Listopad chnet forbaj / na 25 listopada 2006r
Ojgyn z Pniokow 18.11.2006

No, toz za pora dni momy tyn listopod forbaj. Roztomajcie ci na tyn miesionc kiejsik godali. Dlo jednych to bol listopadnik, dlo inkszych, choby dlo Chorwatow, kierzy majom lynzyk blank podany do polskigo, tyn listopod mianowol ci sie „m rcinski”. A kciolech dzisioj napocznonc blank inakszij. Nale, przitrefiol sie srogi, niyszczysny fal. Co jo godom? Festnie srogo tragedyjo. We lonski wtorek, kiej sie zodyn tego niy spodziol, wyprasknol ci na rudzkij grubie „Halymba” tyn diosecko faleszny metan i szpryngnol wszyjsko naobkolo. Bolo to iber tysionc myjtrow pod ziymiom, kaj bakalo wtynczos dwadziestu trzech berkmonow. Berkmonow lebo ino inkszych grubelokow – to juz niy mom anongu. Nale zawdy bolo to dwacet trzech chopa, dwadziestu trzech lojcow, roztomiylych chopeckow, bracikow abo synkow mamulek. Wszysjkie, kiere tam ci jich retowali, wszyjskie na dole i na wiyrchu niy poradziyli sie doczkac cudu. Tego cudu jednakowoz niy bolo. Wzdy, na lostatek we szczwortek lo szostyj z ranca bolo juz blank klar, co wszyjskie tam na dole we tym metanowym logniu zemrzilo. Bol ci tam we tyj Rudzie Slonskij i prezidynt, i prymiyr, i wszyjskie swiynte, kiere ino som ze tymi grubami skuplowane, nale to tych tam na tyj diagonali, na tym szpongu niy retlo. Nojmodszymu pizlo dziepiyro dwadziescia jedyn lot, a tymu nojstarszyszymu juz piyndziesiont dziewiync. Lostalo ino rzykani za nich i swiycki, i tak wele gruby i bele kaj przi krzizu, kaj ino idzie jich spominac. Tego sie juz na isto niy do nazod hebnonc, tak juz musi lostac. Lostalo ino rzykani i telkie wiecne slowecka: „Ponboczku miyj JICH i jejich familije we swojij flyjdze !!!”
A ludzie (we wszyjskich cajtongach, we radijoku, we telewizyji i we tym naszym „internycie”) mocka szkryflali, mocka godali, bo kole tego niy szlo przyjnsc blank
fuk, blank egal. To wszyjsko chyto za hyrton, ize godac niy idzie, i kajsik tam we pojstrzodku kozdygo na dugo uwionzgnie. Sznupolech zdziebko po tym internycie, coby sam cosik znojsc przidajnygo na ta przilezitosc i naszolech telkie sztrofki, kiere sam naszkryflom tak, jak to te chopy wypokopiyli:

Prosto spod ziymie do Niyba szli
dwojkoma we rownych rzyndach,
a bolo jich dwadziescia trzi-
gorniki ze gruby „Halymba”.
W kaskach na gowach hersko szli,
a Polska colko plakala,
loni skonczyli juz ziemski dni,
Barborka jich do sia wezwala.
Starziki polegli na wojnie,
zyci za Slons loddali,
Loni szli cicho, spokojnie,
jak wojsko Swiyntyj Barbary.

To naszkryflol telki gryfny karlus Stanik Neblik, kierego mianujom Fojerman. Inksze juzas sztrofki (tyz je rzykna tak jak byli we internycie) naszkryflol ci bol Krzysztof Kokot, kiery sie som mianuje Gorol:

W chodniku kas, jakby mocnij zagrzmialo,
Strach napion nerwy i zniywolol cialo.
Glosno ftos zawol „Ratuj Matko Swiynto”
Cicho i cima, wiyncyj niy pamiyntom.
Potym z oddali dochodzi wolanie,
Cheba idom ku mie, dej jim sily Panie !
Dej mi Boze wytrwac, modla sie zarliwie,
Kamraty juz blisko, zartujom lo piwie.
Slimtom tak, jak bajtel; sztajger do mie wolo,
Nojpiyrw do szpitala, potym do kosciola!
Starzikowe mysli po gowie sie tlukom,
Kiedys nos pokrzepiol zyciowom naukom ...
Synku, na grubie glymbij wiyrzyc trzeba,
Z dolu gornikom dalij jes do niyba.
Synku, w kopalni, smierc jes niydaleko,
Pamiyntej wdycki, niy wiysz co cie czeko.

Szloby sam jesce mocka gryfnych i jankornych slowecek wciepnonc, nale – nikiej to zawdy u nos – jesce sie bydom te istne na mie gorszyc skuli tych colkich „praw autorskich”. dziebko ci mie wzdy romblo kiejech uslyszol jednego mondroka we telewizyji, kiery tuplikowol, co to bol nojwiynkszo lod trzidziystu lot tragedyjo gorniczo sam u nos na Slonsku. A tak po prowdzie, nojwiynkszo tragedyjo po drugij wojnie bola sam u mie we Chorzowie. Tela, co do dzisioj malo fto lo nij boczy, malo fto spomino i jesce mynij szkryflo. Jo wiym, ize niy ma co sie sam przeciepowac tym kaj, kiej i wieluch gerkmonow zatrzaslo, bo to sie niy godzi. Nale, jo sam kca przi tym srogim polskim jankorze zdziebko lo tym polozprawiac. Bola niydziela 21 marca 1954 roka kiej kole siodmyj na lodwieczerz jedyn ze hajerow na grubie „Barbara-Wyzwolenie” we Chorzowie merknol co na flecu 501 napoczyno gorec drzewnianno lobudowa szpongu i to ino jakiesik dwiesta piyndziesiont myjtrow lod tych wyntylacyjnych szachtow „Wyzwolenie I” i „Wyzwolenie II”. To ci jes, a tak richtik bolo, blank kole mie. We ta niydziela na popoledniowyj szychcie fedrowalo 399 grubiorzy. Probowali loni logiyn zaciepac same nale, to sie jim niy udalo, blank sie niy darzilo. Ruk-cuk i ta fojera przeciepla sie na colki tyn szpong, colko sztreka . Nasze „Trybuna Robotnicza” i „Dziennik Zachodni” godali lo styrdziestuch piynciuch umrzitniyntych. Nale, do dzisioj jesce dyszkutiyrujom roztomajte mondroki wiela tam richtik zatrzaslo, wiela jich tam na dole zgoralo. Tak po prowdzie to bolo jich wiyncyj nizli sto chopa (gynal to 103). Godali lo tym na telkij sesyji naukowyj dwadziestego marca 2004 roka kiej trefiylo razinku piyncdziesiont lot lod tego niyszczysnego falu we Chorzowie. Mocka ze tych, kierzy we ta niydziela bakali na tyj grubie jakosik wylazlo na wiyrch, nale niyftore to lostali tam do dzisioj, bo jich niy lza bolo wykludzic na wiyrch. Lostali tam na dole na wiecznyj szychcie, kiej zgorany szpong trza bolo zasztopowac, zadajchowac, coby tyn logiyn niy szol dalszij. Cajtongi wtynczos wynokwiali, ize to wszyjsko skuli tego – jak to bolo za Bieruta we modzie – tego „sabotazu”. Tela, co zodnymu niy przijnszlo, niy wlazlo do palicy, zodyn tego niy spokopiol, ize to mozno bolo skuli tego, co gruba niy bola richtik wyntilowano, niy bolo ci na nij richticznego skuplowanio tych, kierzy sjechali na retong i jesce ku tymu to, ize na dole bakali roztomajte ludzie, niy berkmony nale jesce i heresztanty, wojoki abo i junaki ze SP. Zodyn tyz niy poradziol tak na isto porachowac wieluch ci tam po prowdzie fedrowalo heresztantow, jyncow ze tego Osrodka Pracy Wiezniow ze Bytonia-Logiewnik. I coby sam juz wiyncyj niy wynokwiac, trza jesce na lostatek spomniec jesce jedne. We tym piyncdziesiontym szczwortym roku ganc ofyn, blank promp godalo sie, ize we grubach Chorzowskigo Zjednoczynia Przemyslu Wonglowego wyrachowali, co na jedyn milijon ton wonglo trefio sie szesciuch grubiorzy, kierych tam na dole zatrzaslo. I mogecie sie to wystawic? Wyfedrowali wtynczos cosik kole 90 milijonow ton tego cornego goldu, co dowo do kupy aze szejscset chopa umrzitniyntych we kozdym roku. A tak richtik to samtyjsze ludzie do dzisioj tyn niyszczysny fal spominajom, a i jo, wtynczos bajtel, blank gynal bocza te pochowki, kiere robiyli na roztomajtych smyntorzach, coby ino blank niy pokazowac wiela tak na isto gerkmonow na tyj „Barbarze-Wyzwolynie” zatrzaslo. Nale, tak sie miarkuja terozki, co to by juz mozno styklo, bo przeca swiat idzie do przodku i niy ma co wajac nad blank downo lozkidanym mlykiym, pra?
Listopod mo sie ku lostatkowi, chnet bydymy go mieli zbyte. Nale tyz, ze tym lostatkiym listopada skuplowane jes pora gryfnych blank starodownych zwykow. Napocznonc by sam trza lod tego, co lod swiyntyj Katarzyny i swiyntygo Andrzyja rachuje sie jagwiynt. Jes to we kalyndorzu telki urzondliwy czos styrech tydni jesce skorzij Godow, przodzij Bozygo Narodzynio. Godalo sie piyrwyj tak, ize : „Swiynto Katarzyna jagwiynt zabinduje a zas swiynty Andrzyj wszyjsko poprawuje”.
Skuli tego, co Wilijo trefio we roztomajte dni tydnia, tyn colki liturgiczny rok moge ci sie napoczynac lod dwadziestego siodmego listopada aze do trzecigo grudnia. Napoczyno sie tyn jagwiynt latos we nojblizszyjszo niydziela zarozki po swiyntym Andrzyju. Jesce za blank starego piyrwyj, to tyn czos, kiej ludzie kcieli sie doczkac przijnscia Krystusa, napoczynol sie bali i we jedynostego listopada i beztoz tyz, mianowali tyn czos po lacinie: „quadragesima sancti martini” a u nos we Polsce i sam na Slonsku „styrdziystnicom”, i loblajziyli go juz lod swiyntygo Morcina. We tego Morcina wszyjskie lobzyrali sie parszczonom gansiom, bo to przeca bol tyn lostatni dziyn skorzij srogigo postu. Kiejsik ino we te jagwiyntne niydziele lodprawiali wczas z ranca msze mianowane roratami, co sie wziyno lod telkij kosciylnyj spiywki, kiero sie napoczynala sloweckami: „rorate coeli desuper” a co idzie przetuplikowac na „spuscie rosa niybiosa”. Na tych mszach rozzygalo sie telkie jegwiyntowe swiycki. Tyn zwyk wandluje u nos jesce cheba lod XIII wiyku a ze nojsrogszom paradom te msze byli zawdy we wawelskij katydrze. Rozzygalo sie wtynczos siedym jagwiyntnych swiycek, po jednyj dlo kozdego – jak to sie wtynczos mianowalo – stanu. Mieli beztoz swoji swiycki i podle raje je zapolali: nojprzodzij krol, za niym biskupy, znacy duchowiynstwo, dalszij synator, szlachta, ritery, miyszczanie i na lostatku wsiowe znacy siodloki. Dzisioj som to ino styry swiycki, kiere wbodniynte, wstyrcone som we telki jagwiyntny kranc. Tyn miymiecki zwyk flyjgowany jes sam juz u nos na Slonsku wiyncyj nizli sto szejscdziesiont lot. Na niyftorych jagwiyntnych swiyckach cechowane som wszyjskie dni tydnia i gore sie je ino aze do cechy nacajchnowanyj do tego dnia. Do tego tyz juz terozki mondroki gryfnie eklerujom, ize piyrszo swiycka to jes skuli tego, ize Ponboczek juz wyboczol Jadamowi i Yjwie jejich grzychy. Ta, kiero rozzygo sie we drugo niydziela, jes telkim zimbolym srogij wiary downiyjszych patrijarchow we ponboczkowy darek Ziymi Lobiycanyj. Trzecio juzas mo byc gwoli uciechy krola Dawida, kiery festelnie fajrowol Swiynte Przimierze. Blank lostanio juzas swiycka, to skrony zmiarkowanio tego wszyjskigo, co nos naumieli proroki, kiere logloszali przijnscie krolestwa pokoju i sprawiydliwosci. A trza sam jesce dopedziec, ize za starego piyrwyj bez tyn colki jagwiynt dmuchoce we Krakowie (i we inkszych jesce miastach, kaj byli fojermany) grali na trompyjtach skiz tego wolanio archaniola na lostani gyricht, na Sad Ostateczny. Wszyjskie tyz stoli lo to, coby niy tyrac, niy bakac na zogonie, bo wteda mondre ludzie dowali telko egzorta:
„Fto ziymia we jagwiynt pruje, tymu lona bez trzi lata choruje”.
Zahaltowane byli i sztopniynte szrotowniki i wiatroki a i tyz niy bolo, niy robiyli wteda zyniacek, wiesieli i balangow.
Terozki jes mozno zdziebko inakszij, jes jedna ino we kosciyle srogo swiycka, kiero zawdy jakisik zabrany i zadufany we sia „biznesmyn” gyszynknie jejigo farze. Nale som zwyk jes herski i szykowny, i te wstowanie wczas, pokiel jesce klara na niybo sie niy wykulo, coby niy przijnsc za niyskoro do kosciola. I jes tyz to nom wszyjskim na isto potrza A i te dziecka, jesce blank ci niy locucone, nale deptajom, tyrajom, bali i we sniygu.
A dlo mie downij, jesce za bajtla to nojgryfniejsze byli te gryfne lampecki roratnie. Bajstlowalo sie to w doma samiuskimu. Drugda Faterek hilfnyli, nale, nale ino zdziebko, bo to przeca bolo nojwazniyjsze, coby samymu ci zrychtowac telki „lampion”. A, ize ze swiyckami wtynczos tyz bolo knap, to my za synkow, juz po Wszyjskich Swiyntych i po Zaduszkach tyrali po smyntorzach i sztaplowali, zbiyrali ze grobow te wszyjkie swiycki, kiere sie jesce do imyntu niy wykopciyli, i
kaj jesce deczko swiycki lostalo. Wyrzinalo sie telki gryfny szimel ze papyndekla, lobflostrowalo sie to roztomajtom bibulinom, wtykalo rajn swiycka i zapolono juz lod dzwiyrzy pomiyszkanio, tachalo sie aze do naszyj „Jozefki”. Gryfnie ci to na isto wyglondalo, kiej wszyjskimi ulicoma szli bajtle, synki i dziolszki, a swiycki migotali, blyndowali ze daleka choby te swiyntojonskie chroboczki. I tyn swond swiycki we kosciele. Kozdy niyskorzij bez colki dziyn woniol tom swiyckom. I niy trza bolo zodnyj sztrofy lod naszyj pani Kulicki, kiero nos katyjmusu uczola, ani lod kapelonka Szpunara cy Dziubka, bo my wszyjskie szli ze uciechom, bo my to mieli radzi, bo to bol na isto jedyn ze nojgryfniyjszych dzieckowych zwykow. Terozki dziecka majom sie lepszij, bo te jagwiyntowe lampecki idzie sie bele kaj lajstnonc a jedna ino jes przi tym utropa: fto, kiery synek, kiero dziolszka bydom mieli ta lampecka gryfniyjszo, barzij chubno i galantno. A jo latos tyz – nikiej kozdyrok – byda kukol z ranca za szaroka bez lokno za gardinom na tych bajtli, na tych roztomiylych najduchow, kiej bydom deptac do naszyj „Jozefki” mocka skorzij nizli tyrajom zawdy do szuli. I tak aze do Godow, aze do Dzieciontka. I jesce jes, jesce momy tyn niyskorny chocia niy tak blank loszkliwy podzim; ani to babskie lato, ani to piyrszo zima. I piedronym wartko idzie jagwiynt, kiery napoczyno sie tak nikiej to nasze Starki godali:
„Swiynto Katarzyna kluce potraciyla,
Swiynty Jyndrzyj znod – krzipki zawar przod”.
Znacy sie szlus ze muzykom, szlus ze balangowaniym; wszyjskie uciechy idom wek! I mozno jesce telko powiadaczka:
„Ezli na swiyntygo Andrzyja wiater i cima, to lod Bozygo Narodzynia bydzie srogo zima”.
No, i tak my lod tego srogigo jankoru, lod tych niyszczysnych fali dokulali sie do naszych gryfnych skorzij jagwiyntowych zwykow. Swiynte: Katarzyna i Andrzyj napoczynajom tak po prowdzie tyn jagwiynt a jejich fajery to byli : „jyndrzejowki” i „katarzynki” abo „katarzynskie”. I podle starodownych powiarkow:
„We dziyn swiyntyj Katarzyny chopcy pod zegowek dziewczyny”,
„Na swiyntego Jyndrzeja dziolszannych wrozbow nadziyja”.
Swiyntyj Katarzyny jes dzisioj, dwadziestego piontego a te colkie „andrzyjki” to przeca miarkujecie, ize terozki trefiom ci we strzoda. Colkie te planetowanie, te wrozynie i to, i we Andrzyja i Katarzyny, to bolo zawdy we wilije tych dni. Fajrowanie swiyntyj Katarzyny wywandlowalo sie bezmac ze starozytnij Grecji, bo lod telkigo greckigo slowecka „katharos” znacy „czysty”, i beztoz ta swiynto Katarzyna patronuje wszyjskim „niywinnym i czystym dziywicom”, znacy sie jongferom. A telki Stanislaw Trembecki, krolewski „szambelan” dowol dorady karlusom, fyrniokom telkom gryfnom sztrofkom :
„Poradzic sie Minerwy – sposob to jedyny,
Ktora swiat pod imieniem wielbi Katarzyny.”
Mocka ze tym fajerym bolo skuplowanych zwykow, lo kierych juz terozki zodyn cheba niy boczy, nale wtynczos bol we tyn dziyn zwol na wszyjskie (wszyjskie !) uciychy, bo godali za pieronym starego piyrwyj:
„Swiynto Katarzyna smiychym, swiynty Andrzyj grzychym”
abo tyz jesce inakszij, ize :
„Swiynto Katarzyna jagwiynd zabinduje, konduje i slepie a nom zaszperuje”.
Karlusy we wilijo swiyntyj Katarzyny wstyrkali pod pierzina szkartki ze mianami roztomajtych freli i ta naszkryflano dziolcha, kiero ze ranca wyjmnyli, miala lostac jejich babeczkom. Byli tyz zawdy na podzim wiesiela, zyniacki i skuli tego tyz starecki godali jesce i telko powiarka:
„Na swiynto Katarzyna bier swoja dziolcha pod pierzina”.
No, i to by mozno bolo lo tyj colkij szpasownyj Kasce na tela. A terozki mozno zdziebko lo swiyntym Andrzyju. Wszyjskich gryfnych zwykow skuplowanych ze fajrowaniym „andrzyjkow” niy byda tukej terozki tak gynal eklerowol, bo to jesce mocka ludzi do dzisioj miarkuje i boczy, i we tyn dziyn, a tak ci na isto, to we ta andrzyjkowo noc, dalszij bajstluje. We ta nocka szlo razinku mocka wszyjskigo we zywobyciu dziolchow, freli, samotnych przepedziec. Te planetowanie we te gryfne „andrzyjki” bolo roztomajte. Na przimier:
Kozdo dziolcha wziyna sie jakosik kostyrka (gansio kostyrka, bo to bolo juz po swiyntym Morcienie) i kladla, skukala jom bele kaj we izbie. Niyskorzij kludziylo sie jakiegosik psioka i kaj lon przodzij potyrol, kiero kostyrka nojprzodzij lapnol, to ta dziolcha mogla sie juz na bezrok rychtowac do zyniacki. Inksze gracki byli ze szczewikami, nale to juzech sam kiejsik tuplikowol. Nojgryfniyjszy juzas zwyk, kiery mi sie zdo, to bol telki, ize samotno, frela nackala sie na lodwieczerz slonygo harynka i bez popicio szla do prykola tela co ze chopskimi galotami pod jeji zegowkiym. Bez ta noc miol do nij przijnsc tyn istny, tyn fyrniok za kierego by sie niyskorzij wydala. No, i jesce mocka inkszych telkich fali, ze kierych szlo na isto przepedziec, kiero, kiej i kaj wydo sie na bezrok.
Nale, „andrzyjki”, dziyn swiyntego Andrzyja Apostola nojbarzij bol zawdy fajrowany we Szkocji. Ja, we Szkocji we kraju, kierego patronym jes tyn swiynty Andrzyj. Swiynty Andrzyj Apostol bol ci bezmac bracikiym samygo swiyntygo Pyjtra, uczniym Jona Krzciciela i bol misjonorzym na Czornym Morzym. Uploncnol ci sie lon we galilyjskij Betsaidzie a padnol bol na krzizu, ukrzizowali Go we miyscie Patras na Peloponezie we 30-tygo listopada 30-tygo roka. Tyz krziz bol podany na literka „X” lod kieryj biere sie miano „krziza swiyntygo Andrzyja”. Tyn krziz bol tyz dyngom, zimbolym colkij Burgundii. Jes tyz tyn Andrzyj patronym Rosji i Szkocji a uwazowali Go juz we szczwortym wiyku, i bez poraset lot grudziyn pisali Jejigo mianym. Bol tyz ci u nos patronym rybokow, masarzy, hajerow, zyjmanow i telkich downiyjszych „woziwodow”. Zawdy ci tyz do Niygo rzykali dziolchy, frele, samotne lo dobrygo, szykownygo, pijynznygo i majyntnygo chopa. Kiej tyz napoczli ludzie te palnetowanie we ta noc przodzij Jyndrzyja? Jedne godajom, co to jes zwyk ze telkich wyspow na Morzu Egejskim ze telkich Sporadow, kaj planetowali juz lod blank starego piyrwyj ze lozkidanyj swiycki. Juzas Miymce miarkujom, co te „andrzyjki” to jes blank jejich, miymiecki zwyk skuplowany ze telkim bogiym Freym. Nojbarzij jednakowoz mi sie zdo, ize jes to sknoltlowane ze naszym slowianskim bozkiym Godunym. Downo, niy dziepiyro terozki, wyklodali to nasze strzydniowiyczne Poloki (i Slonzoki !), co bozkiym colkigo przonia baby i chopa bol telki bozek Lubicz, kiery tyrol po swiycie do kupy ze inkszym, ze bozkiym zyniaczkowych godow – ze Godunym. I bolo tak, co telko hersko boginka Lada ugryfniala wszyjskich modziokow, fyrniokow i frele, bindowala jejich we pory i ciongla ci jejich do sia, tyn bozek Lubicz modziokow lozhajcowol i rozgzukol, a Godun kuplowol jejich tym „malzynskim” knoltlym. Szlo by sam jesce mocka berac i bojcyc, nale rzykna jesce ino jedne. Byli dziolchy lostrzymne, kiere niy planetowali ze wszyjskimi inkszymi dziolchami we jejich dziydzinie, ino szli same na lodwieczerz na zagon i tam sioli pakopie i rzykali festnie do tego swiyntygo. Niyskorzij legnyli sie na ziymi ze jakomsik bergom pod gowom i doczkali tak bez pora godzin aze jim we sniku pokozol sie tyn jedyn, tyn roztomiyly, kiej wylazuje ze tych pakopi. Bocza jesce telko szykowno sztrofka niyjakigo Sabowskigo z dziewiytnostygo wiyka, kiery tyz godol lo planetowaniu ze swiycki i blaju:
„Owa przyszlosc dzis bez wielkich mozolow
Wskazac moze wosk stopiony lub olow,
Gdy swobodna kropla w wode upadnie.
Rzecz ciekawa co tam z niego sie zlozy ...
Pewno mlodzian urodziwy i hozy.”
I na lostatek dejcie sie jesce pozor jako lalna, jako pogoda bydzie we tyn lostatni dziyn listopada, bo juz nasze starki zawdy godali, co:
„Na swiyntygo Jyndrzyja, trza kozucha dobrodziyja.”

Ojgyn z Pniokow