Po Wszyjskich Swiyntych / na 04 listopada 2006r
Ojgyn z Pniokow 04.11.2006

No, toz momy juz zbyte i Wszyjskich Swiyntych (tak przikozali godac wszyjskim redachtorom we telewizyji i we radijokach) i po Zaduszkach (lo kierech juz zodyn niy boczy, bo to terozki niy jes dziyn frajny lod roboty, chocia kiejsik bol, i to niy tak blank downo). Lonsko sobota berolech mocka lo tych dwioch swiyntach nale, mozno niy za tela lo tym drugim dniu, lo tych colkich Zaduszkach. Godo sie (mondrzyjsze lodymie tak przimowiajom), co tyn colki krzescijanski lobrzynd, cyrymonio biere sie lod 988 roka, kiej to srogi opat Odilon z Cluny nakozol, coby we klosztorach lodprowiac telkie „oficjum” za juz umrzitniyntych. Kosciol, tyn nasz „Kosciol” kciol jakosik posklodac do kupy te downe, piyrwyjsze poganskie zwyki, i te zaduszkowe lobrzyndy, coby wszyjskie byli juz blank krzescijanskie. Chnet tyz tyn zwyk napoczli nachmachowac (podrzyzniac) inksze, a te ci colkie swiynto prziklepol na isto tuplowol we 999 roku papiyz Sylwester II. We Polsce, a nojprzodzij sam u nos na Slonsku fajrowanie Dnia Zadusznych przikludziylo sie dziepiyro kajsik kole styrnostego-piytnostego wiyka. Cwek tych wszyjskich zwykow nic ci sie niy lodmiyniol bez te colkie lata: idzie lo to, coby festelnie, chocia roz do roka, boczyc lo tych wszyjskich, kiere juz lod nos musieli lodynsc na zawdy, kierych juz sam snami niy ma. We tyn dziyn spominomy ci familijantow, pociotkow, przocieli i kamratow, i to jesce nad wyznowany „swiatopoglad”. Medikuje sie przi tym jesce wszyjsko, co jes skuplowane, sknoltlowane ze tym „przemijaniym”. Tyn colki „kult” umrzitniyntych bol richticzny na isto wszyjskim ludziom na colkim downym swiycie a napoczniyncie tego idzie jesce lobejzdrzic aze we epoce „paleolitu” jakiesik 25 tysiyncy lot tymu nazod. Te swiynto tyz jes beztoz wywandlowane jesce ze blank, nale to richtik blank downych, przodzi-krzescijanskich czasow. To sie tak smycy lod dowiyn downa i jesce we XIX, druznie ze pieronsko starym zwykiym, ciepali ludzie na grob swiyzo uciupane asty ze stromow, co mialo pokazowac, ize downij dociepowalo sie drzywo do lognia, kaj sie tego niyboroka lebo niyboga goralo. Ja, bo downij sie przodzij chowanio, goralo sie tych wszyjskich umrzikow. Wypokopiyli tyz jesce, co nasze duszycki po umrzitniynciu som niysmiertylne a na soborze we Lyonie, we tysionc dwiesta siedymdziesiontym szczwortym roku nasz Kosciol loznojmiol telki – nikiej to sie terozki godo – „dogmat” lo tym, ize fonguje tyn colki „czysciec” we kierym wszyjskie grzyszne za zywobycio duszycki muszom pokutowac za swoji grzychy, kiere zbajstlowali sam na ziymi.
Przi tyj przilezitosci, we Wszyjskich Swiyntych jedna angyjbera ze warszawskigo uniwerzityjtu rzondziola we telewizyji blank to, co jo sam lonski tydziyn berol tela, ize jesce tam jesce mocka festnie interesantnych rzecy dociepla. Jo godol lo downiyjszym jodle na kiyrhowie – Lona tyz. Nale pedziala jesce, co tyz we tym prawoslawiu to zawdy musialo byc na smyntorzu jajco na grobie i gorzolecka. I to niy skuli tego, coby sie naprac a izby te duszycki miarkowaly, co jich ludzie we zocy majom. A jesce kajsik indzij, choby i we tym Meksiku, to ludzie festelnie fajrujom, bo bezmac smiych, uciecha i chichranie lodroznio nos, zywych lod tych wszyjskich umrzitniyntych, lod tych duszycek, kiere sie tam kajsik mackajom, szwyndrajom po swiycie, pokiel jejich ci nasz Ponboczek na tyn lostatecny gyricht niy napyto. Wszandy tak bolo ze tym jodlym, niy ino we „prawoslawiu”. Na naszym polskim Pomorzu wiara nakazowala, coby we noc ze piyrszego na drugi listopada nasztalowac na fynsterbretach chalupow te jodlo, kiere umrzitniynte mieli nojbarzij rade. Tyn, chnet gynal tyn som, zwyk majom tyz cygany (terozki mianowane Romami) a festelnie roztomajcie rozwijol sie lon u Slowianow, i sam u nos, u Slonzokow. Stare ludzie spominajom telko staroslowiansko Radunica (i niy metlac sam tego zwyku ze wsiom we pomorskim wojewodztwie !). Bol ci to zwyk sklodanio na grobach okwitych lofiarow ze jodla i napitku, no i jesce „Dziady”, lo kierych tak gryfnie szkryflol nasz Adam Mickiewicz:
„ ... pospolstwo wiec swieci Dziady tajemnie w kaplicach lub pustych domach niedaleko cmentarza. Zastawia sie tam pospolicie uczta z rozmaitego jadla, trunkow, owocow i wywoluje sie dusze nieboszczykow. (...) Dziady nasze maja to szczegolnie, iz obrzedy poganskie pomieszane sa a wyobrazeniami religii chrzescijanskiej, zwlaszcza, iz dzien zaduszny przypada okolo czasu tej uroczystosci. Pospolstwo rozumie, iz potrawami, napojem i spiewami przynosi ulge duszom czyscowym.”
Te spiywy to jes gynal tak nikiej we tym Meksiku, coch juz przodzij spominol. Te juzas prawoslawne zwyki mianujom sie „panichidy” i som to nabozynstwa zalobne we obrzondku greckim i prawoslawnym, kiere skuplowane som ze biysiadami, goscinom na smyntorzu i goraniym logni na nich.
Zaduszki, duchy, duszycki – moja Starka zawdy mie i mojigo bracika strachali tymi duszyckom, kiere bezmac przilazowali do capartow i lontow nikiej my ze bracikiym zadwy wteda, za spikolowatych lot, byli. Niyrolz, i niy dwa we sniku widziolech te duszycki, kiere mie szterowali, i to niy ino we sniku, nale i na lodwieczerz, kiej Mamulka kozali nom juz nynac, we kachloku bolo festelnie nahajcowane i ino po gipsdece lotali roztomajte strzigi, hastermany, sytoszki i inksze beboki. Somech je na swoji slypia widziol, abo tak mi sie ino wtynczos zdowalo, nale coch stracha miol, toch miol. I Wiycie, wajolech sam juz pora razy, ize niy poradza nojnsc jakisik sztrofek po naszymu i beztoz wciepuja roztomajte inksze, po polskimu, lod naszych polskich wywolanych poytow. A tu terozki mi gynal klapujom telkie gryfne sztrofki, kiere naszkryflol nasz slonski terozniyjszy poyta, Bogdan Dzierzawa, kierego mianujom wszyjskie nasze internytowe kamraty „Utopkiym” ze Chwalecic (wciepuja to gynal tak, nikiej to Lon we tym internycie naszkryflol, coby nicego niy pomachlowac):
„Locesz se duszycko, miyndzy stromami,
czy nima ci zimno w tyn czas jesiynny?
Przeca listopad juz szuszczy lisciami,
i wiater zimny, dmucho niyprzijymny.
Swiyczka na grobie sie poli migotliwie,
mozesz sie ogrzoc nad jeji plomykiym,
ale ty wolisz straszyc mie loszkliwie,
na starym dymbie, pojdzki krzikiym.
Moze ty duszycko ciyrpisz za grzychy?
Kiere za zycio ziymskigo popochalas.
Z ludzkij chciwosci, wielkopanskij pychy,
swojim nojblizszym poprzoc niy umialas.
Teraz loni za ciebie rzykajom pociyrze,
Zebys w tamtym niy ciyrpiala swiecie.
za sobom z trzaskiym zawarlas dzwiyrze,
Toz niy dziwota, ze teroz ciyrpisz przecie.
Idz duchu marny, niy hukej nad gowami.
Niy wiyj przeciongle wiatrym w kominie.
Porzykom tyz za cia dzisioj nad grobami,
Bo zycie jest krotkie i chneda przeminie.
Duzo by godac o ziymskim padole,
Piyknie na pewno kiedys ci sie zylo
Byla mamona, rozpusta i swawole
Ale zycio zabraklo, za gibko sie skonczylo.”
No, i jes jun tyn listopod u nos colkim pyskiym. Listopod, markotny i festelnie ci u nos jankorny miesionc, kiery jesce we styrnostym wiyku we Polsce mianowali ... no, no, jak? Grudziyn! Ja, na isto mianowali grudziyn. Bali i som nasz „wieszcz” Adam Mickiewicz szkryflol co:
„Lepsza w kwietniu jedna chwilka, niz w jesieni cale grudnie”.
Nale, godali tyz na tyn miesionc „pajyncznik” (i to niy skuli babskigo lata), abo zdziebko niyskorzij – i to mi sie zdo nojbarzij telkie richticzne – szescswiyntnik. I tu niy zdo sie miyszac ze szesciuch swiyntoma (nikiej to niyftorym by sie zdowalo, chocia my niy ino tela poradzymy we jednym miesioncu fajerow zbajstlowac) nale jes to zwekslowane telkie wicne slowecko wszechswietnik, znacy miesionc we kierym jes tyn jankorny dziyn Wszyjskich Swiyntych.
A tak, kiej juz sam roztomajte wynokwianie machluja, to slowecko miesionc jes lod miana Ksiynzyca – jak colki nasz norod godol – a dziepiyro kajsik lod cheba loziymnostygo wiyka ino ludzie wsiowe, nasze proste ludzie tak godali bo te juzas wszyjskie angyjbery juz ci napoczli godac na miesionczek ino Ksiynzyc. Musza tu jesce dociepnonc, ize slowecko miesionc je sknoltlowane ze mierzyniym czasu, a juzas ksiynzyc ze sloweckiym ksiondz, kiery to we godce polskij za naszych polskich i slonskich Piastow znaczol tela, co dzisioj monarcha, ksionze, fyrszt. Telkim monarchom ksiyndzym na niybie bolo slonce, a ksiynzycym, znacy ksindzowym synkiym – miesionc. Nale, styknie tego tuplikowanio, wynokwianio, bajrowanio lo tych roztomajtych sloweckach, bo jesce ci mi fto sam przeciepnie, izech wszyjskie filipy pozjodol, a przeca lod tego som nasze politykiery do kierych mi gynal klapuje (choby do naszych, we wszyjskich miastach – rajcow), ize „...gupieloka niy trza udowac, a mondrego to sie niy do”. I tela !
Bo, kuknijcie ino, im jo je starszyjszy, barzij zdziadzialy, tym barzij mi we sniku (i niy ino) roztomajte gupoty przilazujom. Na tyn prziklod (i niy bydzie to sam juzas ino lo babach, dziolszkach i telkich tam): ze wczorej na dzisioj bola ci „pelnia” naszego miesionczka. Pol drugij nad ranym, a mie tyn miesioczek napocznol we lokno, i we slypia, blyndowac. I tak jakosik, jak za downych lot, niy poradziolech nynac, bo mi sie wystowialo, boch sie forsztelowol bele co nikiej wteda jakech jesce blank mody bol. Suchejcie, kole mie staro, charcy choby kciala styry kubiki drzewa zerznonc a ... sam miesionczek blynduje i widza.. widza ... kiejzech miol jakiesik dwadziyscia pora lot, kiej kole mie sie zwyrtali sam gryfne, mode dziolchy (a jo musiol klompym, trepym po palcyskach prac coby mi krziwdy na tyj mojij „mynskosci” niy zrobiyli) ... Kwilka niyskorzij uwidziolecj moja Mamulka, kiero – jak zawdy – mie sztrofowala, wyrcala, pilila cobych niy deptol na chacharstwo, cobych niy kurzol, cobych niy slepol ... Uwdziolech mojigo rechtora, kiery mi tuplikowol co niy godo sie hazlik, ino „ubikacja”, cobych niy beblol choby gans bez leba, bo niy godo sie flaszka ino „butelka”, i niy furgajom we chrasciach dziamble, ino „wroble”... i loroz choby „Batmann” furgom ci we lufcie nad mojom „Jozefkom” i ... drzist, prasknolech lo telki srogi strom i ... tu zech ci sie locuciol, bo mozno moja Swiekra, abo ino mi sie zdalo, bo przecach jom miesionc tymu nazod pochowol, juz sie tyz po lonskij nocy spamiyntala i ... no, i tela!
Ha, ha! Dziyn przodzij trefiyli my sie ze mojim bracikiym. I same miarkujecie jak to jes? Przeca to co bolo rano to ... to bolo razinku to: kiej cowiek mo katzynjamer, palica nikiej kastrol i filip niy poradzi do porzondku sztartnonc, to bali i kiej kot lekusko depto po tepichu, to choby berkmon tompol we holcokach. No! Styknie, coby juzas niy bolo, ize jo ino lo gorzole lozprawiom. A... lozprawiom, prowda?
Kiejsik zech sam prawiol lo bukach i bycynkach. Nale, tak na isto sam, naszym nojgryfniyjszym, nojszykowniyjszym i nojsrogszym stromym jes domb. Lo tym dymbioku, lo dymbie juz festelnie downo godalo sie gryfne powiarki:
„Strachac sie trza trzcinie, kiej wiater domb wywinie.”
„Co domb, to niy brzoza, co krowa to niy koza.”
No, i cheba najgryfniyjszo powiarka, telko ze richticznego naszygo zywobycio:
„Podwiyl dombczok mody, do sie zgibac aze do ziymi.”
Co tam wiela godac. Nasz nojsrogszy poeta (niy miarkuja ezli moga tak godac, bo bezmac drugi – Czeslaw Milosz, kiery niyftorym loszkliwcom sie na isto niy zdol) Adam Mickiewicz we jejigo nojgryfniyjszym „Panu Tadeuszu” naszkryflol bol:
„Drzewa moje ojczyste! Jesli niebo zdarzy,
Bym was ogladal znowu, przyjaciele starzy,
Czyli was znajde jeszcze? Czy dotad zyjecie?
Wy, kolo ktorych niegdys pelzalem jak dziecie;
Czy zyje wielki Baublis, w ktorego ogromie,
Wiekami wydrazonym, jakby w dobrym domie,
Dwunastu ludzi moglo wieczerzac za stolem?”
I Wiycie! Tak jak kiejsik lew, to bol krol colkij gadziny, tak „dab”, dymbiok to bol krol wszyjskich flancow, colkij zielyniny ; swiynty strom. Bo przeca i starozytne Rzymiany nojprzodzij dowali kozdymu zigerowi , kozdymu snich telkimu srogimu „obywatelowi” – wionek dymbowy. A nasze Slowiany, i niyskorzyjsze Slonzoki tyz mieli we srogij zocy dymby tak, ize jedyn mondrok ci kiejsik naszkryflol, co wszyjscy „in dei Piorun lauden” faklowali logiyn pod dymbowym stromym. I coby sam zodyn niy medikowol co jakiesik pieronskie to byli dymby; to szlo lod telkigo „bozka” jesce przed Krystusym, kierego mianowali „Perun”. Bola ci tyz dymbina dobro na wszyjskie chorobska, na chyrton, na garlo, na zymbole, na wrzody, na boloki i na ... bele co. Trza ino bolo pojnsc do lasa, znojsc stary, srogi dymbiok, lobyjnsc go ze trzi razy naobkolo i niyskorzij pedziec ku niymu:
„Rzyknijze mi rzyknij, roztomiyly dymbie,
Jakim ci to knifym lyczyc zymbska w gymbie?”
Jesce tak na lostatek (boch sam juz lo chlybie kiejs mocka rzondziol) nojlepszyjszy chlyb bol wtynczos kiej sie go miyszalo, fyrlalo we dziyzce, we kieryj bolo chocia pora drzewniannych, dymbiannych klepek. A nojlepszyjszy chlyb to bol tyn, kiery bol zmachlowany we blank dymbiannyj dziyzy. Trza jesce dopedziec co za starego piyrwyj, festelnie downo tymu nazod „dab” to bol „dabr”, i beztoz do dzisioj momy roztomajte Dabrowy, momy i inksze (co spomna ino): Dabie, Dabki, Dabrowice, Dabrowki, Debniki, Debowe i jesce mocka, mocka inkszych.
A terozki blank ze inkszyj faski. Chocia miarkujymy, ize zodyn snos niy jes niysmiertylny (a kozdymu sie zdo, co to lod niygo sie ta niysmiertylnosc napocznie), to kiej sie zemrzi komus, kogo momy festelnie radzi, zawdy to jes wtynczos tragedyjo. I zawdy wteda klamomy, medikujymy: czamu Lon, czamu Lona, Ponboczku czamu tyn synecek, lebo czamu ta dziolszka? Nale, na to jesce zodyn mondrok niy lodpedziol.
Jakech juz sam pedziol momy podzim colkim pyskiym (chocia do zimy jesce kielas tydni). Malo, we Wszyjskich Swiyntych dulo, choby jakiesik lopyntane duszycki ze piekla wyciepli, a we Zaduszki sleciol ci u nos sniyg choby bez zima. Mozno niy tak niyskoro, jak to niyftore godajom, nale te lato jakosik ci przeszlo, slecialo, ize ani sie cowiek niy pozdol. Wszyjskie stare ludzie, nojbarzij baby, to ci juz cheba ze dwa tydnie zicujom na zeslu kole kachloka we barchanach, i ze tym plyjdym i ze dekom na klinie, ze sznuptychlom przi gymbie i durch ci gawcom sie w tyn telewizyjor. Bocza jesce, kiej moja Swiekra jesce deptala po tym gryfnym swiycie, jak we telkie uslimtane dnie rzondziyla ci ku mie:
– Ojgyn, wejrzij sie ino –zawrzyskla ci kiejsik ku mie ze izby – dzisz te wszyjskie frele i tych karlusow, kiere ciyngiym zrom, ckajom te roztomajte pile i slepiom te „klolsterfraly” na gripsko, sznupacka i kucanie. Poradzicie porachowac wiela to tyz terozki momy tych roztomajtych medikamyntow na kucanie i na sznupacka? Niy ? Bo jo tyz niy. Idzie bez jedne popoledniu narachowac i jedynoscie tych ,medicinow, a co jedne pile, to lepszejsze. Kiejby tak lyknonc styry telkie ze raje, to cowiek mozno i do truchly poszol by blan zdrowy, blank mocny po tych telewizyjnych ,medikamyntach.
– Dyc jo juz ci narachowala cosik ze trzinoscie medikamyntow lod kierych cowiek mo byc zarozicki monter – mroncala dalszij moja Swiekra.
I tu mi sie spomniol fal, kiery sie przidarzol Ecikowi. Bol ci lon roz u dochtora, kiery mu przepisol medikamynty, pile na kucanie. Miol ci lon bez tydziyn colki pakyt tych pilow lyknonc. Prziszol do dochtora za tydziyn a tyn sie go pyto:
– I co, pomoglo? Lykliscie colko pucinka pilow? Lepszij Wom?
– A tociech lyknol. Ino mi niy jes lepszij, bo to ci mozno tyn pakyt mi sie jesce w bebechach niy lotwar – pado Ecik.
Wol niy wol, jo tyz zacon te ichnie ryklamy loglondac. Kichol mi sie przeca lonsko sobota zrobiol zaroscialy choby klomka lod zokrystji a chlapacka na dworze ci sie tako zrobiola, ize bali i naszygo chlybusa zol bolo na plac wygnac. Nasz basztard tyz jakosik losowiol i dziob drze ino na lodwieczerz choby moja staro kiej przijnda lod Pyjtra ze piwa.
Ale tak po prowdzie, to zol mi trocha tych downych casow. Bajtle ci juz lod wrzysnio lotali, fyrtali ze kalfaskoma i kopciyli jak sto dioskow pod loknoma a ficywyrtki to bali mioly ich rade, bo niy musieli tela liscio posmiatac na cescie. Na Balzamgorce abo na naszij szachcie wszyjske huncwoty jak ci juz pichli pora kobzoli, to je niyskorzij piykli we fojerkach abo pod kiblym. Potym to jesce nieftore rojbry puszczali drachy na szpagacie. I wiela to bolo uciechy ? Nale, to bolo pieronym downo i ... blank niyprowda.
Jo, nale i tak ci mom nojlepszy medikamynt. Dyciech niy roz slyszol jak moj Starzik godali, ize na wszyske chorobska to nojlepij luchnonc cyjntla gorzoly z miodym i siednonc sie przi hajcongu, a na noc loblyc fuzekle i dobrze sie wygrzoc. Ruk cuk i fertik, gripsko dziobli bierom. A dzieckom to trza dac cwibelzoftu i jajca pochechlane ze piwym i miodym.
Kiej my som przi chorobskach i dochtorach to mom jesce telki bajszpil:
Zefel poszol do aptyki po medikamynt na kucanie. Tam ci mu to pomachlowali i dostol cosik na morzisko. Tak za tydziyn trefiol lon swojigo dochtora, kiery sie go pyto:
– Kucajom jesce loni, panie Zefel?
– Wiycie panie dochtor – pado Zefel – abo to jo sie moga lopowozyc? A dyc kiej kucna to zarozki potym musza zwekslowac moje galoty.
I jak to moja Starka zawdy godali:
– Som fale, cufale i durchfale.
I terozki mozno jesce na lostatek pora slowecek. Bo to sie werci lo tym godac, chocia ... ? Przeciepujom mi sam niyftore, co jo sztyjc szkryflom, berom i bajukom lo gorzole i lo wszyjskim co mo zdziebko procyntow we sia. A juz za blank starego piyrwyj festnie mondry chop i ku tymu kapelonek Norbet Bonczyk we jejigo „epopyji slonskij” pod mianym „Stary kosciol miechowski” naszkryflol bol lo ankoholu, lo tym, co kozdy nasz samtyjszy Slonzok mo nojbarzij rod i to lod samygo uploncniyncio, telkie gryfne slowecka:
„Jak tu dawniej bywalo. Niz czlek sie narodzil,
Juz od karczmy do karczmy ojciec jego chodzil
Kosztowac, gdzie gorzalka byla najsmaczniejsza,
Gdyz nam byla do uciech najpotrzebniejsza.
A znalazlszy, zakupil choc piec kwart na chrzciny,
Wszak bez wodki nie bylo najmniejszej gosciny.
(...)
Moglbym wam tu z przykladow bez liku dowodzic
Jako sie z wodka nasi przodkowie rodzili,
z wodka zyli i z wodka ze swiata schodzili.”
A to ino terozki, we listopadzie, na tyn niyszykowny podzim, trza sie jakosik retnonc przed tom gripom, przed tym colkim przeziombniynciym, choby ino kropkami na ... szpricie, pra?
I to by bolo na dzisioj, na ta piyrszo listopadowo sobota a berol nikiej we kozdo sobota

Ojgyn z Pniokow