Jolzel i ... Marzanna! / na 24 marca 2007r
Ojgyn z Pniokow 24.03.2007

No, toz momy juz po fajerze naszych Jozkow, Jolzli, Zefli i Zeflikow. Jo miarkuja, co sam u nos na Slonsku niy fajruje sie „imiynin” a ino gyburstaki nale, som take miana jak Pyjter, Paulek, Jolzel, Marika abo Zilwester, kiere i gorole i Slonzoki festnie fajrujom. Tela, ize mie mo juz lod poruch lot pieron szczelic, kiej mi we telewizyji tuplikujom, ize wszyjskie ci sam u nos we Polsce ze srogom uciechom fajrujom tego swiyntygo Patryka. Jezderkusie! Bez colki lonski tydziyn wszandy mi roztomajte gryfne frele i inksze gryfcoki we telewizyji tuplikowali, eklerowali co nom Polokom tyn swiynty jes na isto roztomiyly. Jo miarkuja, ize to mozno skuli piwa, kiere festelnie majom rade Irlandcyki, i kaj terozki mocka naszych sie za robotom wykludziylo ale, coby ze tego robic nasz „narodowy” fajer, to juz niy poradza sciyrpiec. A przecamc my tyz momy gryfne zwyki, kiere jakosik ludzie po malusku przepominajom. Choby te tonkanie Marzanny lo kierym zech juz zeszlo sobota spominol. Ezli niy bol to gryfny zwyk ? Bol, bol i jesce terozki jes wszandy tam kaj rechtory, rechtorki poradzom te nasze gryfne, szykowne zwyki flyjgowac, i animowac dziecka do tego, coby tyz dalszij lo nich boczyli. Marzanna, Marzanna. Bezmac to bola starodowno slowiansko boginka lod kieryj sie juz wandluje tyn wiesiynny zwyk tonkanio grochowionkowyj pupy, kiero miala forsztelowac zima. Niykierzy godajom, co to bezmac te miano wypokopiol kajsik jesce we piytnostym wiyku Jan Dlugosz a som tyn zwyk niy jes blank slowianski, niy mo nic do kupy ze naszom starodownom „mitologia”, lo kieryj zech tyz juz rozczasu sam we radijoku godol. Nesci te miano jes lod Mariji tela, co po czesku. No, ale sam terozki idzie bele co pedziec a gryfny zwyk i gryfne miano lostanom nikiej niyftore powiadaczki, choby tako: „Marzanna ze wsi a latecko do wsi.”
Bajstlowalo sie te tonkanie Marzanny kiejsik blank downo we siodmego marca abo – jak to inksze wyklodajom – we szczworto niydziela srogigo postu. Ta slomianno pupa markiyrowala baba loblecono we biole plociynne szaty wysztiglowano jesce we szlajfki i roztomajte pociorki. U nos na Slonsku kajniykaj loblykali ta pupa we paradny braltklajd, znacy slubne szaty i wklodali wionek na gowa. Niyskorzij to ci smycyli jom po colki wsi, po colkij dziydzinie i tak po malusku seblykali ci jom, a te lonty, te jeji lachy rozciepowali po polach. Na som lostatek wciepowali jom kajsik do rzyki abo do jakigosik subla, plosa abo inkszego glinioka. Nieftore to jesce ta colko Marzanna przodzij podpolali i kiej na dobre gorala, wciepowali jom dziepiyro do wody. Ta Marzanna wykludzali zawdy ze wsi jednom cestom a juzas inkszym chodnikiym przikludzali do dziydziny moik (abo – goik), kiery tyz bol ugarniyrowany szlajfkami, pociorkami i wiesiynnymi kwiotkoma. I jak to pisala kiejsik Kazimiera Zawistowska:
„A po ugorach stoja dziewanny
Tesknie wpatrzone w szmat nieba siny –
Niby kaplanki bialej Marzanny (...)”
Jesce za bajtli to my pieronym mieli radzi, kiej juz tyn sniyg tak choby sie mynszy zrobiol, klara blyndowala corozki wyzszij. Zimowe lobleczeni pomalusku sie juz sciepowalo i rychtowalo sie ta colko Marzanna. Bajstlowalo sie jom ze slomy, ze grochowiny i lowsionki. Nojwiynkszyjszo uciecha bola ze sprawiyniym gymby tyj slomiannyj pupie. Zawdy sie sztajchowalo gymba na muster, szimel gymby jakisik rechtorki, kieryj zodyn ze bajtli niy miol rod. Przeca wiecie, ze we kozdyj szkole telko jakosik heksa sie nojndzie, kieryj larwa idzie chocia we tyn dziyn spaskudzic.
Tako Marzanna, growchowinnowo pupa tachalo poruch bajtli a wszyjskie spiywali bele jakie spywki podwiyl niy doszli nad woda, kaj ta Marzanna miala byc juz do imyntu utonkano. Jescech wtynczos niy wiedziol, ize idzie sie niy nad bele jaki stow, bele jaki rybnik, ino musi sie ciorac nad rzyka. Bo kiej sie tako Marzanna utoplo sie ino we stowie, to ta zima nikaj niy pojndzie ino lostanie sam u nos i jesce dugo bydzie toplaka i flaps naobkolo. Dziepiyro kiej sie ta pupa wciepnie do rzyki, to wteda lona lodplynie han-tam aze do morza, aze kajsik blank na jakosik Grynlandio abo jesce dalszij. I musza sam Wom pedziec co latos we strzoda, we tego dwadziestego piyrszygo marca pokozali we telewizyji szkolorzy, kierzy zbajstlowali ta colko Marzanna ze larwom ministra loswiaty a juzas blank inksze loszkliwce (niy byda godol kierzy, coby jejim ryklamy niy robic) wypokopiyli dlo tyj Marzanny fresa tego istnego, kiery sie Ernesto „Che” Guevara mianowol. Ale, to juz jes inkszo bojka. A kciolech sam jesce wciepnonc gryfno sztrofka naszygo Wladyslawa Broniewskiego:
„Zaspiewajcie, ptacy niebiescy,
dzis ostatnich spiewan mi potrza.
O, wichrowie, wezcie mnie, wezcie !
Bieli. Smierci. Marzanno – najslodsza.”
No, i napoczynala sie wiesna, na isto nojgryfniyjszo zajta kozdego roku. Latos to tak choby sie lona zdziebko zniyskorzila. Juz we wtorek sleciol sniyg i tak jakosik sie tyn flaps po tym sniygu dotrzimol do szczwotku a lod wczorej juzas napoczlo siompic, kidac i to blank niy tak jak na wiesna. Ale jes juz kalyndorzowo wiesna. I niy ino skuli kalyndorza, ino beztoz co juz sie ta wiesna cuje – lona jes! A kiej juz jes ta wiesna i to ludziom sie kce barzij zyc, radowac sie. Chopy sie telkie herskie porobiyli, bali i blank czyste hymdy poloblyklali, a juz nojbarzij to bezmac biere ta wiesna wszyjskie baby: stare, mode, gdowy, wydane lebo samotne. Suchejcie ! Na isto wszyjsko sie na wiesna burzi, gurdluje. Chopom a jesce barzij – jakech sam spomniol – babom tyz sie wszyjsko gurgluje i geruje. Niy byda godol kaj, bo mie jesce te lod tego loswiatowego Rosynata i jejigo wicka lod tych pyndali bydom kozali ze radijoka wyciepnonc skuli „niylobyczajnosci”. Beztoz spomna blank lo czymsik inkszym. Zawdych sie som w doma zur zalrowol. Terozki, skuli tego coch jes juz za zgniyly, lajstna sie go zawdy lod jednyj gryfnyj gdowy, kiero ze tymi flaszkoma zuru styrcy na ece naszyj Krojcki i kaj idzie nojnsc na isto dobry, nasz maszkytny zur. Dlo mie Lona trzimie tyn zur i bez colki miesionc, coby bol richtik festelnie ci skiszczony. I tak tyz bolo lonskigo tydnia. A, ize jo tyn Jeji zur miol jesce we chalpie jakiesik kielanoscie dni, to juz jes inkszo faska. Biera sie do warzynio zuru, bo moja Elza tyz mo rada tyn zur, kiery jo uwaza i kiej ci mi prziszlo wlywac tyn kupny zakwas, tyn kupny zur do garca, poszelontolech zdziebko ta flaszka i ... jak niy pyrsknie, jak niy wyprasknie wszyjsko spod tego fropa tak, ize colko kuchyn bola lobkidano tym zurym. Co niyskorzij lo mie godala, jak na mie pieronowala moja Elza, to jo sam niy byda godol, bo przeca moge byc, ize i dziecka tego suchajom i niyskorzij bydom godac, co sie lodymie tych slowecek naumieli. Chocia... lone – jakech sam juz wyklodol – poradzom barzij sklinac niz niy jedyn formon abo jakisik gorolski soron. To bola latosno wiesna. A terozki mozno blank inkszo gyszichta, kiero idzie napocznonc tak:
Jakiesik dwiesta pora lot tymu nazod napoczli ci sam u nos na Slonsku bajstlowac, sztalowac, nojprzodzij gruby, a niyskorzij roztomajte werki. Fto tak na isto poradzi gynal porachowac wiela my sam mieli grubow, i wiela werkow? Przeca sam kozde miasto mialo swoja gruba i swoj werk. A byli i take, kiere mieli po dwie-trzi gruby lebo dwa werki, abo i jedne i drugie do kupy. Wiym, ize wszyjskie poradzicie u sia to wyrachowac, toc tyz styknie, ize rzykna, co we Chorzowie byli nojprzodzij trzi gruby i dwa werki. Terozki juz niy ma zodnyj gruby (chocia jesce pod samiuskim miastym bezmac jesce fedrujom, ino niy tak jak kiejsik). A werki? No jes ci jesce „Kosciuszko”, werk kiery downij mianowali „Krolewsko Huta”, „Königshütte”, „Pilsudski” a ze kieryj terozki uploncla sie szpotlawo cera „Huta Krolewska”. Zbajstlowali ci tyn werk, tyn piyrwyjszy werk we samym pojstrzodku dziedziny, kole wsi Chorzow, i niyskorzij wyszykowali naobkolo przodziyjsze miasto Krolewsko Huta. Na isto bolo ci to (i jes) jedyn taki plac na colkim swiycie, kaj nojprzodzij bol werk, a dziepiyro niyskorzij wele niego srogie miasto. Styrcy jesce downiyjszo „Bismarkhütte” no ale jak dugo jesce tam bydom walcowac, to diosek jedyn wiy? Terozki bulom sie chalpy, stowiyni i jesce to wszyjsko ze chlywikoma, kiere kiejsik byli nojwazniyjsze dlo tych, kierzy sam colkie swoji zywobycie zwiekowali. I to ci sie moge przidarzic wszandy, i we Wiyrku, na Lipinach lebo we Bytoniu, Chropaczowie, we Chorzowie. Kozdy poradzi pokozac kaj sie jakosik chalpa sama lod sia zbulyla, kaj gipsdeki poslatowali na sztoki nizyj, kaj jesce som nuty i roztomajte fugi na murach, kiere ze starosci ze tych wszyjskich – jak to teroz mondroki godajom – „szkod gorniczych”. Nale ludzie samstond zawdy mieli na to medikamynt a niy ino, coby sie ciyngiym alfryjgowali. Ta medicina to bol szpas, to byli wice, to byli roztomajte wigyjce i kocyndry, kiere poradziyli ludzi uholkac, lozchichrac do imyntu. Wice i powiarki, fto jejich niy zno, niy spokopiol. Przeca w nich jes wszyjsko, i te corne zajty zywobycio na tyj ziymi, ta sztyjc srogo utropa babeczek ezli wyjndzie na wiyrch ze gruby jeji chopecek, eli – nikiej tela inkszych – lostanie tam na dole, lebo go lajchyntryjgry przismycom do dom. No, ale tyz i te szpasobliwe cufale, lo kierych, kaj sie ino zyjndzie poruch Slonzokow, ciyngiym lozprawio. Na tyn bajszpil telki:
Bolo ci to jesce za Giyrka. Sjechol ci lon na dol na gruba, zakludziyli go na przodek (coby bele kaj niy wlazowol) a tu loroz lon kuko a sam styruch tyngich hajerow pyndaluje na kaca tam a nazod ze karom. Tela ino, ize tak kara bola durch prozno. Zahaltowol jejich tyn Edek i pado:
– A rzyknijcie mi ino, po jakiymu wy tak sztyjc lotocie ze tom proznom karom?
– Jeronie, panoczku, a wiedzom loni, ize sam dzisioj mo sjechac jedyn wazny angyjber i beztoz momy telki zapierdol, telkie bakanie, ize niy ma casu coby ta kara nafolowac!!
Wteda sie cheba napoczlo, ize fedrowanie bolo ci nojwazniyjsze. I cy na wiyrchu tompalo, telepalo i dyrgotalo chalupami, to juz niy bola tako dlo nich utropa. Juz wteda krajzowala tako ci gyszichta po roztomajtych grubach. Wszyjskie werbusy, pamponie, kiere sam na nasz Slonzek za robotom prziciongli blank niy wierzyli we tych roztomajtych Skarbnikow i inkszym grubiannych skrzotow. I kiejsik ci dopadlo jednygo takigo lochyntola. Lozprawiol to Jozek lod Gmyrcynyj, kiery na grubie, u nos na „Marynie” pora lot przebakol. Robi ci tam tyn istny malo-wiela, a sam lorozki jak ci cos niy prasknie, jak cosik niy tompnie. Jesce slychac take ci fucynie, dychanie nikiej fto by miol dychawica. Mrowce ci mu po gnyku napoczli tyrac. Spomnieli mu sie wszyjskie lozprowki starych hajerow lo tych roztomajtych stroszkach, kiere napasztujom berkmonow, a to lo sniodanie, a to lo cygareta, slypia jejim bydom blyndowac i jesce takigo niydowiarka kajsik na charpynci wykludzi. Kiej sie to lon ino spomniol, pociep ta karbidka, barbora i dowej pitac kaj zdrzale mlyko rosnie. Gzuje, tak i gzuje a tyn stroszek za niym. Co lon gibcij to i barzij wartko tyn „szkarbnik” tyz, co lon dalszij, to tyn stroszek blank mu juz na plecyska dycho. Dopyndalowol ci tak do filora i dalszij juz niy poradziol. A tyn co za niym fyrtol, tyz zafucany pado:
– No, dobrze, izech wos yntlich trefiol; co zdybol? Zdybol ! Wyscie mi jesce „towarzyszu” sklodek niy zabulyli ????
No, i fto mi terozki rzyknie, ize szkarnikow ci na grubie niy bolo? Byli !
No, ale to bolo zdziebko dlo szpasu i terozki deczko ze inkszyj zorty.
Kiej my som przi Bytoniu to mi sie spomnialo co stare ludzie zawdy lozprawiali lo roztolicznych podziymnych sztrekach, chodnikach i szpongach, kiere nikiej pajyncyna wyrombali za downego piyrwyj we sztramskim piaskowcu pod colkim Bytoniym. Wyrojmowali to jesce we strzydniowiyczu, coby nojwazniyjsze stawiynie w miescie ze sia pometlac, skuplowac, poficowac skuli tego, coby przi jakijsik noglosci, kiej na isto bydzie gyferlich, ludzie by sie mieli kaj skukac, kaj skludzic wszyjsko co sie ino do. Godalo sie zawdy lo szpongach, kiere ciongli lod Wzgorka sw. Malgorzaty (Margotberg) do kosciola sw. Wojciecha i dalszij do downego magistratu ze laskiym „Goj”. Take sztreki szli tyz lod kosciola Mariackigo i ze Sroczyj Gory. Te wszyjskie sztele byli tyz coby downiyjsze bytomioki mieli kaj skludzic jodlo i inksze roztomajte lobiyli, taki forant przi wojnie, abo jakisik ruchawkach. Ze czasow, kiej jesce Byton „strzybnym miastym” mianowali lostali slynne „Pywnice Gorywodow” przi downiyjszym bytonskim rynku. Jesce moja Starka berali, (loni byli ze Logiywnik) i mieli to za isto, ize we kosciele Nojswiyntszyj Marii Panny, przi rynku we Bytoniu, na organowym pawlaczu bola we murze dziura, ze lewyj zajty zawiyrano na diosecko sztabilne wrota ze kutego zelazla. Godali, ize za tymi dzwiyrzami, napoczynali sie ceglanne slody, kiere ciongli do podziymnygo przyjnscia. Poczontek tyj sztreki bol sam we kosciele, a koniec han za Rozbarkiym na tyj ichnij Sroczyj Gorze. Jak tam bolo, tak bolo, papiory sie bez lata potraciyli i styknie, ize godali downiyjsi ludzie, co przed wiekoma cudze rabsiki napadli na miasto i kcieli sie zbogacic, wszyjskich ludzi zaszlachtowac a colkie zlocianne, kosciylne noczynio zarabowac. Ichni, bytonski Farorz w te pyndy, wartko pofyrtol do Marijackigo kosciola, wyciong ze tabernakulum monstrancjo ze Przenojswiyntszym i podziymnom sztrekom citnol ze miasta i skukol sie we lesie kole Bytonia. Retnol ci tyn sakramynt a niyskorzij doczkol tam, aze rabsiki ze miasta juz poszli. Niyftorzi to i kcieli tam pod ziymiom tyz nojnsc jakiesik skarby. Na colko nale pamiontka pora razy bajstlowali ci pontowanie, pielgrzimka tom cestom, kierom szol tyn rzecony Farorz na ta Sroczo Gora. Miana tego Farorza tyz ci juz zodyn niy boczol. No, ale kiej ino pielgrzimy, pontowace dolyjzli do jednego miyjsca zawdy gasli swiycki i jakosik tajymno siyla niy dozwolala dalszij tompac i musieli deptac nazod abo jejich samych coflo do zadku. Mozno to wszyjsko bolo i prowda, i beztoz niy ino skuli hajerow, skuli gruby we Bytoniu ciyngiym tyrpie i buli chalupy.
Tak mi sie dzisioj zebralo na spominki, i lo hajerach, berkmonach, i lo szmalcyrzach eli walcmajstrach. Przeca sam te miasta, i Byton (niy ino ze Rozbarkiym), Chorzow, Swiyntochlowice, Wirek, Zobrze i jake tam jesce lod zawdy zyli tymi fachami. Chopy bakali na grubie lebo we werku a jejich kobiyty, libsty nie poradziyli sie doczkac kiej tyz loni przijndom ze szychty do dom. Bolo tyz i tak, ize niyftorzi nazod juz blank niy prziszli. Abo jejich przismycyli lajchyntryjgry, abo lostali zasute na dole, abo slecieli do kokile ze zelazlym we werku. Starszejsze (co jo godom, te co sie pryndzyj uploncli, urodziyli) to pewnikiym spominajom telki pieronowy wypadek, kiej na naszyj chorzowskij grubie „Barbara-Wyzwolynie” zasulo, po takim srogim logniu, wiyncyj nizli sto berkmonow (cheba zodyn do dzisioj na isto niy boczy wieluch jejich bolo). Latos we 24 marca bydzie piyncdziesiont trzi lata, kiej to sie przidarzilo. Abo we prima aprilis styrdziestego szostego roku piynciorka szmelcyrzy ze „Kosciuszki”, kierzy padli „Tworzac Polske stalowa” – jak je naszkryflane na dynkmalu, na smyntorzu przi „Jozefce”. Tak sie melol, zwyrtol tyn nasz swiatek nikiej we takim festelnie jankorowym filmie ze Charlie Chaplinym, kiery sie „swiatla rampy” mianowol i we kierym bola ci jedna gryfno spiywka co jom tak Czechy nagrali:
„Hudba za la hrac ...”
I terozki jesce na lostatek. Napocznolech lod Jolzla, lod swiyntygo Jozefa. Malo fto miarkuje, co to bol na isto interesantny chop. Suchejcie! We colkim Pismie Swiyntym niy ma ani jednego slowecka, kiere by Lon pedziol. I niy jes to niymowa ino cowiek, kiery niy za tela, kiera malusko godo. Kuko na wszyjsko co sie naobkolo Niygo dzieje, nale niy godo nic. Flyjguje Przenojswiyntszo Paniynka i maluskigo Ponboczka i blank sie niy asi, co Lon jes Jejigo lopiykun i wychowawca. Wandluje sie juz lod rodu Dawidowygo ale niy bol majyntny, pijynzny. Mog sie asic, co Ponboczek sie Jejigo lobrol dlo swojigo maluskigo Jezuska, ale niy godol lo tym. Tyn chop, tyn Swiynty moge byc przoiklodym dlo wszyjskich naszych terozniyjszych politykierow, kierzy majom polne gymby „milosci blizniygo”. Przijon te Dzieciontko po cichusku i ze pszoniym, ze uciychom. A colko uciycha i lodwdziynka miol we swojij duszy, niy dlo pokazowania inkszym. Poradziol ci bez colkie Jejigo zywobycie byc blank cichusko tak blank, co zodyn niy miarkowol ezli Lon cosik bez trzidziysci trzi lata naszego Ponboczka sam na ziymi pedziol cosik abo i niy. A terozki to wszyjskie ino poradzom szlechtowac, loszeredzic kozdygo fto takimu loszkliwcowi wyjndzie w droga. Wszyjskie ino poradzom lo inkszych cyganic, bo przeca kiej wlejzie sie w gowno to capiynie, to cuch na szczewikach zolwizol lostanie. Coby ci tak nasze angyjbery poradziyli tyn pychol trzimac, prowda? Tela, ize pokiel co tyrpiom sie, szelontajom na wszyjskie zajty, coby Jejich kozdy uwidziol i boczol przi jejich nojblizszyjszym welonku. Tela, co to jes juzas polityka a jo sam mojij Redachtorce juz kiejsik snochwiol, ize lo polityce niy byda za tela godol i tego sie trzimia juz terozki sztram.
I to by bolo na dzisioj a berol, spominol jak we kozdo sobota

Ojgyn z Pniokow