Babskie combry, tusty szczwortek i harynek!
/ na 24 lutego 2007r
Ojgyn z Pniokow 24.02.2007

No, toz momy juz latosne zapusty, latosny faszing zbyte, forbaj. Mieli my zeszly tydziyn tyn szykowny tusty szczwortek, po kierym mie jesce do dzisioj leberka sztinkrujom. A i tonkanie harynka, tyn szykowny zwyk – „sledziym” mianowany – tyz juz momy za sia do kupy ze tom popiylcowom strzodom. Kiejsik na ta strzoda godalo sie „wstympno strzoda” a to skuli teco, ize bola ci lona piyrszym dniym Srogigo Postu znacy sie „wstepem” do wszyjskich wielgospostnych fajerow. Jes ci to piyrszy dziyn srogij pokuty, kiery trefio gynal na styrdziysci dni (niy rachuje sie do tego niydziyl) przed Wielkanocom. We ta strzoda kapelonki we wszyjskich kosciolach sujom ludziom na palice hasie ze palmow wielgononcnych ze lonskigo roku. Kiejsik jesce godali co to jes hasie ze starych gnatow, kostyrow, kiere szlo znojsc kajsik na smyntorzach. Ale, to pewnikiym niy jes prowda. Nojprzodzij to bolo ino dlo tych wszyjskich ludzi, kierzy jawnie lodprawiali ta pokuta. Po posuciu hasiym gowy, taki pokutnik musiol zarozki wylazowac ze kosciola i mog ci rajn wlyjzc, aze dziepiyro po spowiydzi wielkanocnyj we Srogi Szczwortek. Tak bolo lod szczwortygo wiyka aze do dziesiontego. Jedni godali, co tyn zwyk sucio tych palicow hasiym pokozol sie we losmym wiyku a we jedynostym wiyku papiyz Urban II przikozol sucie hasiym we colkim kosciyle a te hasie bydzie ci ze tych palymkow. Jesce za blank starego piyrwyj we strzoda popiylcowo baby pomywali i wyporzali gynal wszyjskie garce, coby na nich niy lostol ani konszczek, ani ci bzdzinka fetu. Juzas kajsik na przipiecku baby stowiali boncloki na postny zur. Co, to bol tyn zur niy byda za tela eklerowol, bo jesce mi wtosik przeciepnie, co jo do goroli godom. Wiskali przi tyj przilezitosci tyz tako szykowno spiywka:
„Wstepna Sroda nastepuje
Kuchareczka zur gotuje.”
A kiej kapelonki nakryklali juz tyn krziz kozdymu na palicy godali przi tym telkie slowecka: „Z prochu powstales i w proch sie obrocisz” abo inakszij mozno: „Nawracajcie sie i wierzcie w Ewangelie”.
Wysznupolech tyz kajsik, ize bol jesce inkszy zdziebko zwyk. Bolo ci to mozno deczko inksze nizli wszyjsko „polposcie” abo „strzodposcie”. Skuli tego, co za starego piyrwyj tyn srogi post bol reszpektowany blank lostro, to lod tego ci sam polposcia zakozane bolo ckanie wszyjskij warzi, wszyjskigo warzonego jodla a we tyn dziyn ludzie trzaskali wszyjskie garce (kiejsik ino glinianne) lo dyliny, lo zol. No, ale jak to u nos i ze tego modzioki poradziyli bajstlowac cosik do jejich ci uciychy. I juz pieronym downo tymu nazod, jesce za czasow saskich, ksiondz Jedrzej Kitowicz tak lo tym zwyku pisol:
„Mlokos przed niewiasta przechodzaca, dziewka przed mezczyzna rzucala o ziemie garbek popiolem suchym napelniony, trafiajac tak blisko, zeby popiol z garnka obsypal i okurzyl idaca osobe. Zawolal wowczas swawolnik : – Polposcie, mosci panie! lub moscia panno!”
No, i w te piynty smiatol aze sie za niym kurzilo. Jesce i po wsiach takimi bonclokami klupali we dzwiyrze, sciana abo we lokna, coby lobudzic, lotrzyzbic tych, kierzy jesce nynali.
Ale, jakech sam juz pedziol, momy juz za sia i tusty szczwortek, ta lostatnio zapustowo sobota, tonkanie harynka i popiylcowo strzoda i podwiyl co, szlus ze balangoma, ze uciychoma, ze tancowaniym i co tam jesce. I Wiycie! Kiej sie tak pomedikuja deczko do zadku, to piyrwyj bolo ci wiyncyj uciechy, nasze ludziska poradziyli sie na isto radowac, bawic a niy to co terozki. Z cego to sie wziyno? Niy wiym, i ... tak po prowdzie, niy kca miarkowac. Mozno to skuli polityki, mozno beztoz, ize kozdy sie tropi ezli jesce we nowym roku bydzie miol robota, bydzie jejigo werk stol, bydzie gruba jesce fedrowac, zawrzom lazaryt eli niy, nojndom dziecka po szkole jakosik robota abo zarozki pojndom na sztympel. Niy wiym. Wiym ino tela, co za downego piyrwyj, a i jesce za mojich czasow szumne byli zabawy, fajery, muzyka. Jak to kiejsik spiywali nasze chorzowskie „ANTYKI”:
Karnawal, karnawal – co tydziyn zabawa,
Zwyrtne frelki tancujom
Z chopcami do rana.
Karnawal, karnawal – somsiod scisko somsiodka,
Do wiwatu wypiyli,
Brudeszaftym skoncyli!
No, nale jadymy podle raje. Bo to je tak: juz za starego piyrwyj lod Nowego Roku, Trzech Kroli aze do wielgigo postu byli zapusty. Lostatnie colkie trzi dni to downij mianowali „miynsopustami” a to skuli miynsa opustu, znaczy pozegnanio, bo lod tego czasu aze do Wielgij Nocy na isto sie zodnego miynsa zodnyj habaniny niy jadlo. We modzie juzas bolo przeblykanie sie bez colkie zapusty za roztomajte maszkary, roztoliczne dziady, cygany, zydy, dziobly, bery i take tam inksze. Niy mozno ino tego metlac ze pastuszkami, bo to bol juzas blank inkszy zwyk. Zasik te lostatnie dni, te colkie „miynsopusty” to byli richtik pogupiale dni lod tustego szczwortku aze do wtorku przed popiylcowom strzodom. We niyftorych naszych dziedzinach samotne, jesce niy wydane frele, i karlusy niy zyniate smycyli do nojblizszygo szynku srogie bele drzewnianne i podwiyl sie gospodorz niy wykupiol jakomsik gorzolom (mo sie rozumiec i zagrychom) toplali tyn bolek wodom. Niyskorzij to frele skokali bez tyn baler na lyn, a karlusy na lowies i jak wysoko fto fuknol, tak wysoko mu tyn lyn lebo lowies wyrosnol.
Bez tyn z polska mianowany „karnawal” zabawy, roztomajte uciechy byli tak srogie, ize kiejsik, downo, downo tymu jedyn Turek, kiej przijechol ze Polski do dom, to jejigo sultanowi godol, co Poloki, krzescijany dostowajom bez tyn czos, bez te zapusty, takij warijacji, telkigo fimla, ize dziepiyro hasie , kiere ci jejim kapelonki we popielec sujom na gowa, moge jich ze tego wylyczyc.
Krom tych roztomajtych uciech, muzyki bawiynio sie byli jesce te dioseckie przebiyrance. I wiycie, spomniol mi sie telki jedyn fal, kiej jedyn hajer Bercik lozprawiol jak to lon synkowi rychtowol przeblecynie. Synek miol byc za dziobla.
To niy ma utropy, styknie jakisik korzuch na nice zwyrtnonc, na gowa jakosik cypelmyca ze prziknoltlowanymi rogami wrajzic. Nojgorzij je ze logonym. Po wsiach to majom lepszij bo weznom sie wolowy, lowiynzi logon, naciongnie sie go na szperhok i powtyko dosik tela szpyndlikow.
– Jeronie, na co szpyndliki we logonie, po co?
– Panie Ojgyn, zdowalo by sie starszy cowiek a zycio Pon niy znajom. Przeca dziecka, te roztomajte najduchy chnet by tymu dzioblowi logon utargali, a tak kiej sie nadziejom na gorsc szpyndlikow zarozki tyn logon puszczom i tymu dzioblowi aze do wieczora ta kita bydzie wisiec, pra?
No, i luftbalongi. Tyn zwyk to juz u nos dosik downo chyciol i wszandy idzie ujzdrzic roztomajtych machlyrzy, handlyrzy, kierzy majom je na takim dugim, rubym kiju ze dupnym kartoflym we kierym majom powtykane te roztomajte luftbalongi. a to roztomajto gadzina, bonte, farbiste fresy ze srogimi kicholami i take tam jesce. Cheba lonskigo roka przidrzilo mi sie, ize ida ze mojom Elzom bez Wolka a sam styrcy na winklu jedyn moj dyrechtor ze takom srogom lagom i luftbalongami. Ludzie! Nojprzodzij zech myslol, co mi sie co na slypia cieplo (bo tyn dyrechtor to bol srogi angyjber). Nale niy, to bol lon i tela. No, to zech symnol hut, gryfnie sie pokloniol i milusko sie pytom:
– Pochwolony ponie dyrechtorze. a co to pon dyrechtor kcom do swojigo geltaku przidubnonc? Toc, jo wiym, ize we werku knap je ze zlociokoma, nale co by tak zle juz ze panoczkiym bolo?
– Niy, niy panie Ojgyn, to niy tak – pado mi na to dyrechtor i fresa skukol za cajtongiym coby go fto niy poznol.– Wiycie, panie Ojgyn, kciolech mojij staryj lajstnonc telki luftbalong, nale tyn handlyrz niy miol drobnych. Dolech mu dwiesta zlotych i lon poszol je zwekslowac na drobnioki a mie wtyknol tyn dyszel ze tymi balongami. Nale go juz niy ma cheba ze dwie godziny. Jezderkusie! Tako ganba, co tyz ludzie, kierzy mie sam ujzdrzili pedzom jutro we werku?
Jo tak wartko porachowol tyn rest luftbalongow i wylazlo mi, ize tyn handlyrz go niy locyganiol, niy drzistnol go, bo tych balongow bolo gynal za dwiesta zlotych. Lon ino uwidziol gupieloka to mu wtyknol hurtym wszyjsko, co jesce ci miol do skalynio, a ize miol taki fart co sie pozbol wszyjskich loroz, to mu jesce na lepsze lostawiol ta laga ze karduplym. Jak widzicie, trza dowac pozor bali i kiej sie depto na zabawa.
Bez tyn colki czos, bez te zapusty to bol ci u nos jesce jedyn gryfny zwyk. Wszyjskie baby parszczyli, skwierszczyli roztomajte chrustki „faworki”, kyjksy ze szpyrkow folowane marmeladom, futermyjloki, kokoski, no i nojwazniyjsze: kreple. A to skuli tego, coby bolo co na stol postawic kiej na tyn bajszpil prziszol kandidat na ziyncia zebrac ze sia cera na zabawa. A bolo tyz tak, ize we zapusty machlowalo sie nojwiynksze, nojzocniyjsze wesela, bo jak godali starzy ludzie, zyniacka we zapusty nojdugszij szczimala, byli to zawdy nojbarzij szczysne niyskorzij ludzie. We zazeszly szczwortek mieli my tyn „tusty szczwortek”. We wszyjskich slonskich domach warzolo sie wteda kreple we fecie (zawdy to bol szmalec ze lolejym, coby bol fest gorki). Byli kreple normalne i „lepszejsze”. Do tych lepszejszych wlywalo sie szpritu a do tych normalnych ino zdziebko loctu. Do tych krepli filowalo sie jakosik marmelada, a nojlepszij kiej fto miol konfitura rozanno.
Tyn zwyk je do dzisioj, ino pieron mie szczylo na te wszyjskie McDonaldy we kierych wszyjsko smakuje na jedne kopyto. Mieli my przeca tyz latos tyn tusty szczwortek. U niyftorych piekarzy, kaj sie jesce robi kreple do porzondku to byli raje lod samygo ranca. Nale niyftore gupieloki woleli kreple we tych dioseckich amerikonskich szynkach, gasthauzach i jak to tam jesce fto mianuje.
Nale, kiej jo sie spomna smak starcynnych (a niyskorzij mamulkowych) zozworkow to jesce terozki poradza sie loslimtac colki pychol. Bralo sie cuker i jajca, uciyralo sie to wszyjsko na telko puchowato masa, dodowalo sie do tego krupicy i ze dwie-trzi lezki zozworu (dlo tych, kierzy niy spokopiyli to jes „imbir”). Wszyjsko sie to dobrze wychechlalo a niyskorzij gynal wywalkowalo nikiej nudle ino, ize grubsze, tak na ciynki palec. Kozdo dobro gospodyni miala ci juz roztomajte szablony, kierymi wykrowala wizgyrne kyjksliki. Tak wykrone kyjksy dowalo sie na dwie godziny do zimnego, kajsik do altanki, na balkon abo na spodek kilszranku coby dobrze tym zozworym przeszli i zrobiyli sie kruchutkie. Niyskorzij kladlo sie te kyjksy na poszmarowano swiyckom blacha (musiala to byc richtik „woskowo” swiycka i blacha ciyniusko poszmarowano), wrazowalo sie ta blacha do bratruly, do piekarnioka. Kiej sie juz uskwarszczyli wciepowalo sie te zozworki do blaszannyj biksy i dowalo na stol dziepiyro po jakisik dwioch-trzech dniach. Wteda byli nojlepszejsze. A fto jesce sie spomni starkowo zista, lebo torta ze markwi we kieryj musowo wlony bol rum, arak lebo szpirytus. A wszyjsko to sie popijalo winnym grzoncym na korzyniach i cukrze. No, co jo wom byda godol. Niyftorzi to znajom, a te co niy znajom to niech pypcia dostanom abo pojndom po filip do gowy i podwiyl majom jesce jakosik Starka, Olma to niech sie naumiom.
No, i yntlich ta lostatnio sobota, ta lostatnio przed popielcym zabawa do biolygo rana. Na to wszyjscy sie nojbarzij rychtowali. Latos to mozno tyz tak bolo chocia samtyjsze niy majom za tela betkow coby kajsik we szykownych szynkach sie bawic, tanciyrowac, pra?
We modzie lod poruch lot som terozki roztomajte bale „charytatywne”. Wiycie, to som telkie romraje, na kierych tancujom, wyrobiajom roztomajte angyjbery i udowajom, ize to ino skuli dziecek, kierym niyskorzij (mozno, nale jo tam za wiela bych za to niy dol) cosik ze tego panskigo stola skapnie. No, ale lo tym niy byda godol, bo sie ino znerwuja i zgorsza. Te co lonsko sobota mieli juz ci tam kaksik gryfny plac lobsztalowany to sie pewnikiym wytoplali we badywannie, baby sie wygryfniyli, wczepurzili tyn zimowy, poswiontycny fet do kiecek, kiere ci sie jakosik stompiyly, chopy ta trzitydniowo szkucina flyjgujom, knoltlujom bindry na karku aze jejim sie fresa cerwiyni choby gurgle lod hyndyka, a niy godom juz lo swiyzych fuzeklach i colkij hymdzie a niy ino lo formetli, kiero jesce i moj tatulek nosiyli. Mus, to mus. We tym karnawale to bolo lonski tydziyn lostatnio tako noc.
Jo to mom terozki juz pokoj, bo moja Elza ciepla cygarety, ciepla kurzynie i beztoz juz niy poradziyla wlyjzc do szatow, kierech ji lajstnol bol lonskigo roku, a ize sie tak na isto dziepiyro pora dni tymu nazod kapla, to coby sie przed kamratkami niy ganbic, pedziala, ize w doma tyz jes gryfnie, i szlus. No, i momy jesce zaloba po naszyj Mamulce. Kiejsik tak tyz miol stary Gabrys. Siedziol ci na zeslu i medikowol coby pojnsc ze kamratami na piwo. A sam jejigo staro wyciyrala deliny i logibala sie polrzitkoma, aze logibala. Stary Gabrys tak gawcy, gawcy, pogloskol jom tak po tyj polrzitkach, rolz, drugo rolz, i na lostatek godo:
– A wiysz Erna, w doma tyz je szykownie, pra?
I niy przidarzi mi sie to co Bercikowi lod Majzlinyj zalonskigo roku. Napranego Bercika we altoku zahaltowol policajt, kuko ran do alta, wonio a potym godo do Bercika;
– Ponie Bercik! Jak pon poradziol we telkim stanie zicnonc za lynkiyrom we altoku?
– Ano, paaaanie wladz..o, blank ajnfach .... kamraty pomogli, wiedzom loni?
Nale, co jo tam byda godol. Zabawa to je zabawa, fajer, to fajer a na telkim romraju to sie roztomajcie mozno przidarzic. Jakech sam wlazowol, to mi jednyn redachtor lozprawiol telki fal:
– Panie Ojgyn, jo juz ze tym Jyndryskiym juz nikaj niy ida. Na zodno zabawa, nikaj.
– A to po jakiymu? – pytom sie szykownie, bo jo jich sam wszyjskich jesce niy znom.
– Ano, to skuli tego, ize na lostatnij zabawie bol ci lon telki naprany, ize nic ino na gwolt kciol mi colkie Piekary skalic.
– No to sie przeca nic niy stalo, przecamc naprane bele co wynokwiajom – padom tymu istnymu na to – trza bolo udowac, ize bierecie te Piekary, i szlus.
– Ja, dobrze wom godac panie Ojgyn, nale kiej lon na gwolt trzimol mie za szkrawitel i kciol zaliczka!!!
Na telkich zabawach som tyz roztomajte wigyjce, kiere lozprawiajom wice i napoczynajom „toasty”. To tyz musi byc, bo to je nasz, i polski, i slonski zwyk. Zawdy cosik sie tam winszowali te, co na takij zabawie byli i moglo byc i tak jak to jedyn mondry angyjber szkryflol za downygo piyrwyj:
„Wypiol, wyslepol, nic niy lostawiol,
Coby go, coby go Ponboczek blogoslawiol.”
Jo ino wom pedziol tyn jedyn „toast” skuli tego, izeby to niy bolo ino lo gorzole. Chocia ze gorzolom to je tak, jak kiejsik pytali sie Antka Pikulika:
– Panie Pikulik, a rzyknom nom sam gryfnie niy mogecie sie bawic blank bez gorzoly?
– A toc, ize idzie. To..oc, ize idzie. No toc, ize idzieeeee sie bez gorzoly bawic. Ino ... po co sie tak festelnie mynczyc???
No, to dzisioj. Jak sie juz rano dokulwitocie do dom to musicie dowac pozor cobyscie dzieckom niy chuchali, abo niy stanyli kole gazhajconga bo sie mogecie chycic zywom flamom i niy doczkocie do „sledzia”.
No, i terozki „slydz”. Downij to wszyjskie wydane baby przeblykali sie we chopskie lodziynie, wylazowali na droga i brali trefionym chopom (po dobroci, abo i pichli) roztomajte tajle przilodziywku coby niyskorzij, juz na zabawie fechtowac lo jakisik „lokup” lebo wykupiynie tych bambetli. A kiery niy kciol, to mu telkij banby narobiyli, telkij lostudy, ize aze do zabawy na bezrok zodyn niy mu tego niy przepomniol. Na fajrant telkij harynkowyj zabawy bajstlowali pogrzyb lod sledzia. Wszyjskie slimtali, wajali, nale ino tak naskwol, skuli tego coby tyn post jak nojgibcij przeleciol, i coby zasik ludzie mogli sie bawic i bajzlowac.
Lonskigo roku to moj bracik po telkim „sledziu” miol zasik inkszy fal. Tak dugo sie belontol po zabawie, ize go staro lostawiyla na sztrece i sam polazla do chalpy. Bolo tak wele piontyj rano kiej lon, borok tak sie metlol i metlol, aze przkwanckol sie po nasz kosciol, pod naszo Jozefka.
Ujzdrzol ci go nasz Farorz i pado:
– Panie Bogdanie, kaj wy tak z rana, kole kosciola?
– A wiedzom Farorzycku, ida na kozanie.
– Terozki, panie Bogdanie, lo tym czasie? Przecamc jesce nasz kosciol je zawarty, przecamc jesce za wszas.
– Kaj tam za wczas, moja staro styrcy przi dzwiyrzach juz lod dwanostyj ze tym kozaniym!!!
Ino, przi tym sledziu tyz dejcie pozor. Bo terozki ci te moderne „diskdzokeje” to ci zamiast honornego matijasa, tustego harynka, poradzom na stol postawic biksa ze szprotkami w tomatach abo jesce co gorszygo. Niby razinku zwyk jes, a do gymby niy idzie tego wrajzic boby sie jesce Ponboczek na telkich chacharow musiol gorszyc. A jesce jedne, czamu musi byc richticzny slydz? Ano, skuli tego ize slydz mo rod plywac, i beztoz bez colko zabawa cowiek musi zolwizol cosik luchnonc coby mu te bigosy, flaki i inksze jodlo na leberkach niy lostali. I tu na lostatek dom wom telki bajszpil.
Co to je – u Slonzokow tref bez ankoholu? No, co to jes?
Przilazujom ludzie do tego zolu, gawcom sie, gawcom sie, ... niy ma gorzoly, i .... niy poradzom sie trefic, niy poradzom sie spotkac. Napoczynajom beztoz sznupac, szukac tego ankoholu. I kiej go juz znojndom, to sie na isto trefiom jak ludzie. Jes, znacy sie spotkanie.
A co, ezli niy znojndom ankoholu? Ano, to wteda bydzie „konferyncyjo”!
No, i to by bolo na tela. Jo wom na isto winszuja gryfnyj, szumnyj szpasownyj zabawy dzisioj i we „sledzia”, coby wszyjskie niyskorzij prziszli do kosciola te palice hasiym posuc, ize to ze hasio zes powstol, i we hasie sie lobrocisz. A na lostatek do spowiydzi, ino ... cobyscie niy godali na lostatku jak nasz niyboszczyk Pelka:
– Wiyncyj grzychow niy pamiyntom, i ... niy za wszyjskie zaluja!!!
A mialo byc jesce lo babskich combrach. No, ale to mozno inkszym razym
a dzisioj berol i gowyndziol wszyjskim naobkolo

Ojgyn z Pniokow