Idom „zaduszki” ! / na 28 pazdziernika 2006r
Ojgyn z Pniokow 28.10.2006

No, toz momy chnet i tyn gryfny pazdziyrnik zbyte. Gryfny podzim szczimol latos dosik dugo i ino rzykac coby jesce i we tyn piyrszy dziyn listopada tyz utrzimala sie gryfno lalnia. Piyrszygo listopada. Wiela juz roztomajte angyjbery i mondroki lo niym naszkryflali. Wszyjskich Swiyntych abo – nikiej to jesce sam u nos we Polsce poranoscie lot tymu nazod godali – Swiynto Zmarlych. A isto Wszyjskich Swiyntych (po lacinie – Festum omnium sanctorum) jes srogom krzescijanskom paradom, festym skuli uwazowanio wszyjskich wywolanych i niyswiadomych swiyntych i mynczynnikow, kierzy juz ci som ze Ponboczkiym w niybie. Trefio to ci terozki zawdy we piyrszygo listopada. He, he uslyszolech dwa-trzi dni tymu nazod kiej to jedyn angyjberski dyrechtor ze radijoka, panstwowygo radijoka, naszkryflol ci bol do jejigo utrzidupskich telke moderne SMS-y, coby – za srogom sztrofom – niy godali we tyn dziyn, ize to jes Swiynto Zmarlych, ino Wszyjskich Swiyntych. We telkij – bezmac blank katolickij dziydzinie, trza fest urzyndowym zakonym przikazowac coby ludzie (co, jo godom ludzie? Ponboczku wybocz mi tyn grzych, bo to idzie lo tych redachtorow, kierzy mozno tego niy miarkujom, a mozno ino jejich dyrechtor jes barzij papiyski nozli Papiyc?) – godali ci jak przinolezi. Przeca dlo wszyjskich, bez ta colko loszkliwo „komuna” zolwizol my fajrowali Wszyjskich Swiyntych, prowda godom ? I na co tyn dyrechtorski zakon? Coby tego chopa ftosik i kajsik, te kiere terozki noma reskiyrujom spomiarkowali, coby jejimu jakosik gryfno „prymio” dali, coby lo niym boczyli kiej bydom dalszij zesle, stolki tajlowac dlo swojich ? Nale, dzisioj niy lo polityce, bo przeca same mocie pewnikiym tyj polityki juz polno rzic, a jesce bydzie chnet welonek na prezidyntow, landratow powiatowych i na tych nojmondrzyjszych we kozdyj dziydzinie, we kozdym miyscie i we kozdyj wsi – na rajcow. Jezderkusie, wiela to sie roztomajtych loszkliwcow tam do tego grotlka ryje. Cy mo co do rzondzynio, cy poradzi sie wygodac, cy mo cosik we palicy ? To niy jes telkie wazne ! Wazne coby lojciec synka, matka synka lebo cera kajsik wryla do tych rajcow, coby ino mieli cosik do godanio u sia, cosik do reskiyrowanio, cosik ... styknie na dzisioj jamrowanio. Jesce ino zdziebelko. Godo sie co nojlepszyjszym dochtorym jes synek dochtora, nojlepszyjszym anwalter, adwokat – synek anwaltera. Nalech nikaj niy wyczytol, coby cera lebo synek lod cufalowygo rajcy miejskigo bol nojlepszyjszym juzas rajcom, choby i zodnyj szuli niy miol. Handlyrz, sklepikorz, weteryniorz gdowa bez chopa, kieryj sie we chalupie mierznie i fto tam jesce – wszyjsko rajce. No, godomy dzisioj lo wszyjskich swiyntych.
Kiejsik, za pieronym downego piyrwyj mianowali te fajery „Dziady”. Bolo ci to gor swiynto, tyn calbrowany czos, kiej tyn swiat zywych i umrzitniyntych do kupy sie kuplowali, kierych tajlowala ino telko ciyniusko szwela, granica, i kiej nasze downiyjsze starziki i staroszki dowali tym umrzitym duszyckom jodlo i cosik do popicio, a przodzij wszyjskigo, to dowali tym zmarzniyntym duszyckom sie mocka logrzoc przi domowyj flamerze, przi domowych lognisku. I za tych naszych blank downiyjszych przodkow zawdy sie godalo, co niy duszycki mogom dowac sam nom na tyj ziymi cosik, nale i my, zywe tyz muszymy dowac tym naszym juz umrzitniyntym tym , kierych juz snami na tyj ziymi niy ma. Wiycie ! Mianowalo sie to tyz wtynczos na isto gryfnie : wszyjskie my, zywe i te juz pochowane istniejymu do kupy we telkim wiecznym, niyskonczonym, niylograniczonym „SWI TOWICIE”. Gryfne staropolskie slowecko lo kierym malo fto juz boczy. Tyn – jak to mondroki godajom – „kult zmarlych” jes snami lod zawdy, jes to telki przirodzony ci nom „insztynkt”, jes telki dugi nikiej dudgo zyjom ludzie na tyj ziymi. „Swiynto Zmarlych” (jesce niy Wszyjskich Swiyntych) fajrowali Slowianie, a i my sam u nos na Slonsku, cy jak to piyrwyj ta naszo dziydzina mianowala, lod zawdy, i to pora razy do roka. Skuli tego co downiyjsze kapelonki niy poradziyli przerzynonc starych zwykow, musieli ci je lone skuplowac ze naszom, wteda blank nowom terozniyjszom juz wiarom. I tu sam mi gynal klapujom gryfne sztrofecki lo jesiyni, lo tym gryfnym podzimiu, kiere naszkryflol telki istny niy Slonzok, bo kajsik ze Szczecina, Leon Ferenc, i kierech niy tak downo naszol we jakimsik, niy bocza jakim – cajtongu:

Slonce przymglone
pola puste
mgla spowite.
Pajeczyny na trawach
perlista rosa utulone.
Pozolkle liscie drzew
niedlugo opadna.
Wiatry harce zaczynaja,
chmury coraz ciemniejsze
snuja sie po niebie.
Ptaki gromadnie przelatuja,
jakby przed czyms uciekajac
Chcialy zdazyc ...
Dzien krotszy od nocy
moze uklada sie do snu?
A w ludzkich myslach?
Tesknota chyba za czyms,
co bezpowrotnie minelo...
Dokad kroczysz czasie,
a my wraz z toba?

Kaj kroczosz, kaj deptosz CZASIE ? Gryfne to i telkie richticzne, pra? I juzas musza wciepowac polskie sztrofki, bo naszych niy mom, a kiejbych juz jakiesik znod, to pewnikiym by sie na mie pogorszyli te, kiere je kajsik do tego modernego „internytu” wciepli. >>>>
„Festum omnium sanctorum”, fajer Wszyjskich Swiyntych wandluje sie tak na isto lod lod uwazowanio downiyjszych ciyrpiyntnikow (mynczynnikow), kierzy swoji zywobycie loddali za Krystusa, za naszygo Ponboczka, a kierych blank ci niy spominali we telkich „martyrologiach”, we telkich spominkach wsiowych ani tyz we tym „kanonie” mszy swiyntyj. Kajsik we III wiyku, kiej nastol telki zwyk coby colkie relikwie swiyntych, abo jejich tajle, przekludzac bele kaj, do roztomajtych kosciolow napoczlo sie uwozanie swiyntych. Tak ci to pokazowali, co wszyjskie swiynte som isciznom colkigo kosciola, kaj by tyz Lon, tyn swiynty niy bol. Kiej we 610 roku papiyz Bonifacy IV erbnol lod cysorza starozytny Panteon (telko swintynio, kiero bola ci dlo wszyjskich downiyjszych bogow), kozol ci tam wartko posklodac, sklapnonc wszyjskie „relikwie”, kiere bol usciubiol i poswiynciol bol niyskorzij tyn colki Pantenon na telki krzescijanski kosciol pod wezwaniym Matki Boskiej Meczennikow (po ichniymu: Santa Maria ad Martyres abo inakszij Santa Maria Rotonda). Tyz lod tego czasu loddowali zoca, „czesc” wszyjskim tym juz umrzitniyntym ciyrpiyntnikom we – dejcie pozor ! – piyrszego moja. Loszkliwce godajom, co to bolo trzinostego moja, nale jo tam tela niy miarkuja, i niy byda sie sam wadziol. dziebko niyskorzij, papiyz Grzegorz III we 731 roku przekludziol tyn colki fajer dziepiyro na piyrszego listopoda. A juzas we 837 roku inkszy ci papiyz zarzondziol, coby lod terozki piyrszy listopod bol telkim gryfnym dniym, we kierym spomino sie niy ino swiyntych ciyrpiyntnikow, nale tyz WSZYJSKICH Swiyntych naszygo kosciola katolickigo. Ku tymu jesce jedyn telki cysorz, Ludwik Pobozny, przikozol fajrowac te swiynto we colkim kosciyle na colkim swiycie, na downiyjszym colkim swiycie. Trza jesce gynal, richtik pedziec, co u nos, i niy ino u nos jes Wszyjskich Swiyntych i Dziyn Zaduszny (tyn drugi dziyn niy jes juz frajny lod roboty, chocia bol jesce za piyrszyj „komuny”, nale JES i tela). Dziyn piyrszygo listopada spomino tak na isto colko prowda lo powolaniu do swiyntosci wszyjskich ludzi. Fajer Wszyjskich Swiyntych jes blank inkszy lod tego Dnia Zadusznego (telkigo spomniynio wszyjskich Wiernych a Umrzitych), co trefio zawdy we drugigo listopada. I coby sam niy godac, to fajer piyrszego listopada i fajer drugigo, godo ciyngiym lo tym, coby my deptali do swiyntosci. Do kupy i piyrszy, i tyn drugi dziyn przipomino ino prowda lo wspolnocie kosciola, kiero lobyjmuje, loblopio swiyntych we niybie, tych, kiere jesce pokutujom we tym colkim „czyscu” i tych, kierzy jesce deptajom po tym naszym gryfnym swiycie. Te colkie spominanie wszyjskich swiyntych mo zdrzodlo we tym piyrszyjszym kulcie ciyrpintnikow. Szlo by sam jesce mocka lo tym godac, nale piyrszym, kiery niy bol ciyrpintnikiym bol biskup Marcin z Tours, kierymu sie zemrzilo we 397 roku. Wiycie, napoczniyncie tego colkigo swiynta gabie aze do szczworygo wiyka do Antiochii. Tam flyjgowali spominanie o mocce ciyrpintnikow bez miana, kierych spominali we piyrszo niydziela po Zeslaniu Ducha Swiyntego. Trza sam jesce dociepnonc (a jakech pedziol szloby sam jesce dugo i dugo szkryflac lo tym), co tyn listopadowy dziyn bol juz we wercie we Irlandii i u Anglikow jesce we VII wiyku, i dziepiyro blank niyskorzij, we losmym wiyku lozkulol sie na colko Ojropa. A jesce kajsik we XIX wiyku we colkij Polsce, a i sam u nos na Slonsku, i tyz na granicy ze Litwom i ze Bialorusiom, byli telkie fajery, kiere mianowali „Dziadami”. Lo tym godolech juz lonskigo roka i niy byda sam tego tuplowanie eklerowol. Styknie co ino rzykna, ize mianowalo sie to wszyjsko biysiadom „kozla”, kiero wiod telki miglanc mianowany bez wszyjskich „Kozlorzym”. Nale, to juz jes blank inkszo bojka, inksze beranie i niy dzisioj czas i plac, coby dalszij lo tym rzondzic.
Jesce ino tela dorzykna, co downe ludzie festnie wierzyli, chnet blank lozywiali ci tych umrzitniyntych familijantow, ize wszyjskim jim stowiali jodlo na grobach, i to niy ino – nikiej przi inkszych przilezytosciach – chlyb nale i uwarzone krupy, miod i jajca. Drugda bajstlowali przi tych grobach colkie fajery, colkie srogie gosciny dlo wszyjskich familijantow zmarlygo. Bolo i tak, ize zabrane siodloki, gospodorze swoziyli colkie fory chleba, kiery niyskorzij tajlowali za duszycki zemrzitych ze prosbom, ze winszowaniym sie lo rzykanie za nie. Bolo tego nojwiyncyj we tyn Dziyn Zaduszny, kiej swojziyli tyn pszynny lebo rzanny podugowaty chlyb i chnet lozdowali fechciorzom, coby lone rzykali ci za familijantow tych zabranych bambrow. Mianowali tych wszyjski ze miana i nazwiska. Na tyn prziklod: za duszycka Jyndrzyja-ciesle, za duszycki Barnaby i jejigo baby, abo na som lostatek za duszycki zaboczone, przepomniane, kiere juz niy majom zodnego pociotka coby za nich porzykol. Ludzie tyz wierzyli, co we noc przed tym Dniym Zadusznym wszyjskie duszycki zbiyrajom sie we nojblizszejszym kosciele i tam wszyjskie do kupy przodzij rzykajom, rozzygane som wszyjskie foncle i swiycki, a niyskorzij, tak kole polnocki kozdo ze tych duszycek idzie do swojij downiyjszyj chalpy, do swojich familijantow i pociotkow. Tyn zwyk ze jodlym tajlowanym biydokom za rzykanie, to mozno to som terozniyjsze „wypominki” tela, co ino za zlocioki, i niy fechciorze, a ino nasze kosciylne kapelonki za te duszycki do kupy ze wszyjskimi parafianami rzykajom bez pora dni.
Rest tego jodla, kiere jesce po tym fajerze lostowalo dowali – jakech juz sam pedziol – dziadom, fechciorzom. Mianowalo sie to wszyjsko do kupy telkim „karmiyniym dusz” futrowaniym duszyckow. Krom tego zwyku bolo jesce polynie logni. Blank za starego piyrwyj, jesce we strzydniowiyczu gorano srogie blandery na krojcongach cestow, sztrekow, coby te wszyjskie duszycki, kiere mieli na te fajery sie przikludzic, poradziyli sam do siela trefic. I jesce, coby przi tych fojerach mogli sie logrzoc po tym wandrowaniy ze zaswiatow. Dziepiyro kajsik lod XVI/XVII wiyka te fojery napoczli lozzygac juz na samiuskim smyntorzu. Mozno i to lod tego zwyka, wziyno sie dzisiyjsze polynie zniczy, swiycek razinku, i co ci tam jesce te handlyrze wypokopiom, na grobach, kole kiyrhownych krzizow, wszandy tam kaj idzie boczyc lo tych, kierych juz snami niy ma. >>>>
Sam ci terozki gynal klapujom mi telkie jankorne sztrofki, kiere naszkryflala dziolcha, frela a mozno i wydano (niy miarkuja), kiero sie Hanna Lochocka mianuje:

Dzien jesienny tak cicho
jak lisc zzolkly opada,
zloto ma z pazdziernika,
smutek ma z listopada
i w ten smutek zlotawy,
i w ten promien zamglony
stroja sie dzis Zaduszki
jak w przejrzyste welony.
Plona swieczek szeregi,
plona swieczek tysiace,
powiewaja plomyki,
zamyslone i drzace,
wiec plomykiem jak dlonia,
dlonia ciepla i jasna,
pozdrawiamy tych wszystkich,
ktorych zycie juz zgaslo.

Gryfnie, prowda? A mie sie sam spominajom slowecka, kierech kajsik juz szkryflol, kajsik juz rzondziol, ino co nigdy niy jes za tela spominanio lo tym naszych wartkim uwijaniu sie, gibkim przekwanckaniu sie po tym, jak to godajom, nojgryfniyjszym ze swiatow. Trza chocia we tyn jedyn dziyn we roku zdziebko przibrymzowac, poklamac, poslynczec zdziebko lo sia, lo naszych lojcach i lo starzikach, lo tych wszyjskich, kierych juz snami niy ma. Bo i tyz kajniykaj momy juz z ranca mroz na dachach, na chlywikach, na klopsztangach, na stromach. Tyz ci na tych drzywach, stromach, krzokach, harpynciach listeckow corozki mynij. Ze niyftorych blank juz ci juz nic niy lostalo, blank zodnego niy ma, wszyjskie ci juz slecieli. Lostatni lodfurgnol nikiej ta briwa ze bojki lo rabsiku, lo zbojcu Madeju. Na lodwieczerz juzas corozki pryndzyj robi sie cma choby fto tinta lozlol, rozkidol na biolo deka abo na tisztuch. Tym tuplym, tyz jesce co my dzisioj we ta sobota przesztalujymy nasze buksioki, nasze wekery na tyn zimowy czas. Ja, ja, to juz listopod, tyn – nikiej to kaj indzij godajom – listopadnik colkim pyskiym idzie, to tyn miesionc, kiery sie tym ci festelnym jankorym napoczyno:
„Stara skarga a prozna – na smierc sie zalowac,
Bowiem ona nikomu nie zwykla folgowac:
Bierze stare i mlode, kto jej sie nawinie,
Ten pierwej, a ow pozniej, przedsie nikt nie minie.”
Telkie gryfne slowecka byli lod Jana Kochanowskiego narychtowane na dynkmal jednego telkigo istnego. Gryfne, szykowne, i jak na isto richticzne. Przeca kozdy snos miol jakosik familijo, jakisik Lojcow, Starzikow, przocieli, pociotkow, kamratow, kierzy som juz umrzite, kierych ci jun niy ma kole nos, kierzy som han-tam, kaj nasz filip, kaj tyn nasz maluski rozum niy poradzi grajfnonc, i lodkany jesce zodyn sie niy wrociol, i niy pedziol jak tam jes. I juzas – nikiej to we tych sztrofkach na napoczniynciu – niy kozdy, i niy zawdy, i niy ciyngiym lo nich spomino, przi tym colkim tyraniu i fyrtaniu za tymi zlotkoma, za tym coby dzieckom miec co do gymby wrajzic, coby jejim wszyjskie zachciolki zbajstlowac, coby altok bol gryfniyjszy, szykowniyjsze byli lachy, przilodziynie abo srogsze pomiyszkanie sie lajstnonc, przi tym colkim utropiyniu lo robota dlo sia i dlo dziecek, lo colkie wywianowanie synka lebo dziolchy.
Nale jes telki dziyn, a tak po prowdzie dwa, we kierych cowiek musi sztopnonc, musi zabrymzowac i pomedikowac lo inkszych, lo tych kierzy byli, a kierych ci juz niy nastyknie wele nos – Wszyjskich Swiyntych i Zaduszki, abo nikiej to piyrwyj, blank downo godali –„Dziady”. „Dziady”, stary zwyk ludowy, kiery nojgryfnij, nojszykownij lopisol nasz Mickiewicz. Ino fto terozki mo szkrabka i czas na to, coby wrocic sie nazod do tych gryfnych sztrofek, podwiyl jesce tyn nasz srogi loswiatowy Rosynant niy wyciepnol jich ze szkolnych ksionzek.
A bol ci tyz jesce telki wywolany polski poyta (mozno go tyz tyn loswiatowy Rosynant wyciepnie ze szkolnych ksionzek ... a mozno i niy?), kiery sie Leopold Staff mianowol. Nale, pokiel co wciepna sam jesce pora Jejigo sztrofkow lo jesiyni, lo tym nikiej to jesiyn, podzim biere wszyjsko lod babow, lod starych babow, lod tych, kiere sie juz rychtujom do tego gryfniyjszygo swiata, lod tych, lo kierych sie bydzie godalo, i za nich rzykalo we piyrszygo listopada we tych „Wszyjskich Swiyntych”. To idzie tak i festelnie mom te sztrofki rod, bo to jes lo wszyjskich babach, lo wszyjskich babach:
„Przycmiony mosiadz i braz pazdziernika:
Bezduszne zloto pozolklych jesionow,
Debow plomiennosc, rdzawosc bukow dzika,
Blagalna zoltosc topoli i klonow,
Brzozowych lisci bursztyn oplakany,
Nieuleczalna czerwien winogradu –
Ronia wsrod lisci milczacego spadu
w gluchego lasu spokoj niezblagany
Muzyke brazu, mosiadzu i miedzi...
Kruszcowa dzwiecznosc barw zgasa od sniedzi
Jesiennej w szelest niezywy i suchy...
A liscie leca jak sny i jak duchy.”
To tak bolo na som lostatek coby niy ino tak blank jankorno sie zrobiylo, coby tyz jesce pomedikowac lo czymsik blank inkszym, kiej sie bydymy za pora dni rychtowac, kiej sie juz lod poruch dni rychtujymy do tych kiyrhownych byzuchow. I terozki juz idzie polekusku wlazowac na te nasze nojwazniyjsze terozki swiynto, na „Wszyjskich Swiyntych”, pra?
I to by bolo na dzisioj a berol, bojcol i lozprawiol bele co nikiej we kozdo sobota

Ojgyn z Pniokow