Po „Barborce” i ... / na 09 grudnia 2006r
Ojgyn z Pniokow 09.12.2006

No, toz momy juz po tyj jankornyj latos „Barborce”. Niy byda sam godol kiej i kaj, i jak pochowali tych niyszczysnych ze szpongu 1030 myjtrow, ani niy byda ci sie pytol kaj sie podzioli te wszyjskie pijondze, kiere snochwiali wszyjskie, nale to wszyjskie swiynte we tym naszym kraju, lod cwilingrow, bez wildsteinowsko i ta TVN-owsko telewizyjo aze po telkich, kierzy wiskali, grali na koncyrcie we Rybniku i jesce mocka, nale to mocka inkszych. E tam, niy byda jamrowol, bo te wszyjskie familije lod tych zatrzasniyntych grubiorzy erbnom lod tych wszyjskich angyjberow gynal tela, co te familije golymbiorzy po tym lobalyniu sie hale we styczniu (we Chorzowie, a niy we Katowicach). Znacy srogie psinco, ino to, co ze PZU (chnet zbankroconego) lebo ze ZUS-u. Styknie, szlus, fajrant. A mozno terozki cosik jesce po naszyj szykownyj i gryfnyj „Barborce”, po zocnym „Dniu Gornika”.
Telko staro mozno gyszichta. Downij, co jesce som spomna, we chalpie berkmona, murcka, hajera a i sztajgra staro lebo Mamulka (a mozno i swiekra) rychtowali szinki, ajsbajny i co tam jesce do jodla, kiere zawdy berkmony mieli rade. I tu mi sie spomnialo kiej to roz dziolcha, tela co za hajera wydano, rychtowala piyrszo barborkowo wieczerzo.
Szinka, szoldra gryfnie uwarzono, nale te dupki, te skrowki byli ci loberzniynte. Chop tak kuko, gawcy i niy poradzi spokopic skuli cego te dupki lod tyj szinki som loberzniynte i pyto sie tyj jejigo babeczki po jakiymu urzla, uchlastla te konski?
– Ano, bo moja mamulka tyz tak zawdy urzinali.
Chopu niy dalo to pokoj i na bezrok, na fajerze przi Barborce spytol sie swiekry po jakiymu pajtala te dupki?
– A wiysz, synek, jo to zawdy pajtala, bo tak moja mamulka zawdy robiyla, a lona bola wywolano kucharyjo. I cheba tak musialo byc!
Karlusowi to niy dalo pokoj i kiej ino na fajer prziszla starka jejigo babeczki, a na stol juzas postawiyli wonionco szinka, tyz loberzniynto – spytol sie tyj starki po jakiymu lona zawdy upajtala te dwie dupki?
– A wiysz synek ... to skuli tego, co jo wtynczos niy mialach ci telkigo srogigo kastrolika do kierego by ta szinka we colkosci wlazla !!!
Jakech spomniol lonsko sobota, sam u nos na Slonsku zawdy byli skuplowane ze sia do kupy berkmony i smelcyrze, pudlyrze, kuzniki znacy sie hutniki, ludzie ze werkow, kierych zawdy sam u nos bolo tela co grubow.
I zol ci sam u nos na naszym Slonsku telki srogi mondrok chocia niy bol ci lon za tela szkolony. Bol kuznikiym i hutnikiym. Mianowol sie Walynty Rozdzienski a tak na isto to Walenty Brusek i bol synkiym kuznika Jakuba Bruska i matki, kieryj lojciec tyz bol kuznikiym – jak kiejsik godali niy ino na kowoli nale i jesce na tych smelcyrzy, hutnikow. Miano Rozdzienski przijon lod tego kaj sie uploncnol, lod Rozdzienia jak downij mianowali dzisiyjszo dziylnica Katowic – Szopienice. Reskiyrowol ci Lon bol werkami telkigo istnego Andrzyja Kuchcinskiego, kiery retnol ci go ze heresztu, kaj Walyntego zawarli po telkim gyrichtowym „procysie” ze dziydziczkom Myslowic – Katarzynom Salomonowom. Skwoli tyj flyjgi Kuchcinskiego mog Lon mocka szkryflac, bo za wszyjsko bulol tyn Jejigo patron. Nale, po jakiymu jo sam lo niym godom? Ano, skuli tego co Lon naszkryflol telki „poymat” pod gryfnym mianym „Officina ferraria abo huta y warstat z kuzniami szlachetnego dziela zelaznego”. Bol jednym ze piyrszych, kiery na isto gryfnom staropolszczyznom szrajbowol lo bakaniu prostych ludzi, roboli sam u nos na tym Slonsku. Lo procnym chlybie kuznikow-smelcyrzy. Nale tyz i lo tym, co zodne werki, zodne kuzniki nic by niy poradziyli zbajstlowac bez tego co „.. z laski swojej Pan Bog dal tej szlaskiej ziemi...”, i co dziepiyro ufedrujom berkmony, hajery abo hawiyrze. Bo przeca pod ziymiom to jes niy ino wongel, to tyz jesce wiela, wiela roztomajtych inkszych wertownych rzecy. Tak Walynty Rozdzienski szkryflol lo „bogactwach naturalnych” slonskij ziymi:
Wielkie uzytki ziemne miejscy niektoremi
Z laski swojej Pan Bog dal tej to szlaskiej ziemi
Ma rude taka, z ktorej tak dobrze dzialaja
Zelaza, ze mu rownia w Europie nie maja.
Jest srebrnego kruszca dosc, jest tez i miedziany,
Ktory w Gorach Ryfejskich bywa najdowany
Niedaleko Boberu rzeki, u starego
Miasteczka Kupherbergu, tak z miedzi znanego.
Sa kruszce i w niektorych rzekach piaski zlote
I kamienie najduja drogie rozmaite:
Safiry, dyjamenty nad miare ozdobne
We wszem ksztalcie i glancu indyjskim podobne.
Jaspidy w Irzkienbergu miedzy Sudetami
Osobliwe najsuja z roznymi farbami,
Hyjacynty, rubiny w Izerze najsuja
I w tych zrzodlach, co piasek zloty z nich wyjmuja.
W Hirzbrunnie, w Kupherbergu i u Elbowego
Zrzodla biora magnesy od czasu dawnegp
Pod Gryfibergom perly sliczne z rzeki Kwisy
Wyjmuja, jak grochowe ziarna tymi czasy.
Granaty, blyskajace z czyrwona kamyki,
Najduja w Izerwige u Izera rzeki
I w potokach sudeckich, a przy wielkiej gorze
Ryzenbergu ametyst wyborny sie bierze.
I jesce terozki jedna telko gyszichta, kiero lozprawiajom juz lod starego piyrwyj kole Bytonia, a kiero to we gryfne sztrofki loblyk tyz tyn colki Walynty we tyj jejigo „Officina Ferraria...”:
„Jest w circumferencyej panstwa bytomskiego
Obfitosc wielak rudy i kruszca srebnego,
Jest i kamien pyrites, co tam czynia z niego
Halun, siarke i farbe, koperwas do tego.
Tym kuszcem przedtym Bytom, poki byl nie zgonal,
Srebrnym byl zwan Bytomiem i tak wszendy slynal,
W ktorym – majac srebra dosc – mieszczanie k ozdobie
Srebrne stopnie stawiali u swych loznic sobie.
Wielkie szczescie przy kruszcach przez dlugi czas mieli,
Poki gory z niejakim Szarlejem dzierzeli,
Lecz gdy go byc skarbnika a ducha ziemnego
Poznali, wzbrzydzili sie towarzystwem jego.
Wiec by go jakokolwiek od siebie zagnali,
Rozmaite mu przykrosci zawzdy wyrzadzali,
Karaktery pisali, krzyzyki do tego
Czynili – a to kladli wiec na kruszce jego.
Baczac ich zmowe Szarlej on isty takowa
Powiedzial im – wywiodszy je do gor – rzecz nowa,
Ktorej nie barzo radzi od niego slyszeli:
Ze kruszec – przez one swa zlosc – utracic mieli.
Rozkazal wszystkim z trzaskiem, ktorzy byli na gorze,
By na wierzch uciekali, bo woda jak morze
Predko gory zaleje. I tak zaraz wstala
Woda wielka – jako rzekl – a gory zalala.
A stad jeszcze Szarlejem to jezioro zowia
W ktorym tym czasem ryby masto kruszcu lowia
Nad wszystkim gleboko zalanymi doly,
W ktorych one bogate kruszce zatonely.
Wielokroc sie zas potym o kruszec kusili
W innych miejscach, ale juz po sobie nie mieli
Onej pierwszej fortuny, bo im przeszkadzaly
Zawzdy wody – a zatym te gory ustaly.
A iz wedle Boskiego slowa kazda skryta
Rzecz Na swiecie musi by c jawna i odkryta,
Tym sposobem i ziemne skarby, kruszce, rudy
Okazuja sie ludziom w czasy pewne zawzdy.
W jednych miejscach ustaja w drugich nastepuja,
Te gina, tu sie znowu insze okazuja.
Trefunkiem pospolicie wiec takie skrytosci
Zawzdy z ziemnej na jawia wychodza wnetrznosci.
Tym sposobem przez trefung, po tym skoro ustal
Srebrny kruszec w Bytomiu, na gorach wnet nastal
Iny zasie od kruszca w mili zalanego,
Naleziony przez chlopa – Rybke niejakiego.
Szkryflol ci tyn Walynty Rozdziynski lo wszyjskim co jes skuplowane ze tymi werkoma, ze kuznikoma, smelcyrzoma, i beztoz werci sie sam jesce wciepnonc telko sztrofka na lostatek:
„Od ogniac to i dymu tak barzo sczyrnialo
Na mie, jako tu oto widzisz, wszystko cialo!
Ustawicznie przy ogniu bez wytchu robimy
Tak we dnie jak i w nocy, az i ustajemy
Od goraca wielkiego! A toc nas tak nedzi,
Ze i drugi ledwie zyw, gdy nan znoj przychodzi.”
Pizlo ci tymu Walyntymu szejscdziesiont lot kiej mu sie zemrzilo a piyrszy roz wydrukowali ta Jejigo „Officina ferraria..” we 1612 roku. Downo, prowda?
A terozki juz blank ze inkszyj faski, bo to juz za pora dni piznie gynal scwierc wiyka, kiej sam u nos napoczla sie wojna; no mozno niy zarozki wojna nale tyn colki loszkliwy „stan wojynny”.
Wszyjskie wiycie, ize sam u nos na Slonsku zawdy ftos machlowol, miyszol we tym naszym garcu i blank ci sie nos niy pytol ezli domy zwol, ezli nom to sie zdo, lebo niy. Nale tyz idzie wytuplikowac, co za kozdym loszklistwym styrcol jakisik chop, jakisik diosecki lochyntol, kiery nos Slonzokow w zocy niy miol, kierego te Slonzoki festelnie szterowali, festelnie mu zawodzali. Niy inakszij tyz ci bolo te gynal dwadziyscia piync lot tymu lot tymu nazod. Wtynczos, kiej rozfechtowolech, sam u nos, trzecio wojna. Ja, na isto joch ta trzecio wojna rozkulol!
Jo wiym, ize kozdy fto chocia do hilfki deptol rzyknie, co boly ino dwie. Nale, jo Wom sam godom, choby naszymu Farorzowi ze Jozefki we suchatelnicy, ize ta haja, ta colko lostuda, lo kieryj sam kca lozprawiac, to niy bol zodyn cufal, ino to sie przidarzilo skuli ... fusiskow. A podle raje bolo tak:
Nojprzodzij to bol jedyn pieronski loszkliwiec, kiery sie Otto von Bismarck mianowol. Niyftorzi wiedzom, a inkszym to jo godom, co lon miol szykowne fusisko pod kicholym, choby jakosik srogo i rubo keta z pancra. Co lon sam nom Polokom, a jesce barzij Slonzokom napochol, niy trza gynal eklerowac. Niyskorzij bola piyrszo wojna swiatowo, po kieryj nos tu we Chorzowie, na Pniokach prziflancowali do Polski, chocia ... niyftorzy fulajom, ize to bol tak by tak darymny futer, bo nasi ciyngiym pitali do Rajchu. Machlowol przi tym telki istny, kierego Komandantym mianowali. Miol tyz srogie, chocia loklapnione, fusisko.
Jakiesik dwadziescia lot po tyj piyrszyj wypraskla drugo wojna swiatowo, przi kieryj na fajrant prziflostrowol nos do Rusa drugi telki fusiasty Jolzel, kiery chocia ku tymu jesce wyrzynol ze Polski trzecigo fusiastego, tego co to miol szajtlik ze prawyj zajty i Adolf sie mianowol.
Terozki juz po malusku miarkujecie, ize wszyjsko co niyszczysne sam u nos bolo, to zawdy kole tego metlol ftosik ze srogim, szumnym fonsym.
No, i na lostatek, tak jakosik trzidziysci pora lot tymu nazod, jo sie tyz uciongnol telkie szykowne fusisko. I tu ci mie cheba diosek podkusiol. Dyciech ani sie niy myrgnol, anich sie niy spodziol, jakech jun bol zyniaty. Nale, kiej mi sie to juz przidarzolo, toch zacon medykowac, ize ci juz mi sie przecamc nic gorszygo trefic niy moze. A dyc kaj tam. Tak jakosik we loziymdziesiontym roku bez telki dupny plot we Gdansku chibnol, fuknol jedyn kurdupel – dejcie pozor: tyz ze fusiskiym – i tak ci zacon sie roztopiyrzac, ize wszyjsko sie we Polsce blank rozlajerowalo. Takech sie tak rozhajcowol, ize wartko chciolech tyrac do golaca, coby mi lon te moje fusiska lodchlastnol.
Nale, moja Elza mie ucholkala, padala co niy ma cweku prask robic, bo przeca tyn nasz wielgi iglok Edek chnet ci tam ordnong wylonacy.
A toc. Wylonacol ! Tela, ize lostuda sie we colkij dziedzinie zrobiola na colki karpyntel, wszyjsko sie pobelontalo i porojmowalo. Telki bajzel bol, ize juz wszyjsko, krom loctu i mosztrichu bolo na szkartki. Forsztelujecie sie, mogecie sie to wystawic? Bali i gorzola, i cigaryty tyz na szkartki ! Lostuda i skoranie boskie nikiej sto pieronow. Nic, ino jakosik nowo wojna sie z tego musiala wypiytnoscic.
Wiela tyz niy zetrwalo kiej moja staro polazla ci kiejsik, nojprzodzij do Farorza, a zarozki niyskorzij do manglowni, poklyciola ze somsiodkoma, przikarycyla sie do dom i pado ku mie:
– Suchej Ojgyn. Tu niy ma szpasu, tu moze przinsc do haje, trza jakisik forant robic, jak to downij nasze Mamulki robiyli. Skludzic do komory roztomajte jodlo, cuker, monka, hawerfloki i bele co.
Cuker, monka, bonkawa, a lo gorzola to ci sie juz zodyn niy staro. Przeca na isto cowiek niy moze lo suchym pysku szczimac, choby niy wiym jako wija sie sam rychtowala. A dyc musza som tyn reszt przitargac.
I dejcie pozor ! A jo mom durch te fusiska, kiere mi moja staro kozala lostawic. No, toz jak staro pedziala zglobiomy, sztaplujymy, co sie ino do, kajplujymy roztomajte szkartki i nazgoniomy wszyjskigo na ibrich. Zasik, kiej ino moja staro polazla ze kamratkoma na torg, jo wartko przikludziol do lalby we zegrodku trzi drzewianne faski po kapuscie, nofolowolech polno jagodkow, swiynojonkow, lopadlorek, zdrzale byrny, sliwki uherki i co mi tam jesce we grace wlazlo. Posulech to cukrym, nachabionym lod swiekry, prziklapnolech to wszyjsko deklym i musiolech terozki doczkac, aze sie to wszyjsko gynal, dobrze zageruje. Nikiej wlazowolech ze bracikiym do lalby i zdziebko my tam zawdy upyndziyli ... tak ino na kostproba.
Nale, we tym juz loziymdziesiontym piyrszym roku lato drap ci przetyralo, na podzim tyz wczas napoczlo sniygym suc, i zajm my sie pozdali, trza sie bolo polekusku do Godow rychtowac.
My ze bracikiym i jednym kamratym przikludziyli do lalby gryfny hajcong i kieby co, koza, wiycie telki zeleznioczek, a ku tymu ze styry kolkastle wonglo, i jesce roztomajte rulki, glaski. Zgwoli cego to wszyjsko niy byda wom sam tak gynal eklerowol. Tela moga rzyknonc, ize kiej my ino mieli zdziebko frajnego casu, to zarozki my gzuli do tyj lalby, gibko hajcowali pod blachom, do telkij kany loli tego zgerowanygo zaciyru, bindowali szlauch, kokotek lod wody na colki driker, stowiali my to wszyjsko na fajerka i jun ... przeca miarkujecie co bolo dalszij ?
I tak ci nom to szykownie fyrtalo, aze do tyj soboty dwanostego grudnia. Musi, abo my za tela wyslepali, abo zaboczyli tyn logyn zasuc hasiym, dosik ize tak wele dwanostyj kiej ci niy dupnie chobe ze kanony, jak ci niy drzistnie nikiej bez wojna, jak niy prasknie choby ruskie bomby ze fligrow sciepowali. Porwolech sie z tego sniku, wypololech na dwor, a bracik ze kamratym, tyz choby miechym piznione, wydarli ze lalby, i wszyjskie my sie do kupy szczasli w dzwiyrzach z wojokoma i „zomowcoma”, kierzy wkarowali do nos z gywerami i rebulikoma w gracach. Jedyn snich wrzesknol ci cosik na nos – na zicher wom niy moga pedziec cy „hyndy holch”, ezli „ruki w wiyrch” – i dowej lobmacywac nos bele kaj, nikiej te co to wiycie. A tu ci dalij rzgmi, wali i szczylo. Te istne nic, ino chelmiska barzij wciskajom na palice i sznupiom kaj tyz my skludziyli te „materialy wybuchowe”? Ludzie, co to sie ci za rojmong zrobiol ? Joch taki stary, ach niy wiedziol, ize akuratny bimber to je sztof nikiej dynamit na grubie. No, godom Wom Sodoma i Gomora we logrodkach sam u nos na Krzizowyj.
Niyskorzij wziynli nos i wrajziyli do takij kibitki, i wywiyzli do lagru. Mogecie sie to forsztelowac? Staro ze swiekrom sie tropiom – niy, niy lo mie – ino elich colkij lalby niy szpryngnol do luftu abo jesce co gorszygo. Dycis jo ani przi wojokach niy bol, kasarnia toch ino zdrzol bez pot, a loni ci mie richtik wziyni za jakigosik partizanta, dywersanta abo co.
Nale, tak po poruch dniach wypusciyli ci nos, i kulwitomy sie po malusku do chalpy. Nojprzodzij – jak zawdy – do Pyjtrowego szynku na piwo. A naobkolo polno wojokow i szandarow. Ludziska bronczom lo jakisik wojnie, na kozdym krojcongu pancer abo inkszo pierona. No richtik akuratno wojna. Jesce ku tymu – jak mi niyskorzij staro pedziala – telki jedyn jednerol we cmawych brylach klyciol cosik lo „stanie wojennym” i jakisik WRON-ach. Godom wom, choby na filmie lo styruch pancyrnych abo lo Hansie Klosie.
No, i terozki skapliscie sie cheba jakech ci ta trzecio wojna napocznol, pra? A to wszyjsko ino bez te dioseckie fusiska, kiere bez tela lot we Polsce zawdy do jakisik wije melaly i lod kierych wszyjsko co niyszczysne we tyj naszyj dziedzinie, zawdy sie zacyno.
A jo, coby dziobla niy szterowac i na lostuda mojij staryj, te moje szykowne fusiska zech zrazjyrowol i szlus. Tym barzij, ize u nos chnet co drugi cichtowol telkie fonsy choby tyn co to „niy kciol, nale musiol”. No Wy wiycie, a jo miarkuja. Krom tego sie jesce telko moda zrobiyla, ize kozdy sniym sie kciol knipsnonc coby go wszyjskie we reszpekcie mieli. Do mie tyz niyskorzij przijnszli, co jo to bezmac tyz bol „internowany”, telki „kombatant” symie bol, nale skuli tego coch te fusiska zgolol, juz ci mie do tyj ferajny niy kcieli, i lod tego czasu do polityki blank ci sie niy wtykom, bo jak pedziol kiejsik jedyn srogi angyjber : „polityka, to je sztuka, taki konsztik jak lyknonc zaba i sie blank na gymbie niy skrziwic i ku tymu niy udowic”. I to blank jedno cy sie mo fusisko, cy niy !!!
A po jakiymu jo to dzisioj juzas spominom? Ano, skuli tego, co wtynczos tak po prowdzie zodyn sie tak na isto za tela niy strachol. Bolo niy wicnie, nale tyz i jakosik tak, ize cowiek poradziol sie we tym wszyjskim niyskorzij wypokopic, wymiarkowac. A terozki? A terozki momy piedronym szpasownie, tela co sztyjc mi godajom, ize corozki wiyncyj pijyndzy jes u ludzi ... ino jo sie pytom: u kierych? U tych, co to sie Kulcyki lebo tam jesce inakszij mianujom? Bo sam u mie we mojim Chorzowie, na mojich Pniokach tego niy idzie ujzdrzic, na isto niy idzie !!! Cy te Olmy, te nasze starecki, kiere niy poradzom sie naroz lajstnonc tony wonglo, tyrajom po kibel abo dwa i to jejim musi styknonc na dwa tydnie, majom tyz tych procyntow lepij nikiej te utrzidupskie lod cwilingrow, majom richtik sporzij we portmanyju a ino dlo utropy tyj frojliny lod lopiyki spolecznyj kukajom ezli jejim styknie na jodlo abo na medikamynty ? A tak po prowdzie to sie idzie pojscac ze smiychu kiej sie kuko na tego, co sie sniego juz lod dobrych poruch tydni chichrajom na tego chopa ze Bialegostoku, ze Krzysztofa Kononowicza. A kiejby tak niyftore nasze „politykiery” posuchali, co same wszandy we radijokach, we telewizyji i we roztomajtych cajtongach godajom, to to dziepiyro sie idzie uslimtac ze lachanio. A przeca niyftorych flekow, kiere prawi Giertych, Dorn lebo tyn wywolany cwerg Przemko ze Gosiewa, to by bali i som Kononowicz niy wypokopiol. Nale, jesce barzij szpasowne i festelnie wicne jes to, ize posly, synatory i fto tam jesce ze tego colkigo PiS-u nagrali sie plata, nagrali sie CD ze kolyndami. I to bezmac zodyn ci niy „falszowol”, nikiej tyn maluski prezes-prymier przi naszym polskim hymnie. Ludzie! Ezli lone juz tak ciyniysko wiskajom, ize ino jejim lostali spiywki, jamrowanie kolyndy miesto reskiyrowac naszom gospodarkom.
I Wiycie co? Bezmac te nasze posly wystudiyrowli, coby zakozac kurzynio WSZANDY ! A przeca „szport” to som cygarety a „ruch” to budka ze cygaretoma i mozno skuli tego godo sie, co szport to zdrowie (znacy ruch). Nale, lo tym to juz kiej indzij a na dzisioj to mozno by bolo na tela a berol, spominol i lozprawiol

Ojgyn z Pniokow