Wielkanoc – terozki Wielgonoc! / na 07 kwietnia 2007r
Ojgyn z Pniokow 07.04.2007

No, toz ci nom slecialo. Dziepiyro my mieli Dzieciontko a sam – i to blank bez zimy – juz Wielgonoc na gyniku. I wiycie, ludziska zawdy sie wadziyli, tropiyli, kiere to tak po prowdzie swiynta som istniyjsze. Jes ci to tak przijnscie Bozygo Dziecionteczka tym nojbarzij zocnym swiyntym, lebo Wielgonoc, kiej to nasz Ponjezusek zmortwych wstol. Jedni godajom, ize kiejby Ponboczek niy poslol sam nom na ziymia swojigo synecka, Dzieciontyczko, to by i niy bolo niyskorzij tyj Wielgijnocy. No, ale to tyz niy jes tak na isto prowda. Bo we naszyj wiyrze to, ize Marija ze Magdalynom, srodze sie stropiyli kiej uwidzieli ta srogo berga, kierom Ponjezusowy grob bol prziklapniynty, jes lodkulano na bok, a som grob je blank prozny (ino tam lostala telko poszwa we kiero bol ci Lon lowiniynty), znaczy co my tyz kiejsik tak nikiej Lon wstanymy zmartwych. Lod tego tyz ci wziyno sie miano: „Wielkonoc”, bo na iste ta noc bola srogo, kiej tyn Ponjezusek ze groba powstol, chocia go w niym telkom srogom bergom klapnyli. I tak sie we tym mojim gupim filipie medikuja, ize bez Ponboczkowygo narodzynio niy bolo by sie przidarzilo to, co terozki, we ta Wielgo Sobota spominomy. I tyj nodzieji, kiero na nos wszyjskich idzie ze tyj jutrzyjszyj niydzieliczki. Przecamc to jes cheba ci te nojwazniyjsze swiynto, kiere chocia napoczyno sie festelnie markotnie lod – Ponboczkowyj sromoty i drogi krzizowyj, tyj Golgoty, bez kiero kozdy snos tyz musi we zywocie przyjnsc – coby niyskorzij ale na lostatku, cowiek mog do kupy ze janiolami spiywac hosanna i alleluja, i zyciym wiecnym sie radowac. Ale, niy byda sam Wom egzorty ani kozania prawiol. Przeca to Wom juz bez colkie styrdziysci dni postu wasz Farorz abo jejigo kapelonki tuplikowali, prowda?
A nojbarzij to cheba na tych colkich „rekolekcjach”. Jes ci to take duszanne turnowanie przi kierym trza gynal wysuchac poruch chocia kozan, egzortow skuli tego ci nojlepszyjszygo narychtowanio sie do spowiydzi wielkanocnyj. Do tyj spowiydzi, do kieryj nojwiynkszy lochyntol mo przijnsc chocia roz do roku. Downij, kiej jo jesce bol bajtlym, to na rykolekcje lamziolo sie po poledniu, abo na lodwieczerz. I jak to takie najduchy jakimi my byli, kiej sie ino naszo katychtka, staro Kulicka abo ksiynzoszek niy kapli, to my drab tyrali za smyntorz, na szachta, coby posznupac za nowymi kwiotkoma, posuchac ptoszkow-swiyrgoloszkow, tych kiere sam do nos ze tyj Afriki przifurgli abo chocia ino natargac pora narcizli abo mojikow. A mamulka niyskorzij sie zawdy pytali, co tyz na tym rykolykcyjnym kozaniu bolo, bo gynal wiedzieli, co take zglobniki – jak muy – robiyli, i kaj tyz na isto bez te dwie godziny byli?
Terozki ja blank inakszij. Kapelonki, klosztorne siostry i inksze katechytki wiedom colkie klasy do naszyj „Jozefki” juz przed poledniym, coby jejim zodyn nikaj niy citnol, bo niyskorzij muszom sie zolwizol wrocic sie nazod do szule. Abo i niy? Bo terozki, kiej jes frajny we tego dziyn drugigo moja (miyndzy piyrszym a trzecim –mojowymi fajerami), to niyskorzij muszom tyn dziyn we frajno sobota lodrobic; a rekolekcie to trzi dni fraj i lodrobiac niy trza !!! Mozno to i jes dobrze, ale my juz za bajtli to kiejsik same kcieli deptac na te rykolykcje i zodyn nos niy musiol tam ciongnonc. A terozki te wszyjskie szkolorze muszom chocie tela miec wycwiki, bo lojce to by jim chnet bez wazyliny do zadku powlazowali, coby lone – te dziecka – ino mieli ci gryfne „dziycinstwo”, coby jakisik „kompleksow” niy chyciyli, niy napytali, kiere jim by poradziyli by zywot zbamoncic.
Ze tom spowiedziom to tyz tak ci jes roztomajcie. Niy, cobych jo tam niy kciol do suchatelnicy lazowac, nale to ci jes tak jakosik maszkytnie. Na som lostatek cowiek mo sie ukorzic, prosic lo wyboczynie i snochwic poprawa. Choby we naszym „kaczolandzie”, kaj cowiek musi przodzij szkryflac take „loswiadczenie” co niy je kamelom abo yjzlyym. Tela, co to juz jes polityka a jo sam niy moga lo tym sam za tela lozprawiac. I tu mi sie spomniol jedyn fal. Byli my ze mojom Elzom we Wiydniu. Gryfny ci to bol alsflug. Dugo byda lo niym boczol. Byli my ci we tym Wiydniu we takim szynku na tym ichnim Grünzigu. Wiycie, to je tako dziylnica nikiej nasze Pnioki, ino siedym razy szykowniyjszo, a nojwazniyjsze to tam som te wszyjskie knajpy, knajpecki, szynki, karczmy, piwiarnie, i inksze roztomajte place kaj idzie pobomlowac, poszpasowac, dobryj muzyki posuchac, lebo potancowac we dobryj asiscie.
Jakech juz godol polejzli my ze naszymi kamratami do takigo szynku, zicli sie na styryrogatych zeselkach za takim dupnym drzewniannym stolym i ... loroz ci prziszla olberka (kelnyrka). Co jo godom, co jo godom, kelnyrka ? Toz to bol janiol tela, ize niy na biolo i ze wionkiym, ze takom „alrelolom” ino blank zywo, zdrowo, szykowno i – co najwazniyjsze – modo dziolcha. Loblecynie ci miala take tirolskie (abo telkie jakiesik ichnie), farbiste, kralzkowano mazelonka, na wiyrchu szaty ze takim dupnym dekoldym. A miala ci lona co pokazowac, a miala. Moja Elza godala, ize po prowdzie juz trzidziysci pora lot na babskim loddziele we lazarycie robi, nale telkich ci, wizgyrnych, sztram cyckow tyz jesce niy widziala. Kiej my jom ze kamratym ino ujzdrzeli, tak zarozki napoczli my sztalowac, drab, na przedbiyzki roztomajte jodlo, biery ichnie, maszkytne jejich biole wino. Ale po lekusku. Kozdo tajla loddziylnie. Nojprzodzij jedyn, niyskorzij jo, i tak coby lona musiala pora razy ku nom lajzic. Kamrat to sie tak tymu jeji dychaniu dziwowol, ize chnet by bol tyn lampus lyknol. A ajsbajny tyz ci byli take, ize kostyry bez lokno wylazowali. No, godom Wom, lostuda i zgorszynie, a to wszyjsko we srogim poscie. Kiej ci my juz gynal pojedli, pockali, swoji wyslepali, nagawcyli sie choby sroka we kostyry na ta gryfno, szykowno dziolcha (a coch przi tym ino medikowol, to Elza sie nikandy niy dowiy), prziszlo do bulynio. Tu ci nos jeji ober na isto festelnie sztopnol; rzykna krotko: Elza sie kciala we Wiydniu szykowne szaty abo maderne szczewiki lajstnonc, nale styklo nom ino na dwie bryjtki przi sniodaniu i coby jesce na kecioku, na karasolu we Praterze zdziebko sie karnonc, bo szczewiki do kupy ze kieckom diosi wziyni.
No, a ize to juz bol Wielgi Tydziyn poszli my sie do kosciola. Jes ci taki szumny kosciol na Kahlenbergu, na takij gorce we „Lasku Wiedenskim”, kaj to sie kiejsik napoczla ta colko haja ze Turkoma, kiero wiod nasz Jan III Sobieski we 1683 roku. Poszli my sie tam ze mojom Hazbiytkom, pogawcyli tu i tam, lobejrzeli my sie ta kaplicka ze polskiymi szlachcicoma, i loroz lona godo, co pojndymy do spowiydzi, bo juz we Chorzowie bydzie za niyskoro. Czamu niy, a co, moga pojnsc. A jesce ku tymu byda udowol we suchatelnicy, ize niy poradza po miymiecku, a spowiydz zolwizol je wazno.
Jakech wysztudiyrowol, takech zrobiol. We suchatelnicy bol taki maly, deczko spasny kapelonek, jakosik gynal podany na naszygo piyrwyjszego Farorza Nity. Wyspowiadolech sie jak Ponboczek przikozol, mo sie rozumiec, ize po polskiymu, no i na lostatek godom tymu kapelonkowi:
– Wiyncyj grzychow niy pamiyntom i ... niy za wszyjskie zaluja!!!
No, przeca tego cos sie forsztelowol jakech gawcol na ta frela w tym szynku (i niy ino na nia) jak to kozdy chop na wiesna, niy idzie ci na isto zalowac. Abo tych ajsbajnow parszczonych we piwie. Ino tancowanio niy bolo, bo to przeca srogi post, pra?
– Wiysz synu, ize jo ci wierza, nale tak niy mogesz godac – pado mi na to tyn do Nity podany.
Ludzie, przeca mie zatkalo chobych setka szpritu szluknol. Forsztelujecie sie to: we jakimsik Wiydniu trefic razinku na polskigo ksiyndza? Taki pech, to tak choby cowiekowi berga ze serca sleciala gynal na plynckiyrz.
Nale, kiej my juz som przi rekolykcjach i tyj nojwazniyjszyj spowiydzi to dejcie pozor, coby lo tym krzescijanskim lobowionzku niy zaboczyc. Przeca jak to co Wom sam lozprawiom wysuchocie do lostatka, drap jesce mogecie dyrdac do nojblizszygo kosciola, do spowiydzi.
A kiej juz wszyjskie byli we tych suchatelnicach, Farorz lebo jejigo kapelonki dali richticzno egzorta kozdymu, to niyskorzij jes nojwazniyjszy tajl ... rezurekcjo. Rezurekcjyjo to jes festelnie uroczysto msza we niydziela rano (to terozki) abo we nocy do kupy ze procesyjom. Kiejby fto przepomniol, to jes to piyrszo niydziela po blank piyrszyj na wiesna polni ksiynzyca. Moja Starka zawdy godali, ize wylajziyli we nocy ze chalpy ino dwa razy do roka: na pastyrka, i na rezurekcjo, kiero kiejsik bola lodprawiono w nocy.
No, toz momy juzas Wielkanoc, nale pokiel co jesce dzisioj jes Wielgo Sobota. Wiycie, zawdy zech – i niy ino jo – sie medikowol, kiere swiynta som na isto nojwazniejsze: Dzieciontko abo Wielkanoc? I tak po prawdzie, to i dziecka, i lojce, i starzyki niy poradzom sie jednako doczkac i jednych, i drugich swiat. Te Boze Narodzynie ze jedlom, chojnom, piyrszym sniygiym, pastyrkom i gyszynkami lod Dzieciontka idzie po srogim poscie. Juzas Wielkanoc ze tym barankiym bozym, wielkopiontkowymi grobami, rezurekcjami, goikiem, smiyrgustym i ... i ... gyszynkami, kiere smycy zawdy hazok (zawdy hazok a niy fto inkszy) tyz idzie po na isto srogim poscie. Bo tyz swiynta Narodzynio Panskigo majom mocka do kupy ze swiyntym Zmartwychwstanio Panskigo. Tak jak we Wilijo dzielymy sie zawdy loplateckiym, tak we Wielkanocno Niedziela dzielymy sie swiynconym jajcym i winszujymy sie wszyjskigo dobrego. A wszystko to zolwizol spomino starodowne, prastare „agapy”. Dziecka juzas po Godach deptajom po kolyndzie, a po Wielgij Nocy – po dyngusie. Nale – jak to juz we szostym wiyku naszyj ery pedziol ci bol papiez Grzegorz Wielki – Wielkanoc to „solemnitas solemnitatum” co na polskie sie ekleruje: uroczystosc uroczystosci. No, i niech tak bydzie. Bo Wielkanoc idzie po zapustach, gynal we czasie, kiej zima ringuje sie ze wiesnom, kiero snich przewozi. Trza tyz jesce boczyc, ize te nojgryfniyjsze swiynta, kiej cowiek juz czuje ta wiesna to, ize wszyjsko sie lod nowa uploncnie mo przodzij jankorne, markotne napoczniyncie. To Srogi Tydziyn, kiej sie spomino „Pasja”, ta Mynka Pansko. Bo tak po prawdzie, to tyz jes sknoltlowane jesce ze poganskim swiyntym umartych. Przeca za starego piyrwyj Slowiany (a i Slonzoki starodowne) fajrowali umrzitych styry razy do roka; piyrszy roz razinku we zrownanie dnia ze nockom. Jo jesce lod mojej starki zech sie zwiedziol, ize downij we Wielkanoc deptalo sie tyz na groby przocieli, krywnych ze jodlym roztomajtym, a i niyftorzi to jajca poradziyli kulac po grobach. Nale, jadymy podle raje: Lonsko niedziela to bola kwietnio lebo palmowo niedziela, i ino staroszki spominajom jesce syncyska, kierych mianowali pucheroki, i kiere wyrobiali downij tak nikiej terozki pastuszki po Godach. A lod palmowyj niydzieliczki napocznol sie Srogi Tydziyn, tydziyn we kierym spomino sie wszyjsko co tak na isto przidarzilo sie przodzij, pokiel jesce nasz Ponboczek niy zmartwychwstol. Bol telki ksiadz, kiery we drugij polowinie XVIII wiyka naszkryflol gryfnie lo nos, ize: „Wszyscy Polacy w duchu poboznosci w Wielki Tydzien, odrzuciwszy dziela swiatowe, zajmowali sie nabozenstwem, przygotowywaniem do spowiedzi wielkanocnej, nie opuszczali zadnego nabozenstwa”.
A sto styry lata tymu nazad umrzilo sie jednymu takimu istnymu (Antonikowi Pietkiewiczowi), kierego mianowali Adam Plug, a kiery naszkryflol tako na isto gryfno sztrofecka lo Srogim Tydniu:
„Juz Wielki Tydzien, rzewniejsze brzmia piesni,
Dluzsze modlitwy, posepniejsze lica,
Smiech sie nie ozwie, struna nie zadzwoni...”
No, ale somy przi Wielgim Tydniu, a tak na isto wiela szykownych zwykow skuplowanych jes dziepiyro ze tym tydniym lod Srogij, lod Wielgij Strzody. Wysznupolech kajsik, ze we ta strzoda po jutrzni we kosciele (po cmawyj jutrzni), kiej po kazdym psalmie gasiyli jedna swiecka, bol taki zwyk, co kapelonki prali, trzaskali brywiorzami, psaltyrzoma lo koscielne banki. Juzas bajtle, wszyjskie wsiowe najduchy choby malupice, robili blank to samo co ksiynzoszki tela, ize prali, praskali, klupali przismyconymi do kosciola lachytami, falytami, kijami coby rzgmot bol we kosciele jak nojsrogszy. I tyz skuli tego, co po tyj jutrzni aze do rezurekcji niy mozno bolo glingac we gloki a dziecka lamziyli po wsiach, po sztrekach, po cestach i klekotali klekotkami lebo prali po takich – jak to downij godali – „tarapatach” i robiyli larmo coby ludzie niy zaboczyli, niy przypomnieli, ize to jes srogi post.
Spomniolech sam przodzij, co te wszyjskie zwyki i ze Godow, i ze Wielgij Nocy som jakosik ze sia skuplowane. Po Godach lamzom pastuszki i lodgrywajom roztomajte konsztiki, jaselka. Terozki we Srogim Tydniu tyz za starego piyrwyj deptali roztomajte rojbry poprzeblykane bele jak i smyczyli ze sia Judasza, tako slomianno, grochowinowo kukla, lobleczono we corne, potargane lachy i ze bojtlikiym w gracy, we kierym bolo polno szkla i kizlikow, kierymi glingali na spominanie tych trzidziystu strzybnikow, co to mu zabulili za wyzdradzynie naszygo Ponboczka. Smyczyli ci tak tego Judasza po colkij dziydzinie, prali kijami, astami, drzewniannymi szabloma aze go na tragaczu lebo na karze zakarycyli na fara, a niyskorzij kajsik kole gospody, szynku spolyli abo utonkali we wodzie. Niyskorzij to bol Wielgi Szczwortek ze lostatniom wieczerzom. I tu mi juzas gynal sztimuje sztrofka Adama Pluga, kieregoch juz sam spominol:

„I w Wielki Czwartek u Panskiej wieczerzy
Co tak do Wilii z wystawy podobna
Posepne twarze, smutek w sercu lezy,
I chociaz suta uczta, lecz zalobna”.

Kozdy to ze katyjmusu wiy, ze wtynczos, przi tyj lostatnij wieczerzy Krystus wszyjskim apostolom szlapy umol. Lostalo to juz na pamiontka do terozki, nale mogecie sie wystawic jak to downij, kiej niyftorzi szpluchtali sie ino dwa razy do roka, taki istny sciep te jejigo trepy i onuce (fuzekli jesce niy znali), i trza bolo lotoplac ta jejigo szwaja? No, nalech tego niy miol sam terozki godac, pra? Tela, co blank downo, tyn szczwortek mianowali tyz Wielkanocka umartych. Kajniykaj idzie do dzisioj trefic zwyk goranio letkich maluskich lognikow dlo umrzikow. A przeca i dzisioj bele kaj po wsiach, po dziydzinach niyftorzi lostawiajom ci na talyrzach rest jodla po postnyj wieczerzy, po „tajni” – jak to niyftore godajom – coby sie duszycki lebo roztomajte skrzoty, utopce mogli powieczerzac, kiej wszyjskie domowniki juz gryfnie nynajom. Te dnie lod Srogigo Szczwortku mianuje sie gryfnie „Triduum Paschalne Meki i Zmartwychwstanio Panskiego”, kiere napoczyno sie lod mszy sw. Wieczerzy Panskij, niyskorzij jes Wilijo Paschalno a na lostatek idom Nieszpory Niydzieli Zmartwychwstania Panskiego.
No, a terozki Wielgi Piontek. We tyn dziyn, to groby, to jejich rychtowanie, to jejich sztiglowanie. Niy je to tak na zicher nasz polski lebo slonski zwyk, nale chyciol i terozki wszandy idzie uwidziec gryfne Groby Panskie. Chocia, niyftore z tego zmachlowali polityka, choby tyn istny wymedalikowany, prziflostrowany fyrszt we roztomajtych ancugach lod Armaniego, we mundurach i ze srogim krzizym, kiery kiejsik ino nojlepszejsze wojoki dostowali, pralat ze swiyntyj Brygidy ze Gdanska, co to zawdy jakosik haja zbajstluje (latos mozno niy, abo ino we telewizyji niy pokozom), zawdy do jakisik zwady dokludzi. Przeca to, co lon wynokwio, to na isto ze zodnom Mynkom Panskom niy sztimuje, niy klapuje do tego. Nale, tyn istny, chop – chocia w babskich szatach i gornicy lamzi – tyz ci srogigo „polityka” udowo. A, ize jo – jakech juz bol sam kiejsik pedziol – lo polityce niy byda lozprawiol spomna ino szykowne, gryfne sztrofki naszygo poety Wladyslawa Syrokomli:

„Noc na dworze – a w kosciolku
Uroczyste swiatla plona;
Grob Chrystusa oswietlono
Od podlogi do wierzcholku.
Malarz wiejski, prosty, tani,
Wymalowal skaly groty,
Wymalowal szczyt Golgoty
I trzy krzyze widne na niej...
Krystusowy grob. Nojgryfniyjszy to mi sie zdol tyn we Miechowie, kaj ci nos kiejskik (jakech jesce bol rajcom we Chorzowie) zakludziyli, coby my niy zaboczyli, ize samo wiys, dziydzina Chorzow jes lod dowiyn downa sflostrowano ze braciszkoma Bozogrobcami miechowickimi. We Wielgi Piontek niy sprawuje sie Eucharystii ino starodawno, zocno „liturgia” kaj nojwazniyjsze jes slowecko, gest i samtyjszy „ryt” i ... „Pasja podug sw. Jona”.
Wszandy u nos na Slonsku przi telkich Krystusowych grobach bola wacha, kiero lonacyli ludzie ze nojwiynkszyjszym reszpektym we wsi, we dziydzinie, we colkim miyscie. Mocka bolo zwykow na tyn Srogi Piontek. A to baby suly hasie na pole i strzaskali garniec we kierym te hasie niesli. A to juzas bajstlowali pogrzyb zuru i harynka, kiere ckali bez colkie szesc tydni. A to juzas tonkali sie wczas z ranca, podwiyl jesce klara niy wylazla w rzyce, kieryj woda miala dowac mocka zdrowio i ku tymu taplali we tyj wodzie krowy, coby tyz zdrowe byli i duzo mlyka latos dowali. Maslo czynione we tyn dziyn tyz bolo bez colki rok trzymane nikiej medikamynt na wszyjsko, a juzas ze jajec sniesionych w tyn piontek nigdy niy byli zbuki, a wciepniyte do lognia, do fojery na szlag gasiyli pozar. No, i warzynie, szrajchowanie i dropanie jajec, co ino mogli robic dziolchy. Chopy niy mogli. Mozno skuli tego co kiejsik moja Swiekra godala, ize jajec sie niy dropie, ino myje! No, ale to bol szpas. Tela, co szpas niy szpas, wic-niy wic spomnialo mi sie jak to jedyn kamrat, kiery zawdy te nasze Radio Piekary sucha – pedziol mi bol, ize jo bez lostatnie pora tydni blank malusko sam wicow lozprawiom. Ano, nie zawdy sie do, nie zawdy to klapuje, niy zawdy idzie skuplowac richticzno gyszichta ze jakimsik wicym abo inkszym loszkliwstwym. Tela co terozki mi sie spomnialo, ize jesce we niydziela palmowo to roztomajte miglance, wigyjce tyrali po wsiach, po dziydzinach i wyrobiali ludziom przed Srgim Tydniym wiela na lostuda. I we niyftorych wsiach wiskali tako gryfno spiywka:

„Jedzie Ponboczek, jedzie,
Wejznie zur i sledzie,
Wuszty wszyjskim lostawi
I jesce poblogoslawi.”

Tela, co to juz jes inkszo bojka i skuplowano ci lona jes ze lonskom niydzielom, ze tom kwiytniom niydzielom. I CHOPY! Nie dejcie sie zbamoncic! We pyndzialek jes smiyrgust ... i to ino chopy lejom wodom baby a niy na lopak. Czamu jo to godom? Anoch slyszol we telewizyji jak jedyn posel drugimu (same chopy) winszowol, coby go ino blank malusko baby wodom we pyndzialek loszpluchtali. Ludzie, we smiyrgust, we wielkonocny pyndzialek, to ino wszyjskie chopy baby szpluchtajom a niy inakszij, niy na lopak!
No, i to by bolo na dzisioj, na ta Srogo sobota a berol, lozprawiol jak zawdy

Ojgyn z Pniokow