Po szlustydniu (dugim)! / na 05 maja 2007
Ojgyn z Pniokow 05.05.2007

No, toz momy juz lod poruch dni tyn nojgryfniyjszy miesionc, tyn na isto ci nojszykowniyjszy moj. Mocka by sam terozki szlo lo tych piyrszych dniach rzondzic i berac. Przeca zawdy wszyjskie, i modzioki i te stare knakry niy poradziyli sie doczkac kiej lon ino przijndzie. Modzioki skuli tego, ize dziolchy napoczynajom sie gryfnie loblykac, a tak na isto, szykownie ... seblykac, a stare purty coby kuknonc na te wizgyrne dziolchy i pospominac jak ci to downij bywalo. Niyftorzi to tym knifym sklerolza trajnujom (ezli jes? abo ji niy ma?) a inksi chocia niyskorzij we sniku jesce lobejzdrzic, co tyz to downij poradziyli wyrobiac na wiesna. Tela, co mieli my latos juzas mocka frajnych dni i trza by pedziec, jak tyz to sie sam u nos wszyjsko melalo.
Piyrszego moja. Ludzie pyndalujom, jadom autokami (niy godoom lo tych, kierzy wykludzajom sie na Cyprus abo do Egiptu) na aussflug. Latos to juz kajsik kole piontku na lodwieczerz abo juz na isto we sobota ze ranca. I tak jakosik po poledniu jedyn angyjber we telewizyji tuplikuje mi, co idzie jakiesik „grille” zbajstlowac. To ci jes male piwo no ale, kiej tyn istny mi godo, ize trza na tyn „grill” miec „ARGYNTI SKO polyndwica” to malo mie zarozki pieron niy szczelol. Kaj jes tyn srogi angyjber Lepper, kiery sie ze wszyjskimi wadziol lo „swinsko gorka”? To my juz naszych bykow i kalymbow niy momy? A nasze gryfne swinskie zeberka, to jes psinco? Niy byda wynokwiol (mozno niyskorzij) tela, co spomna, ize gryfnie moj Farorz, nasz Antoni Klemens berol lonsko ci we niydziela lo naszym kosciele sw. Jozefa, lo naszyj „Jozefce”. Te co we tym naszym radijoku przed poledniym suchali, miarkujom juz deczko wiyncyj lo tyj farze, prowda?
Lonski tydziyn lozprawiolech lo roztomajtych swiyntach, i lo tym ci naszym fajrowaniu. I, coby tego niy nastyklo nasz cwilinger wypokopiol ci bol, ize momy zdziebko za knap tych wszyjskich fajerow, tych wszyjskich swiont, kiej ludzie majom fraj lod roboty. Wysztudiyrowol, co mozno bydzie blank nowy fajer we trzidzestygo piyrszygo siyrpiynia abo mozno we dwanostego wrzysnia. Skuli cego? Ano, beztoz, ize jesce momy deczko za knap tych fajerow. Tela, co do terozka dosik pora tego bolo chocia, terozki musza jesce pedziec lo jednym fajerze. Lo markotnym fajerze. Jak wszyjskie miarkujom, sam u nos ze naszym Slonskiym, a juz nojbarzij ze Chorzowym skrymplowany jes jedyn fest srogi swiynty, to jes swiynty Florian. Jesce niy tak downo dlo szpasu to niyftore loszkliwce godali, ize Chorzow to jes gynal miasto telkigo Przenojswiyntszygo Floriana ... (miana niy powiym coby sie tyn istny blank niy pogorszol na mie), kiery przikludziol bol sam do jednego kosciola relikwiorz ze konskami tego swiyntygo. Jest ci to swiynty lod pudlyrzy, szmelcyrzy, walcmajstrow, szlakenlojfrow i inkszych ferdermanow, hintermanow, kokerow i wszyjskich roboli we werku. No, tyz swiynty lod fojermanow, nale to jes inkszo pora galot, i niy lo tym kciolech godac. Szczwortego moja byli ci zawdy we wszyjskich miastach, kaj zrychtowane byli werki, sroge fajery we dziyn tego swiyntygo. Juz lod ranca dmuchoce pyndalowali po sztrekach, po cestach, rzgmieli muzykom choby nojynte. Take romraje byli ci sam u nos zawdy ino dwa razy do roka: we Florijana i we Barborka. Przeca wszyjskie to jesce gynal boczom. Niyskorzij to juzas we wszyjskich kosciolach (to terozki, przodzij tak choby niy za fest) Farorze lodprawiali msze za tych, kierzy zywobycie sknoltlowali ze werkiym, ze hutom. Telkie miasto, co Chorzow to ci mialo aze dwia fest dupne werki: Huta „Kosciuszko” i Huta „Batory” (kiejsik Königshütte i Bismarckhütte).
A napoczlo ci sie to wszyjsko juz ze dwiesta lot tymu nazod, kiej to Fridrich Wilhelm Graf von Reden do kupy ze Fridrichym Antonym Freiherr von Heinitz, podle cechonku Baildona i Weddinga zbajstlowali ze befyjlu Frica Wilusia II kole wsi Chorzow a przi dziedzinie Logiewniki nowo huta, kiero mianowali Krolewsko abo Königshütte. Latos te, co jesce we tyj hucie robiom (a jes ci jejich ani niy tysionc), fajrowali gynal dwiesta piync lot, lod piyrszygo spustu surowki. Tego niy bolo nikaj. Nojprzodzij zbajstlowali huta a niyskorzij wele nij zaczli rychtowac miasto. Tak, ize terozki we samym pojstrzodku miasta je werk, chocia corozki mynszy, corozki mynij smyndzi, i cheba go chnet juz blank niy bydzie. Lostanie ino dupno dziura tak jak terozki po zbulonym sztalwerku kaj lostol ino srogi, prozny plac. I ino na ta utropa gawcyc sie bydzie tyn powstaniec na dynkmalu, kowol-Chorzowiok ze fresom Ligonia kaj piyrszygo i trzecigo moja pokladzone byli kwiotki ze szlajfami choby na smyntorzu. Bo tyz jak kuknonc naobkolo, to wszandy, bali i na smyntorzu, jes gryfnij nikiej we samym pojstrzodku Chorzowa. Chorzowa lo kierym juz szkryflol jedyn pisorz co ze sztalwerku styrcy nad mostym : „Siedem kominow, jak harfa siedmiostrunna, pomylona jakas harfa pod niskim jesiennym niebem”. I kozdy jom moge ze daleka ujzdrzic. A terozki juz niy, i modzioki juz tego blanlk niy boczom.
Tyz downij, kiej ze tych martynow waloly flamy przed spustym, to aze na poczcie byamterkom we plecyska grzolo choby to bola afrikansko klara. Kozdy, tyz fto przejyzdzol bez Chorzow gynal wiedziol kiej forbaj juz ci przelatywol sztalwerk i maszynki fyrtali ze wlywkoma ze dolnyj sztalowni na wiyrchnio i na zgniatacz. Nale, tego juz niy ma, i jak to Pepiki godajom „..to sie juz nie wrati”. I ino sie ryje na gymba wolani: „Florek, Florek, kajs ty jes?”
Lod poruch tyz lot nie ma juz srogich, szumnych fajerow. Niy ma „piwnych karczmow”, a i medalikow ze Warszawy tyz niy posywajom. Cichusko bolo we lonsk piontek, niy to co downij, ize we kozdym zegrodku, na kozdych plantach grali dmuchocze a naobkolo radowali sie do kupy colkie familije. Bo przeca u nos, to abo jedyn bakol we werku a drugi na grubie, i dwa razy do roka colkie familije fajrowali. Jo jesce sie poradza spomniec jak kozdymu hutnikowi dowali kwarytka gorzoly na tyn dziyn. Niy coby mi na nia niy styklo, niy. Podwiyl cowiek robiol i werkow mu niy zawiyrali na ta gryfno flaszecka nikandy niy bolo knap.
I wiycie? Terozki – juz lod poruch lot – we Chorzowie wypokopiyli, co to niy zodyn „dziyn hutnika” lebo „dziyn fojermana” ino fajer ze przinalezitosci Swiynta Patrona Miasta. Niy idzie pedziec, szumne ci to bolo. I kozdy rok nasz Arcybiskup nos sam we Chorzowie nawiydziol, i srogo msza ze asistom lodprawiol we intyncji hutnikow i fojermanow. A jo tak sie medikuja, ize barzij we intyncji tych na sztymplu, przimusowych elwrow, tych, kierzy som nikiej jo som na „swiadczyniach przedemerytalnych”. Znacy tych, kierych juz zodyn do nicego we tym naszym kraju niy potrzebuje. A kierzy ino przi wlazowaniu do Ojropy bydom zawodzali i dalszij bydom szterowac. Bo fto do ojropyjskie betki, kiej wiyncyj jes tych co siedzom w chalpach, nizli tych co jesce majom robota. A tak ci jes niy ino we Chorzowie. I downo Huta „Laura” chnet zbankroci (chocia tam jesce lobiecujom byrny na wiyrzbie), i we Zobrzu, Bytoniu, Swiyntochlowicach, i ... jeronie! sami wiycie, pra?
Bol ci tyz u nos zbajstlowany przez Zwiazek Gornoslaski fajer, kiery sie mianowol „Slaskie Gody”. Juz lod dobrych poruch lot trefiajom sie we Ponaziyntkowskim Parku Kultury te wszyjskie, kierzy ta naszo, slonsko godka, nasze zwyki majom festelnie radzi. Ino, ize latos jakosik markotne to wszyjsko bolo. A mozno tyn gowny macher juz blank we filipie pomyslow nie miol. Bolech ci kiejsik na telkim fescie we Miymcach. Rolz to to robiyli Bajeroki, rolz to bolo we Rizie, a jesce kiej indzij Slonzoki we Miymcach to bajstlowali. Tam ci na isto bolo co lobejrzec, kaj sie zabawic, romraj wszandy i uciecha. A sam we Chorzowie jankor jakisik, smyntne to jakiesik chocia te, co tak dokazowali stoli lo to jak ino mogli. Nale colkij zabawy niy idzie lodchlastnonc alsdrukiym (somech go wyczytol we cajtongu tego Zwionzku), ize na tym romraju, na tych godach bydymy: „ ...rzykac za wszyjskich miyszkancow Slonska ...”
A dyc rzykejcie, rzykejcie, nale dejcie tyz ludziom zdziebko uciechy a niy ino Magda Aniol ze starymi spiywkami, kiere gynal klapujom na fara, a niy tam kaj ludzie kcom potancowac, szluknonc deczko piwa, i zaboczyc lo tym dioseckim zywobyciu. A jo sie tak medikowol, ize fto jak fto, nale tyn Zwionzek bydzie bajstlowol cosik co nos do tyj Ojropy przikludzi, a niy ino rzykac i spiywac kosciylne spiywki. Jo na isto mom takie spiywki rod, nale niy przi krupniokach, piwie lebo jakimsik sznapsie. Idzie sie radowac i bawic bez gorzoly, nale cy sie werci, cy jest niyskorzij lo cym losprawiac? A jo juz we piyrszy dziyn jakech uslyszol co wiskajom, prasknolech na kolana i cekolech aze tyn kulturtryjger we lornacie sie na binie pokoze. Ludzie! A jo gupi uwierzol, co tyn fajer bydzie richtik wicny, szpasobliwy i nos bydzie kludzic do swiata, do Ojropy, kiejech przecytol we tym samym cajtongu, ize go mianowali: „ MY SOM EUROPOM”. Ponboczku wybocz jejim, bo niy wiedzom co czyniom!
Jo richtik niy jamruja, jo ino bocza co godali moja Starka:
„Cysorzowi, co cysorskie a Ponboczkowi co ponboczkowe” – dej Boze amynt!
Czamu jo to terozki godom a niy zeszlo sobota? Tak po prowdzie to som gynal niy miarkuja a... mozno to i dobrze ?
Nale, co tam. Niy byda ciyngiym jamrowol. Terozki zdziebko ze inkszyj zajty.
Momy ci u nos we Polsce juz lod poruch lot blank nowo „ustawa o wychowaniu w trzezwosci” i bezmac terozki niy mozno slepac gorzoly lebo piwa na bance we parku abo na plantach, na placu wele familoka, kole klopsztangi, gynal nikaj, bo inakszij policmajstry prziflostrujom sztrofa i bydzie skuli tego festelno lostuda i ganba. A te terozniyjsze angyjbery tam we tyj Warszawie ciyngiym slynczom, szpekulujom coby sam nom jesce zakozac, coby sam jesce tym biydnym Polokom na lostuda zmachlowac. A to zaszperowac handlowanio we niydziela tela co ino we hiper- i supermarkytach, bo przeca szynki, gospody bydom dalszij fondowac a kosciylne sklady, budy lodpustowe to tak by tak ino we niydziela majom srogi lodbyt; idzie ino we niydziela moc utarzyc.
A mie sie spomniol telki jedyn cufal. Losprawiol mi go Hanek lod Moricki, pieronowy lochlapus, kiery miol ci bracika-cwilingra Alojza, ganc podanego na niygo. No, nikiej dwie kapki gorzoly. Dejcie pozor : bracika-cwilingra. Byli nikiej dwie afy ze tyj samyj klotki.
Locuciol ci sie kiejsik rano Hanek, a bol po fajerze, po „dniu hutnika”, ze kacynjamrym nikiej sto dioskow. We pycholu miol nikiej we starym tryjtku, lynzyk sztajfny choby szojerbyszta,szlapy mu sie jesce belontali, slypia kaprawe. Lezie do aptrytu. Stanol sztram przed zdrzadlym i gawcy sie w nie, filuje sie na sia dosik kwilka i loroz rycy do swojij staryj:
– Marijko, podz sam ino wartko ! Moj bracik Alojz przijechol. Podziwej sie ino tukej Marijko. Dzisz go? (som niy wiy, ize kuko i pokazuje do zdrzadla).
..... Lo sto pieronow ! I jesce sie do tego jakosik szantrapa przikludziol ze sia !!! Ale terozki to mi sam gynal sztimuje cosik inkszego.
Taki hutniczy fajer nie zawdy, i niy dlo wszyjskich bol szczysny. Juzech sam kiejsik berol, co tyz to sie przitrefiylo starymu Sztefonowi lod Kafancynyj. Erbnol ci lon we gyrichcie srogo sztrofa, bo piznol ci bol paryzolym jedna telko mamzela. A bolo ci to jakiesik kielanoscie lot tymu nazod, kiej jesce we bankach tyrali szafnery ze takim kastlikiym na kecie we kierym mieli drobnioki do wydowanio restu. No, ale, jadymy podle raje:
Tyn Sondca, a mozno to syndzina ci bola, we chorzowskim magistracie godo do Kafankigo:
– No, toz lozprawiyjcie sam nom po jakiymu pizliscie sam ta kobiyta w bance bez leb paryzolym?
– Panie syndzio to bolo tak:
Lonskigo roku po „Dniu Hutnika” wszyjsko mi sie podrzistalo i wlozech do banki, do szostki i skuli tego coch bol zdziebko chycony, napocznolech krajzowac tam a nazod miyndzy Katowicami a Bytoniym. Tak przi trzecij zwyrtce, kole Rozbarku zicla ci sie wele mie ta bezkurcyjo a jo styrcol przi loknie coby deczko luftu chycic. Siedla se, we lokno kukala aze prziszol ku nij szafner i lona napoczla:
Lotwiero taska, wyciongo bajtlik, zawiyro taska, lotwiyro bajtlik, wyciongo ceski, zawiyro bajtlik; dowo ceski szafnerowi.
Szafner kuko, pado ku nij;
– Paniczko, nale to jes zdziebko knap, za malo!
To lona juzas:
Lotwiyro taska, wyciongo bajtlik, zawiyro taska, lotwiyro bajtlik, wyciongo zlociok, zawiyro bajtlik, lotwiyro taska, wklodo rajn bajtlik, zawiyro taska.
– Ale, ize miala tyn ceski lod szafnera nazod, toz juzas:
Lotwiyro taska, wyciongo bajtlik, zawiyro taska, lotwiyro bajtlik, wtyko drin ceski, zawiyro bajtlik, lotwiyro taska, wrajzuje bajtlik, zawiyro taska.
– Wysoki Sondzie! Szafner jeji dowo bilet. No, toz lona:
Lotwiyro taska, wyciongo bajtlik, zawiyro taska, lotwiyro bajtlik, wrajzuje bilet i zawiyro bajtlik, lotwiyro taska, wklodo tam bajtlik, zawiyro taska.
– Tu majom paniczko jesce piontka nazod – pado szafner.
– Ja? To gryfnie – pado ta baba i juzas:
Lotwiyro taska, wyciongo bajtlik, zawiyro taska, lotwiyro bajtlik, wtyko tam piontka, zawiyro bajtlik, lotwiyro taska, wrajzuje bajtlik, zawiyro taska.
Dwa przistanki niyskorzij i wloz do banki kanar, znacy kontroler.
– Bilety do kontroli !!!– zawrzesknol.
No, toz baba nic, ino:
Lotwiyro taska, wyciongo bajtlik, zawiyro taska, lotwiyro bajtlik, wyciongo bilet, zawiyro bajtlik, lotwiyro taska wklodo tam bajtlik, zawiyro taska.
– Piykne dziynki, sam mocie bilet nazod – pado kanarek.
Toz lona juzas:
Lotwiyro taska, wyciongo bajtlik, zawiytro taska, lotwiyro bajtlik, wtyko tam bilet, zawiyro bajtlik, lotwiyro taska, wrajzuje bajtlik, zawiyro taska.
– A, ize jechala lod Bytonia aze do Katowic, tak wele Wesolygo Miasteczka jesce jedyn kanar wloz do banki – tuplikuje Kafanke – Bo wiedzom Wysoki Sondzie, loni terozki wachujom kozdy we jejigo miescie (tak jejim kozol tyn dyrechtor lod PKT i zasik rycy :
– Bilety do kontroli!!!
Baba bola monter i lod nowa:
Lotwiyro taska, wyciongo bojtlik, zawiyro taska, lotwiyro bojtlik, wyciongo bilet i dowo go kontrolerowi a we tym casie:
Lotwiyro taska, wyciongo bojtik, zawiyro taska, lotwiyro bojtlik, wyciongo bilet, zawiyro bojtli, lotwiyro taska, wklodo rajn bojtlik, zawiyro ...
– Panie Kafanke, a coby wos pieron szczelol – wrzesknol syndzia – a dyc dejcie pokoj ze tom taskom i bojtlikiym, bo niy szczimia!!!
– A szczelol, szczelol Wysoki Sondzie. I beztoz tyz praskolech ta kamela paryzolym, boch nic inkszego przi sia niy miol!!!
Jak widzicie, take szumne fajery mogom miec roztomajty fajrant. A ezliscie to juz kiejsik slyszeli, to niy godejcie somsiodom, mozno sie inksze niy kapnom?
A tak pora lot tymu nazod jedyn moj kamrat glacaty Antek rano wyloz do hazlika coby sie jakosik tam po wczorejszym loszpluchtac. Kuknol ci tak we zdrzadlo i napocznol wiskac:
„Nigdy wiyncyj, niy gawc na mie takim wzrokiym...”
Na to wlazla jejigo staro zestrachano, cy jimu juz blank na dekel niy prasklo, i zmiarkowala co lon som do sia wisko, kiej uwidziol we zdrzadle swoji zaslimtane i kalne slypia, kierych zodyn ci tam Visin niy hilfnie ino ... juzas dobry sznaps, gryfny achtlik.

I to by mozno bolo na tela a berol i spominol starego piyrwyj jak we kozdo sobota

Ojgyn z Pniokow