Drabko idom GODY / na 16 grudnia 2006r
Ojgyn z Pniokow 16.12.2006

No, toz na isto festelnie drabko, gibko kulwitajom, idom ku nom Gody. Cheba nojlepszyjsze swiynta, chocia niyftore godajom, co to bezmac Wielkanoc jes ta nojwazniyjszo, bo na tym „zmartwychwstaniu” lopiyro sie przecamc colko naszo wiara katolicko. Nale, jo dzisioj niy lo tym, dzisioj niy byda wynokwiol i niy byda markiyrowol srogigo mondroka, kiery lyknol wszyjskie filipy.
Jakech jesce mocka szkryflol do naszygo chorzowskigo „Gonca Gornoslaskiego” zbajstlowolech telki wywiad ze jednym chopym ze Starego Chorzowa. Bolo to pora lot tymu nazod tak jakosik skorzij Godow, przodzij „Gwiozdki”. Szkryflolech to po polskimu i terozki kciolech to sam przypomniec, i poberac zdziebko lo tych wszyjskich bozonarodzyniowych zwykach i Chorzowiokom (kiere kiejsik to ci cytali) i wszyjskim sam nom terozki, bo to przeca sie werci, a i za tydziyn momy juz te nojgryfniyjsze swiynta, te Boze Narodzyni, znacy GODY. No, toz dejcie pozor !
Stary Chorzow, terozki dziylnica a downo, downo tymu gryfno wies lod kieryj wywandlowalo sie miano dzisiyjszygo miasta, corozki barzij chudobnego i blank bele jakigo. Chorzow (jesce niy stary) wies, kiero bezmac juz bola we 1257 roku, co naszkryflali we telkich papiorach, we telkim „dokumencie lokacyjnyn”, kiery jes we Archidiecezji we Wroclawiu. Bola to srogo wies – pokozano juz na telkij mapie Wolfganga Wieganda – pod groniczkami ze kosciolym parafijalnym, kierego farorz (nale to juz mocka niyskorzij, bo we 1775 roku) naszkryflol bol, co pod lasym zogony swoji miol telki istny, kiery sie mianowol Tomek Cofalka. Telach musiol ci sam dopedziec, coby yntlich dojnsc do chopa ze kierym zech poranoscie godzin przegodol i przeberol, a kiery mi lozprawiol lo tym wszyjskim, co sie kiejsik bajstlowalo przi Godach we tyj wsi, a niyskorzij dziylnicy, we tym Chorzowie Starym. Tyn chop, mianuje sie Erwin Cofalka i jes szejscdziesiont pora lot stary. Jes ci to fajnisty lozprawiac, gawyndziorz, zawdy sie pod fusiskiym poradzi lachac nikiej tyn colki Utopek, telkim hi,hi,hi... Chorzowski siodlok a i tyz kronikorz ze Chorzowa, kiery poradzi wywandlowac Chorzow lod tych riterow, kiere smiatali spod Medyki i Grodow Czerwienskich po jejich padniynciu, po jejich „upadku”. Wszyjskich lon poradzi gryfnie przeprzec, co jego starodowno familijo napoczynala stawiac ci juz ta wies Chorzow lod swojij downyj dziydziny. Jak godol mi:
– Szesnoscie familiji sie przikludziylo na tyn plac i do dzisioj jesce snich zyjom Kotale, Nowoki, Pyrkate no i Cofalki, kiej Tatary wszyjsko ci tam kole tego Jaroslawio najechali, wytukli i spolyli.
Cosik pewnikiym w tym jes, bo do dzisioj stare ludzie godajom lo telkich Rycerskich Polach we wschodnij zajcie Starego Chorzowa. Som Erwin Cofalka jes stolorzym, bakol we werku, we Hucie „Kosciuszko” nale jes tyz jesce richticznym siodlokiym, pamponiym nikiej poruch jesce tam we Starym Chorzowie. Miyszko we jednyj ze nojstarszyjszych chalupow przi placu Piastowskim, kiery to plac bol jesce sto lot tymu nazod krajym kosciylnyj wsi, kiero do dzisioj mo tako zabudowa nikiej jesce we XII-XIV wiyku. Pieronym Mu jes zol, ize te starodowne nasze slonskie zwyki kajsik sie tracom, chnet blank sie juz kajs zapodzioli. Som sie lod swiynta loblyko we telkie gryfne slonskie lachy, lodziynie i boczy jesce lostatnie wiesieli na kierym niy bolo zodnego lobleczonego inakszij.
– We naszyj familiji swiynta Bozygo Narodzynio, Gody – spomino Erwin Cofala –
napoczynali sie juz lod samygo swiyntego Mikoloja, kiej moja starka (z doma bola Kosmalino) miala gyburstak. Bol to wteda czos zbijaczki, swiniobicio, miesionc, kiery w starzikowych kalyndorzach pokazowali ci ze chopym, kiery ci szlachtuje kormika, babucia. Piyklo sie tyz wtynczos roztomajte futermyjloki lebo lepszyjsze pierniki. Wyskwarzony fet, szpek ze wieprzka lodlywalo sie do boncloka, telkigo srogigo szkorupioka na juzas, a szpyrecki lostawialo sie razinku do piernikow.
Wszyjskie Cofalki, colko familijo mieli zajimanie a nasz pon Erwin (jesce za bajtla) nojbarzij bol hyrny, kiej mu starecka kozala glancowac (lukrowac) ferticzne futermyjloki, gryfne i herskie pierniki – gansim piorkiym.
– Piyklo sie wteda zawdy telki srogi waszkorb tych piernikow i tajlowalo sie to wszyjsko miyndzy wszyjskich familijantow – godol dalszij Cofalka.
Dycis niy byli to telkie terozniyjsze moderne pierniki ze tych ci wszyjskich markytow, nale lone byli nasze, swojskie i woniali Slonskiym.
Tak juzas kole dwadziestego grudnia (lojciec Jejigo fajrowol swoj gyburstak dziewiytnostego) piyklo sie juz roztomajte kolocze, babowki, kranckuchy, zozworki i co tam jesce fto poradzi wypokopic, nale zawdy mocka, nale to mocka tego wszyjskigo. Nojwiyncyj roboty, rychtowanio to tak na isto bolo tak dziyn przodzij i we samo Wilijo.
– Nojwiyncyj roboty to richtik mieli Mamulka – godol mi pon Erwin. – Lojciec juzas, gospodorz, siodlok, kiery jesce ku tymu fedrowol na grubie, lopatrowol colko Jejigo familijo we pijondze na jodlo, na kust i beztoz tyz mynij nizli inksi robiol w doma.
Nojistniyjszom cyrymonijom bola zawdy we familiji Cofalkow (a i na colkim sam Slonsku) sztiblowanie, sztafirowanie szykownyj chojny. A musiala to byc zawdy jedla coby wydzierzola, szczimala aze do Trzech Kroli. Same sztiglowanie, te prziloblykanie tego krisbalmu moglo byc ino we samo Wilijo, nic skorzij. I kiej Mamulka zajimali sie, patrzyli rychtowanio wilijnego jodla, Lojciec do kupy ze synkoma prziloblykali gryfno i srogo aze do gipsdeki jedla. Jesce do dziecek przinolezalo tucynie melokiym i sztamfowanie ziorek pakopia na siymiyniotka. Tela, co dziecka tak by tak markiyrowali, co tego niy poradzom robic i Mamulka musieli sama to tuckiym na durszlaku sztamfowac. U Cofalkow downij to jedyne jodlo bez colki wilijny dziyn, to bola naszo wodzionka tela, co lomaszczono niy szpyrkom ino maslym, margarinom abo – downij – „ceresym” a drugdy – nale niy zawdy – wciepniyntym rajn jajcym. Kiej sie juz wszyjsko, colko robotawe chalpie, loporzondzanie gadziny mialo sie juz ku lostatkowi, ku fajrantowi, napoczynalo sie srogie czochanie sie colkij familiji krom Mamulki, kiero dziepiyro mogla sie wybadowac kiej juz wszyjsko bolo po wilijnyj wieczerzy pomyte. Na pojstrzodek kuchyni wyjimalo sie srogo cingowano badywanna, grocica, grzolo sie woda we telkich srogich dymfciokach, kiere byli bez colki rok do warzynio pranio. We tyj familiji – godom lo lojcach Erwina Cofalki – niy kukalo sie na ta piyrszo gwiozdka a to skuli tego, co lojciec bakol na grubie i trza bolo doczkac ze jakij ci to szychty przijndzie nazod do dom. I zawdy tyz to bolo lobyjnscie kaj cichtowalo sie, howalo sie roztomajto gadzina, kiero trza bolo przodzij wieczerzy loporzondzic i juz blank niyskorzij, po wilijnyj wieczerzy, poklonic sie i nawiydzic ta colko chalpowo gowiydz wedle starodownego wilijnygo zwyku.
A terozki mozno lo dzieciontkowym jodle. Juz lod starzikow i lojcow we familiji Cofalkow zwykowo zupa to bola siymiyniotka. Nale nigdy niy rychtowalo sie telkij moczki a to skuli lokalnygo patrijotyzmu, bo ta warza – jak mi godol pon Erwin – prziwandrowala sam do nos do kupy ze ludziami downo, downo tymu ze Miymcow. A juz do familijnych szpasow i sztychanio gospodorza przinolezalo telkie pytani:
– A coz ci to tyz za larmo bolo dzisioj we chlywie, kiejs tam wlazowol? Mozno ci ta naszo gadzina promp pedziala, co tyz ci lo cia tak na isto miarkuje?
No, to jes skuplowane przeca ze powiarkom lo tym, co gowiydz we wilijno noc godo ludzkom sztimom.
Bolo tyz we tyj familiji mocka szykownych, gryfnych zwykow, kiere wszyjskie festelnie flyjgowali. Piec we kuchyni, kiej ino napocznol na lodwieczerz gasnonc posulo sie chabinkoma, kiere lostali po wysztiglowaniu, po garniyrowaniu wilijnyj jedli, coby bez colko noc gryfnie wonialo; a we winklu srogij izby stowialo sie lociypa slomy ze srogij zocy i reszpektu dlo chlyba, kiery bol ze tego lobiyli. Tyz niy zwazowali na to, coby bolo dwanoscie abo trzinoscie roztomajtych zortow jodla, warzyni nale musiol byc kaper parszczony na masle, musieli byc makowki, kompot i to ino ze samych suszonych uherek. A samo wilijno wieczerzo jesce do niy tak downa bola ino przi swiyckach i bolo sztram zakozane godanie przi jodle. Wieczerzo napoczynala sie lod rzykanio lojca, gospodorza tela, co tymi olblatami lomali sie blank przi inkszyj przilezitosci. Na stole tyz styrcol jedyn frajny talyrz na przidawek tela, co niy dlo zabamonconygo, zapodzionego i glodnygo wandrusa, rajzyndra ale – jak to tuplikowala Starecka pona Erwina – dlo samygo Ponboczka. Bo tyz festnie waznym zwykiym bolo akuratne zasztrabowanie dzwiyrzy coby bez jakisik cufal do colkigo lobyjnscio niy wlazowala, niy wryla sie biyda. A kiej juz wszyjskie sie gynal nackali nojpiyrszy wstowol lod stola nojstarszyjszy w doma, co juzas bolo skuplowane ze powiarkoma lo gibkim lodynsciu ze familiji abo i ze tego swiata telkigo cowieka. Po wieczerzy niyskoro do nocy wszyjskie do kupy siedli sie kole loswiyconyj chojny i planetowali ze cebulowych szupinow coby tyz sie zwiedziec, rugowac co tyz to jich jesce na bezrok trefi. Nojwazniyjsze nale bolo spiywanie kolyndow tym barzij, ize lod poruch juz pokolyn Cofalkow zawdy bol we familiji jakisik muzykant, ftos fto poradziol grac, rzympolic abo na krzipkach, abo na cyji, abo na jesce czymsik inkszym. Nasz gospodorz, ze kierym zech pora godzin lo tych swiyntach lozprawiol, som gro na akordjonie a juzas jejigo synek na klawiyrze. A wiskac to wszyjskie u nich zawdy mieli rade i beztoz dugo do nocy szlo jejich na Starym Chorzowie suchac.
No, i nojwazniyjsze przi Wiliji, pastyrka. Downo tymu, a i jesce pora lot tymu nazod, colko familijo jechala srombikoma, sonkoma zaprzongniyntymi koniami.
Niyroz Jejigo Mamulka po poradniowyj festnyj robocie, zmochano, skonano bolo juz blank ab i nynala sie na stolku wele chojny i ciynzko jom bolo na ta pastyrka wysmycyc, wykludzic. We piyrszy dziyn Godow juzas ckalo sie ino to co lostalo ze Wiliji, a lostowalo mocka, nigdy jodla u Cofalkow niy bolo za knap. Niy warzylo sie, niy rychtowalo sie nic bo to na isto, snadno bol dziyn swiontyczny. Niy bolo zodnych urzondow, bo i gadzina lobrobialo sie, loporzondziylo sie juz dziyn przodzij. Juzas we drugi dziyn Godow to musowo parszczolo sie srogachno gans abo kacyca i to ze swojigo lobyjnscio. Nojprzodzij dycis deptalo sie do kosciola na suma, kaj wszyjskie nojbarzij zocne i zabrane starochorzowskie siodloki mieli juz przodzij narychtowane banki za kiere musieli malowiela tam zabulic. Nikogo tyz tam we tym kosciele ze tych wziyntych nojwazniyjszych Starochorzowiokow niy chyblo. To bol zwyk i mus dlo wszyjskich.
Nale, kca sam jesce zdziebko inkszego dopedziec. Lod starego piyrwyj chnet we kozdyj familiji tam we tym Starym Chorzowie bol jakisik berkmon, hajer. I beztoz tyz we tyj wilijnyj nocy, i niyskorzij we drugi dziyn szczylalo sie, praskalo sie telkimi chalpowymi petardoma, kiere sie bajstlowalo ze roztomajtych blaszannych biksow, folowalo sie karbidym ... zdziebko wody i ... prask, prask rombalo ci we colkim Starym Chorzowie. Gruch bol festelny ze tych karbidkowych biksow a i niyjednymu karlusowi cosik tak uchlastlo, cosik mu tam prasklo, nale tym sie zodyn blank niy tropiol. Terozki to juz jes historyjo bo wszandy idzie fasnonc roztomajte placpatrony lebo lojtkugle i inksze szczylajonce, praskajonce gracki.
Szykownie sie bero i klyci, kiej sie spomino downe, niyrozki barzij chudobne, prozne nikiej fojtowski miech po swiyntym Morcinie, nale nasze, slonskie. Gody, swiynta jesce niy zbamoncone bez te wszyjskie telewizyjne erzace we mikolojowym loblecyniu miasto farbistych, zowcitych, samtyjszych pastuszkow ze larwami na fresach dlo kierych zawdy sie znodli jakiesik maszkyty, futermyjloki i piwno nolywka. I krom krola Heroda, dzioblow cy smiertki krajzowali tyz sniymi utopce – spominol mi Erwin Cofalka, kiery to juz kiejsik lozprawiol niyjakimu Antonowi Halorowi. Som berol lo telkim jednym utoplecu, kiery miyszkol we rybniku, we sublu kole chalpy Cofalkowygo bracika we blank cerwonym szketliku abo jesce piyrwyj, wele grobli kaj za bajtli pasli krowy i cigi, podwiyl do imyntu niy zapaskudziyli rybnikow lod samygo Wynzlowca aze na Bederowiec. Tak i utopki sie potraciyli i kajsik zapodzioli.
– Tyn nasz swiat gzuje do przodku jak nojynty a jednakowoz zol tego wszyjskigo co bolo i co ludziska do imyntu przepominajom – zmerskol sie pon Erwin. – A kiej juz niy nastyknie telkich ludzi nikiej tyn Kotala, Nowak, Biernacki lebo Orlinski ze naszego Starego Chorzowa, to i lobalom sie bali i te boze mynki, te krzize przi cestach nikiej tyn na drojoku wele piyrszyj naszyj gruby.
Gryfne te beranie, prowda? bo zawdy godali, co Wilijo, po polskimu wigilia, to telkie „przedswiyncie”, dziyn przodzij richticznych Godow a mianowany tak lod lacinskij godki, lod „czuwanio”, lod wachowanio, bo przeca downiyjsze krzescijany colko noc skorzij Ponboczkowygo narodzynio „czuwali”, wachowali i festnie rzykali a i jesce ku tymu posciyli. Spominolech sam lo jedynostuch, dwanostuch, a bali i trzinostuch warzyni, zortach jodla we Wilijo. Zawdy po dziydzinach, po wsiach ludzie ze tych lociypow slomy, pszyniczonki lebo rezowyj slomy splotali telkie maluskie sznory, powrosla i gzuli do sadu, do logroda coby sniymi pobindowac wszyjskie olbstowe stromy, coby lone na wiesna festelnie lobrodziyly, podarzyly. a i tyz ta wieczerzo, na kiero sklodalo sie pora roztomajtych warzyni, roztomajtych zortow jodla. Juzech sam kiejsik rzondziol co u wsiowych ludzi, u prostych ludzi to bolo siedym zortow jodla, u siodlokow, u zabranych bambrow i szlachty, to juzas dziewiync a we panskich, u tych nijwazniyjszych we Polsce ludzi bolo jejich jedynoscie. I niy poradza skany sie wziyno dwanoscie lebo trzinoscie warzyni, zortow jodla? Nale, niy byda sie sam terzoki tym tropiol, niy byda sam lo tym medikowol, bo jesce mie napocznie palica targac... a to sie przeca niy werci.
Swiontyczny czos, czos lod Wiliji, lod przijnscia Dzieciontecka na tyn swiat aze do Trzech Kroli to zawdy mianowali: GODY lebo Godne Swiynta. We slonskim a i polskim kalyndorzu te dwa tydnie, tyn czos fajrowanio wandluje sie lod pieronym starego piyrwyj, lod czasow jesce staroslowianskich, kiej bolo to wszyjsko skuplowane ze telkim „kultym Slonca”. Gody, lata ery krzescijanskij rachowali sie lod dnia, kiej nasz Jezusek prziszol, przikludziol sie na tyn swiatek. We tym dniu, we te Boze Narodzyni binduje sie stare ze blank nowym, cyli – poduk godki starodownych Slowianow – trefiajom sie „dwa gody”. Lod tego tyz wandluje sie miano piyrszego miesionca po tych godach, znacy styczyn i mianowanie Bozygo Narodzynio – Godami.
Niy byda sam dalszij tego eklerowol, bo mozno przijndzie czos na to za tydziyn a ino terozki wciepna sam jesce szykowne sztrofki (zawdy wajolech, co niy poradza naszych slonskich nojnsc) telkigo gryfcoka Marka Waclawa Judyckigo za kiere erbnol Lon wyrozniynie na II Regionalnym Konkursie Poetyckim we Gwarze Slonskij:

Zawonialo karpiym we Wilijo,
Piernik w moczce sliwki durs goni,
mak w makowkach
tancuje, siemioniotka
rajcuje,
Reks zagodol, Mruczek przisnol
a strzewiki w lobie szlapy mie cisnom.
Spod tisztucha sianko wystowo,
Staro ryczka czeko na goscia,
talyrz stoji
z szupami,
by dobrobyt
bol snami,
bez ceskigo,
strzybnygo
w portmanyju colki roczek prozno.
Drzywko rosnie kole byfyja,
Swiycki swiycom kieby na niybie,
janiol swisnol
krzidlami,
zalomotol
kulkami,
drodzy ludzie,
boski cudzie,
przodzi zas niy bolo we izbie tak czysto.
Dzis Dzieciontko z Bozy swyj rynki
dalo wszyskim fajne gyszynki;
leb na karku
w potrzebie,
Zycie z Mojom
jak w niybie,
dobre rady,
zodnyj zwady
baba bydzie slodko wteda jak zista.
Jezusiczku miyly blogoslow,
W trudne czasy kasa nom poprowa,
jodla w gorku
na stole,
kulek w szranku
na mole,
zur z wyndzonkom,
schab z pieczonkom,
a pod stolym polno piwa durs kista.


Moznoch to zdziebko przelonacol i niy tak gynal sam tukej przeslabikowol, nale naszkryflolech tak, nikiej jo to zawdy we radijoku czytom !!!
I to by mozno bolo na dzisioj. mocka wiyncyj byda rzondziol za tydziyn, dziyn skorzij tyj gryfnyj Wiliji a dzisioj berol, klyciol nikiej we kozdo sobota

Ojgyn z Pniokow