-chopski wic:
Zicly sie dwie mamzele we kafyju, przi szynkwasie, wszyjsko jes do porzondku tela, co ino chopa jejim faluje. Loroz jedna pyto sie drugij:
– Znosz mozno jakisik gryfnych, sztramskich i wizgyrnych chopow?
– A juzcic znom, i to mocka roztomajtych.
– To glingomy do trzidziystu dwioch, dobra ?
– A po co nom aze tela chopow? – pyto sie ta jedna.
– Blank ajnfach : pola snich, chocia zaglingomy to niy przijndzie ku nom.
– Nale, to po co nom jesce szesnostuch?
– Ano, skuli tego, co pola ze tych, kierzy sie przikwanckajom mo rada sie szluknonc i za tela niy bydzie snich uciychy.
– Nale, to zawdy jesce jes losmiorka, pra ? I to tyz jes za tela.
– No, a przeca sama miarkujesz co pola snich niy bydzie tak by tak nic mogla.
– No, a tych sturuch to na kiego dioska?
– A co, niy miala bys tak rada i ze ... dwa razy ...?
I miarkujecie lo cym to tyz wszyjskie (wszyjskie!) nasze baby medikujom ? Chocia som jesce blank inksze fale, i tyz ze zywobycio zebrane:

Chop, festnie znerwowany godo do swojij baby:
– Ty, to zes jes nale angyjbera i mondrok ; telki „peweksowski” model! Juzas po szpluchtaniu, po kompaniu ze blank mokrom palicom wylazujesz terozki na podzim na balkon. Przeziombiesz sie, bydziesz miala festelno ryma, bydziesz stynkac, mamrac, kwiynczec bez colkie dwa tydnie i juzas ty cholyro, ty flalmo ... niy umrzitniesz!!!
I terozki jesce na som lostatek mojigo beranio sztrofki jednygo niyswiadomygo, blank aby mie, niyznanygo poyty lo jesiyni:

Za oknem jesien
Liscie, jeden po drugim
Szukaja miejsca
Gdzie moglyby przezimowac
Lecz zanim lekki puch
Pokryje ich skrecone ciala
Beda zlocic sie i czerwienic
Na czarnym asfalcie ulicy.
I to by mozno bolo na dzisioj a wynokwiol i berol lo kapuscie nikiej we kozdo sobota po lobiedzie

Ojgyn z Pniokow