Juz grudziyn / na 02 grudnia 2006r
Ojgyn z Pniokow 02.12.2006

No, toz momy juz lod wczorej grudziyn, miesionc jagwiyntowy, we kierym sie napocznie juz na isto zima. Grudziyn, gryfny tyz drugdy miesionc. Kajniykaj to i do miana tego miesionca wloz tyn postny czos, bo na na tyn przimier na Podhalu godali na grudziyn „Jandwiynd” a we samym Zakopanym idzie lod starych bacow i gorolek nojsc jesce miano: „Jadwientowy” miesionc. A skuli tego co we grudniu momy „Dzieciontko” znacy Gody to Kaszuby mianowali tyn miesionc „Godnik”. Nale, samtyjsze kuplujom ze tym grudniym – krom Godow – zawdy „Barborka” i zdalo by sie sam zdziebko wiyncyj lo tym poberac. Nojprzodzij to richtik trza by sam kapka wiyncyj lopedziec lo samyj tyj swiyntyj Barbarze, znacy lo tyj naszyj slonskij (i niy ino slonskij) „Barborce”.
Kiejsik, za starego piyrwyj kozdy fach, kozdo profesyjo mieli swojigo patrona. I tak: swiynty Jozef miol we flyjdze ciesli i stolorzy, sw. Kryspin juzas miol ci szwiecow pod sia, Mikoloj – pastyrzy, Izydor – siedlokow i pamponi, Kosma ze Damianym – dochtorow i aptykorzy, muzykantow – Cecylia, wojokow – Jerzy, sztudyntow – swiynty Grzegorz, a juzas berkmonow i flisokow i zyjmanow – ta naszo slonsko Barborka. Nale, ino ta swiynto Barborka przodzij, tyz za jesce downiyjszego piyrwyj bola ci patronkom (dejcie pozor !): berkmonow, zyjmanow, siodlokow, mulorzy, kowoli, kamiyniorzy, cieslow (terlaczy tyz), kopidolow, dzwonnikow i ludwisorzy, hutmacherow (kapelusznikow), kuchorzy, masarzy, dziolchow-freli, heresztantow, altileristow, kanoniyrow i saperow, fojermanow i ... mocka jesce inkszych. Ja, ja ! Tak ci kiejsik bolo a i terozki niyftore jesce sie prziflostrujom do tyj naszyj swiyntyj. Lo samyj swiyntyj Barbarze niy za tela idzie pedziec skuli tego, co przinolezi Lona do tych swiyntych jungferow „dziywic-ciyrpiyntnic” lo kierych wszyjskie papiory sie potraciyli i zapodzioli nale, ludzie boczom lo Nij a gyszichty i roztomajte lozprowki lo tyj swiyntyj som zawdy zywe i do dzisioj spominane. Godo sie co ta szumno, gryfno i szykowno dziolcha umrzitnyla ciyrpyntnicom smierciom kajsik kole 305-306 roka. Bola bezmac cerom festnie zabranego bezboznika Dioskura ze Heliopolis we Azji Mynszyj. Lojciec posywol do roztomajtych wywolanych szuli ino, co sie niy spodziol, ize Lona tam przyjndzie na krzescijanstwo i do sie lokrzcic. Ku tymu jesce slozyla forgot, co bydzie do lostatka jungferom i lodciepowala wszyjskich absztyfikantow, szacow i galantow, kierzy sie kcieli sniom lozynic. Tyn colki pon Dioskur, srogi byamter bol sie lo swoja fara, urzond i pijondze, i kiej sie ino tego wszyjskigo lo swojij cerze dowiedziol, napocznol ci ta swoja cera foldrowac i krziwdowac. Pora razy mu smiytla, drapsla ze pomiyszkanio. Jedyn roz to bali skukala sie u telkich skalnikow, u ludzi, kierzy we gorach fedrowali. Kiej tam ino sie przikludziyla, to zarozki ta colko gora sie roztompiyla tak, co mogla ta Barborka wlyjzc rajn. I tyz mozno skuli tego, berkmony lobrali sie jom za patronka. Jesce niyskorzij zawar ci jom jeji lojciec-loszkliwiec we telkij srogij wiyzy i blank niy dowol jodla, i som winowol jom przed sondcom we ichnim gyrichcie. We turmie, we tyj wiyzy Lona musiala doczkac aze do lostatka. Kiej tak niy poradziyla doczkac sie tyj smiyrci to telki gryfny janiol przismycol ji tam komunjo swiynto. Tyn sondca skozol jom na smiyrc, a jeji lojciec som uchlastnol, utrzas Ji gowa. Kiej to robiol – jak sie godo we tych powiarkach – pieron szczelol ze jasnygo niyba i tego Dioskura zatrzas na miyjscu. Beztoz tyz na niyftorych lobrozkach ukazowo sie ta swiynto Barbara ze hostyjom w gorsci. Bolo ci tyz kiejsik, downo, downo tymu nazod telkie bractwo pod mianym swiyntyj Barbary nikiej tyj patronki dobryj smiyrci. Do tego bractwa przinolezol tyz niyskorzyjszy swiynty Stanislaw Kostka. Godali stare ludzie, co kiej Lon kiejsik miol juz zemrzic, sjechac ze tego swiata, to telki bogocz lod kierego bola ta chalpa, kaj tyn Kostka miol zyjns, miol pojnsc pod sosynki, niy dozwolol coby do niygo prziszol kapelonek ze tym istym „przenojswiyntszym sakramyntym”. Wtynczos to swiynto Barborka sama mu przitargala ta Komunio swiynto do tego pomiyszkanio.
Ta naszo swiynto Barborka przijynli na patronka berkmony chnet na colkim swiycie, nale u nos napoczli to fajrowac dziepiyro we strzydniowiyczu a przijnszlo ci to do nos ze Czechow. I Wiycie, ize nojstarszy kosciol tyj swiyntyj Barborce wystawiyli juz we 1262 roku we telkij dziydzinie Bozygniew blank kole Srody Wielkopolskij. I idzie sam jesce dociepnonc, co swiynto Barborka jes we wielkij zocy – jakech juz pedziol – we Czechach, we Saksonii, Lotaryngii, poledniowym Tyrollu a i tyz we miymieckim „Zaglebiu Ruhry”. Juzas we Miymcach, nale we Nadrynii godajom, co Lona zawdy jes do kupy ze swiyntym Mikolojym, ze kierym depto, wandruje po ludziach i dowo dzieckom gyszynki.
„Barborka po wodzie, Gody po lodzie” – telko gryfno powiadaczka godali zawdy nasze starziki i staroszki. I mozno to tak i latos bydzie? Loboczymy. Bo jesce godo sie i tak: „Na Barborka srogi mroz – skukej sonki, rychtuj woz!”
Mocka jes powiarek, gyszichtow lo tyj swiyntyj Barborce. Jesce do dzisioj kajsik kole Bytonia (no mozno barzij kole Miechowic), Radzionkowa, Piekor i Brzezin lozprawiajom telko gyszichta.
Bolo to jakosik na lostatek piyrszyj wojny swiatowyj. Telkie mode karlusy, kiere jesce niy byli przi wojokach, nie mieli co robic, bomlowali, brzonkali sie bele kaj i bez colkie dnie garusiyli, slygali na Gorze Gryca we Miechowicach. Szkaciyli, zdziebko tam cosik szlukali i wadziyli sie, nikiej to zawdy modzioki. Swiynto Barborka, kiero tam kukala ze telkij kaplicki zaslimtala aze bol slychac naobkolo. Jedyn ze tych gryfcokow wstol i prasknol jakomsik bergom we ta kaplicka. Zaroski sie nale wystrachol i citnol, kaj ino go dziobli poniysli; wkarowol blank na zogony. Jejigo kamraty gawcyli sie, chichrali a niyskorzij podeptali do dom. Pora dni niyskorzij szol ci tam jedyn hajer ze Karbia i po klynczoncku wyrzykol jedyn pociorek (jak to zawdy miol we zwyku). I wtynczos uslyszol slimtanie we tyj kaplicce. To ta swiynto Barborka fest becala skuli tego modzioka-chachara. Kiej to niyskorzij tyn murcek lopedziol we tych Miechowicach, wszyjskie ludzie poszli pontowac na ta Grycowo Gora. I uwidzieli, co wszyjsko sie tam ci zwekslowalo, przemieniylo. Barborka niy dziyrzyla juz szable we lewyj gracy a telki ci srogi lampus, kiylich miala lobrocony do dola... I tak ci tyz do dzisioj styrcy i slimto kiej slyszy jak fto sklino i sie ze wszyjskimi wadzi. Bezmac to wszyjsko sie przemiyni, we Miychowicach bydzie juzas gryfnie, kiej ta Barborka nazod bydzie miala ta szabla we gracy a tyn srogi lampus bydzie na lodwyrtka, do gory.
Gryfne to i zawdy to wszandy rzondza, nale jes jesce jedna inkszo blank gyszichta, chocia tyz skuplowano ze naszom Barborkom. Kajech jom naszol, to ci juz terozki gynal niy bocza, nale mi sie sam spomniala i to tyz jom sam byda dzisioj bojcol tak, jakech jom spamiyntol:
We Logiewnikach – terozki to jes dziylnica Bytonia – bol ci (a mozno i do dzisioj jesce jes?) telki krziz pokutny. Downo, downo tymu nazod samtyjsze ludzie lozprawiali, co tyn krziz lostol zbajstlowany, postawiony na grobie bracika lod swiyntyj Barborki. Zemrzilo mu sie bezmac skuli tynsknicy za jejigo szwesterom a pochowol go tam jejigo wiyrny sloga. Ta Barbara, Barborka loglosiyli swiyntom, kiej jeji lojciec-loszkliwiec uchlastnol Ji gowa. Mianowol sie tyn lojciec, tyn zbrodziyn Zobrzyski i bol srogim dziydzicym, majyntnym i pijynznym siodlokiym kajsik kole Gogolina. Kiejsik tymu istnymu pokozol sie Ponboczek i pedziol:
– Skarbniku Zobrzyski! Srogos, festnie zes napochol, sroges mordyrstwa zes popelniol. Zodnego, nikogusko zes niy przol. Dlo cia nojwazniyjsze byli ino pijondze i twoji szace, twoji skarby. To, co zes nawyrobiol ze twojom cerom, izes jom som, swojimi gracami ukatrupiol, to ci tego juz niy idzie wyboczyc. Nale, beztoz co duszycka twojij cery, kieros som zbodnol, ciyngiym po klynczoncku rzyko do mojigo Lojca lo smiylowanie, lo zlitonek nad cia, niy moga wiela jo sam terozki ci nasztrofowac. Totyz dej sie terozki gynal pozor, co ci terozki byda sam rzondziol. Ze tych twojich szacow, ze tych skarbow, kieres sam we ziymi zakopol, kieres do tyj swiyntyj ziymi skludziol, ludzie bydom mieli po wiyczne czasy isto cieplusko. Nale, bydom je musieli na wiyrch, na ta swiynto ziymia fest procnie fedrowac. Ty juzas na wiyki, wiykow amyn bydziesz pokutowol, bydziesz blank samiusiynki i sztyjc ino tynsknica za twojom cerom bydzie ci syrce zric. To bydzie twoja nojwiynkszyjszo mordyrka. A tukej na dole, pod ziymiom bydziesz fort i jednym ciyngiym wandrowac, gymzic i szwandrac sie. Bydziesz tyz dowol pozor na berkmonow, coby sie jejim nic sam na dole we tych wszyjskich grubach niyszczysnego niy stalo. I kiej ino bydzie dlo nich opasnie, gyferlich bydziesz klupol we sciana na szpongu abo blikniesz, blyskniesz karbidkom ze dalekosci. A twoja gryfno cera-ciyrpiyntnica bydzie lod terozki patronkom tych wszyjskich grubelokow. No, i tak tyz sie stanylo. Juz lod blank, nale to blank starego piyrwyj wdycki, kiej hajery, berkmony, hawiyrze majom sjyzdzac na dol, na szychta, to przodzij we cechowni rzykajom do swiyntyj Barborki, a tyn Skarbnik-Zarzycki sucho tego rzykani i malusko a syrce mu niy puknie ze telkigo srogigo jankoru; no i szwandro sie tak, gymzi i przetwiyro sie tam a nazod pod tom ziymiom.
I takech lod swiyntyj Barborki doszol do tego colkigo Skarbka, Skarbnika, kierego pokazowali zawdy na lobrozkach nikiej telkigo fest zwiykowanygo starzika ze blank biolom brodom, kiery hilfuje, lopatrowo wszyjskich, kiere bakajom na dole, na grubach. Miol ci tyz jesce miast normalnych szlapow cigowe kopytka i ino po nich szlo poznac co to jes Skarbnik, bo poradziol, i zawdy to robiol, przeblyc sie za sztajgra. I wedle wszyjskich gyszichtow, tych szykownych powiarek lo Skarbniku, wszyjsko co jes pod ziymiom, colkie szace, colkie skarby przinolezom do niygo i abo lon do zwol – wtynczos ludzie mogom je fedrowac dlo sia, abo i niy do jim zezwolynstwa i wteda mogom byc roztomajte katastrofy i niyszczysne cufale dlo berkmonow. I tak tyz kozde miasto, kozdo gruba sam u nos na Slonsku mo swoji powiarki i szykowne gyszichty lo tym Skarbku. Mozno terozki corozki mynij (skuli tyj dioseckij telewizyji i internytu) nasze starecki i starziki lozprawiajom dzieckom lo tym grubowym duchu, lo tym dobrym duchu, nale i – kiej trza, kiej ftosik cos napocho – fest loszkliwym i bodlawym. Stare berkmony rzondziyli, co tyn Skarbnik festelnie niy ciyrpi piskanio, ciurlikanio pod ziymiom a juz nojbarzij niy mo rod, kiej kierys ze grubiorzy napocznie na dole przi robocie pieronowc i sklinac choby formon. Poradzi lon wtynczos mocka zbajstlowac telkimu istnymu na lostuda. Chocia drugdy i tak sie moge przitrefic, co do kupy ze tom lostudom, poradzi tyn Skarbek lobyrtnonc jom i na dobre.
Bolo to kiejsik blank przed Wilijom, przed Godami. Jedyn berkmon-maszyniok ze gryfnom lalnom deptol sie na gruba do roboty. Kiej juz sjechol na dol, na przodek uwidziol, co narozki lozewrzila sie sciana wonglo a ze pojstrzodka wylazuje srogi chop i przimyko sie ku niymu. Bol to na isto Skarbek, kiery przelonacol sie we sztajgra. We gracach smycol karbidka, telko moderno blyndowa.
– Podz symnom ! – lozwol sie do tego istnego.
Zestrachany berkmon usuchliwie poszol za niym i wandrowali bez te wszyjskie sztreki. Kiej po telkim dugszym wandrowaniu sztopli przed blank goldowom chalupom, tyn berkmon spytol sie tego Skarbnika, ezli moge sie konsek ze tyj chalupy, telki szpliterek lodchlastnonc. Skarbnik dol mu zwol, grubelok skukol do kabzy tyn konseczek goldu i podeptali dalszij. A bez colko ta cesta sie gryfnie lozprawiali i na lostatek tyn Skarbnik rzyknol:
– A ty, musisz mi jutro po Wiliji przismycyc sam na dol po zdziebku ze twojigo wszyjskigo jodla, kiere bydziesz miol na wilijnyj wieczerzy na stole – i zarozki sie kajsik straciol, kajsik sie zapodziol.
Tyn wystrachany berkmon poszol curik na swoj szpong, kaj trefiol tyz juz swojich kamratow, kierzy fedrowali juz drugo (!) szychta. Kiej ci na fajrant wykludziyli sie lone wszyjskie, wyjechali na wiyrch, tyn istny lopedziol wszyjsko co mu sie tam na dole przidarzilo kamratom i coby go niy mieli za cygona pokozol jim tyn konseczek goldu, kiery miol we kabzi. We tym loka mrziku tyn goldowy kizlok zwekslowol sie na telko srogo berga wonglo. Nale, na drugi dziyn, juz po Wiliji poszol juzas na szychta i druznie ze lobiyckom przismycol Skarbkowi po zdziebku jodla ze wilijnygo stola. Skarbnik kuknol, niyskorzij sie gryfnie pojod i po jakisik kwilce straciol sie, kajsik sie zapodziol. I juz tyz nikandy i nigdy sie tymu istnymu grubiorzowi niy pokozol.
Jakech sam juz pedziol, jes mocka roztomajtych gyszichtow i powiarek lo tym grubowym duchu, lo tym Skarbku. Spomniala mi sie jesce i telko:
Downo, downo tymu nazod, we naszyj chorzowskij grubie „Krol” (a mozno to bolo na „Grofce” lebo na „Wyzwolyniu”? – niy bocza blank gynal) lobalyli sie, zarabowali sie do imyntu drzewnianne sztomple na szpongu i przisulo dwioch hajerow, starego Morcina i jejigo synka Lojzika. Wystrachali sie chopy festnie i napoczli wajac i jamrowac, fto tyz jejich sam uslyszy, fto jejich sam nojndzie, fto jejich hilfnie? Siupnyli sie tak pod tom wonglowom scianom i medikowali ci po cichusku. Sleciol jedyn dziyn, przeszla noc, sleciol drugi dziyn, aze juz blank zagasli jejich karbidki. Po cmoku szlo ino usuchnonc jak stary Morcin, juz blank ciynki jamruje we fibrze, ize mu sie festelnie kce slepac, kce mu sie tutac. Tyn jejigo synek Lojzik krajzowol ci tak naobkolo bez cweku, aze na lostani driker trefiol miyndzy tymi bergami wonglo na telko ducka, kaj zbiyrala sie woda, kiero skapowala ze ferszty. Nabrol tyj wody do gorsci i deptol ku lojcowi. Lorozki we tym cmoku pokozala mu sie telko swiatlo perzolna. Skapnol sie, prziszol na to, co to jes tyn wywolany Skarbnik, tyn co to wachuje te wszyjskie szace, te podziymne skarby na kozdyj grubie.
– Witej synek – pedziol do Lojzika Skarbnik. – Zes mi sie sam festnie spodobol, widzisz mi sie. Beztoz dom ci mocka chuby, bogactwa. Mosz sam telki gryfny pakslik i tom hakom, tym krympoczym, kiery dziyrzysz we gracy, lozpraskniesz go a driny nojndziesz srogi skarb. Nale, Lojzik suchol jak jejigo lojciec juz blank po cichusku mamro lo ta woda i pedziol do tego Skarbka:
– Niy wezna tego pakslika, niy lozpraskna go mojom hakom, ino wartko pojnda do lojca, bo cosik mie sie zdo, ize lon juz zebiyro sie i moge chnet sjechac.
Skarbek sie kajsik zapodziol, straciol sie a do kupy snim i tyn pakslik.
Lojzik dosmycol lojcu ta woda we gorsci i wtynczos uslyszo ci telki glos:
– Skuli przonia i urzondu (lobowionzku) – niy kcioles byc zabrany, bogaty. Beztoz tyz przinolezi ci sie srogo nadgroda. Zebier ze sia krympocz i kopej na tym placu kaj bol tyn moj pakslik. Tam nojndziesz richticzny szac, nojsrogszy skarb. Lojzik napocznol radlic we tym wonglu, kaj mu tyn glos pedziol nale beztoz, bez te bakanie, bol juz ciynki i blank loklapowol. Lorozki pokozalo mu sie srogo dziura bez kiero wlatowalo rajn swiatlo i swiyzy luft. Lojzik napocznol wrzescec, wolac lo hilfa. I retong, hajery, kiere sznupali za niymi, dokopali sie do niygo i jejigo lojca i wysmycyli jejich na wiyrch, na luft. A Lojzik juz w doma po porzykaniu do swiyntyj „Barborki” mronkol sie pod fusiskiym:
– Prowdas rzyknol moj Skarbniku, skarbuch sie dokopol, nojsrogszygo skarbu, nojgryfniyjszygo szacu – ZYCIO !
A godali jesce stare ludzie, co Skarbnik poradzi tyz wyplanetowac zawdy jakisik niyszczysny fal. Bolo to mozno jakiesik kieladziesiont lot tymu nazod na naszyj pniokowyj „Marynie”. Mody sleper driker bakol na dole, kiej naroz prziszol ci ku niymu jakisk chop lobleczony choby sztajger. Miol tyz telko sztajgersko blyndowa i ino jeji swiatlo ciepalo telki blank inkszy nizli wszyjskie blysk. Tyn mody sleper zmiarkowol zarozki – wiela mu lo tym stare hajery lozprawiali – co to musi byc tyn Skarbnik. Na drugi dziyn na tyj grubie, do kieryj przinalezala ta szachta „Maryna”, na „Wyzwolyniu” przidarzil sie niyszczysny cufal i to gynal tam, kaj sie tymu modymu sleprowi pokozol tyn Skarbnik. Jejigo tam we tyn dziyn niy bolo a ino zatrzaslo tam jejigo kamrata.

I terozki tak blank na lostatek wciepna sam jesce telkie na isto gryfne sztrofki lo naszych berkmonach, hajerach, hawiyrzach i jakby jejich tam jesce niy mianowac, kiere naszkryflol nasz internetowy kamrat, kierymu sie pora tydni tymu nazod zemrzilo (Ponboczku swiyc nad Jejigo duszyckom) Eugeniusz Grawecki-Giynek:

Tym, kierzy kas we srodku Ziymi
bez slonka, bez luftu, bez nieba,
swoj pot wylywajom strudzyni,
my hold loddajymy – tak trzeba!

Tym, kierzy codziynnie zmynczyni
szolom na wiyrch wyjyzdzajom,
wiedzonc, ze los sie niy zmiyni,
my czesc loddajymy – niych majom!

Tych kierzy tam zywot loddali
I z szychty niy wrocom juz do dom,
Choc bliscy tak dlugo plakali,
my durs pamiyntomy – tak godom.

To loni – wspaniali, zwyczajni
lod zawsze som kajs miyndzy nami,
grubiorze z podziymnych kopalni,
zmagajonc sie ciyngiym z troskami.

Niych szczynscie w robocie im sprzyjo,
niych Swiynto Barbara im darzy,
niych dlugo i szczodro pynzyjo
do im sie w dostatku zestarzec.
Krom Skarbka bol jesce jedyn grubianny duch, tela co niy u nos a we Karkonoszach, kajsik tam daleko lod nos i mianowol ci sie lon Liczyrzepa (Rzepior lebo Duch Gor). Nale to juz jes blank inkszo bojka i niy czas terozki i plac coby lo tym berac.

Jesce musza sam dopedziec, co do kupy ze berkmonoma sam u nos na Slonsku byli zawdy smelcyrze, pudlyrze znacy hutniki. I lo tym jak te dwa fachy som do kupy sknoltlowane byda rzondziol za tydziyn a napoczna lod nojbarzij wywolanego, chocia terozki juz zaboczonego kuznika Walyntego Rozdzienskiego.
Tak sie miarkuja, co to by bolo dzisioj na tela a berol, bojcol nikiej we kozdo sobota

Ojgyn z Pniokow