Dziyn MAMULKI / 26 maja 2007r
Ojgyn z Pniokow 26.05.2007

No, toz momy – jakech lonsko sobota godol z gorki – a terozki lostatek juz tego nojgryfniyjszego miesionca, tego moja, tych trzidzisci jedyn dni wiesny, casu kiej kozdy jakosik inakszij na tyn swiatek gawcy. Ta colko wiesna wonio, i niy je to smond polonyj bele kaj trowy, ino wonio piyrszymi sam kwiotkoma na czesniach, tym piyrszym biolym i modrym flidym, kiery idzie dac jakisik freli, dziolsze, babeczce, no ... tyz – jak fto mo rod – swojij staryj, swojij ino slubnyj pamiontce. Po jakiymu slubnyj pamiontce? A to beztoz, ize z tego naszygo – dlo inkszych – nojgryfniyjszego fajeru, ze tego slubu lostowo po styrdziestu latach jedna na isto pamiontka, slubno baba. Nale, przeca to znocie, i tyz niy lo tym kciolech dzisioj lozprawiac. Nale moj, niy moj, som take dnie we roku, kiej cowiek cy kce, cy niy musi przibrymzowac, musi zdziebko sztopnonc i chocia bez kwilka pomedikowac kaj tak gzuje, kandy sie tak uwijo. Cy to sie werci, cy niy za tela tego naszygo roztopiyrzanio sie we tyj gonitwie, we tyj lotaninie za zlociokoma, kiej blank casu jes za knap na przonie, na ta malusko placzka, kiero skapnie ze slypia kiej cowiek jes na isto szczysny.
Taki dziyn jes dzisioj, dzisioj we sobota. Pewnikiym juz Wiycie lo czym kca terozki berac, pra? Ja, taki dziyn kaj trza znojsc zdziebko czasu niy dlo cudzygo, niy dlo inkszygo, ino dlo nojdrogszyjszego, dlo Mamulki, Muterki, Mamuski – cy jak tam to jesce jesce bydzie mianowol. Tyn dziyn to ci razinku dzisioj jes „Dziyn Matki”.
A napoczlo sie to wszyjsko tak: Adamowi sie pieronym we tym gryfnym raju mierzlo a, ize bol jak to zawdy chop lod samiuskigo stworzynio festelny lyn, zgniyluch i smierdzirobotka (ja, ja, przeca nikaj we biblijce niy jes naszkryflane coby Lon na isto jakisik roboty sie chyciol), dol mu Ponboczek blondina Yjwa niy ino dlo uciechy, nale i ku tymu coby mu we raju hilfowala, coby go festnie flyjgpwala. Nale, tyj Jewce, jak to kozdyj babie, ino gupoty we gowie (Wiycie lo cy jo godom?) – roztomajte fizdzi-mizdzi, roztoliczne duperszwance, kukanie ciyngiym do wody (bo przeca zdrzadla jesce niy miala a i lipynsztiftow tyz jesce niy wypokopiyli), sztiglowanie sie, przeblykanie sie, paradzynie i takie tam ci jesce babskie mecyje. Widziol to wszyjsko dziobol Lucyper, przemiyniol sie, przewekslowal we szlanga i tak ci jom zbamonciol, tak ci jom zamamlasiol – chocia tak po prowdzie dugich mecyji to sniom niy, bolo nikiej ci ze kozdom babom – ize blank ci lona logupla i utargala tyn zakozany lowoc, ta ponka ze tego stromu „mondrosci i wiydzy dobrego i zlygo”. Chnet by to sama do imyntu weckala, nale sie pozdala, ize tak niy idzie, a mozno ta babsko falesznosc sie lodezwala, i dala tyz konsek Adamowi, kierymu tyn logryzek fest sztopnol sie we chyrtoniu, i tak ci jun wszyjskim chopom do dzisioj lostalo. Tu sie dziepiyro kapla, ize jes blank sago (Adam tyz) i wartko ci sie napoczla sztiglowac. Jakiesik listka figowe lebo inksze, i niy ma sie co nerwowac na te mini, co to je terozki we modzie, bo przeca te klajdy pod pympkiym, i ino tak na pola pola poldupkow, to juz ci na isto Yjwa wypokopiyla. Jakiesik „boa” na karku i take tam inksze dinkse na parada. Godajom, ize lod tego czasu napoczly sie te wszyjskie richticzne mecyje ze babami i lozprowianie tych wicow lo blondinach. Jo, to mozno w to niy wiyrza, nale cosik musi byc na rzecy, i tela. Styknie, ize Ponboczek tak ci sie festelnie znerwowol, ize prasknol ci tam pora pieronow i wyzynol ta Ewa do kupy ze tym jeji logupialym slimokiym Adamym ze raju, skuli tego co mu na lostuda zrobiyli i niy usuchli, kiej jejim pedziol co ci lone som za dupiate i cepiate na te strom mondrosci.
Wyzynol jich, wykludziol ze tego rajskigo zegrodka i lod tego czasu ta Ewa musiala rodzic dziecka i bakac, hajrowac coby bolo jim bolo co do gymby wrajzic. Lona nojbarzij zgrzyszola, i lona tyz dostala nojgorszo sztrofa – musiala rodzic dziecka. I tak tyz ta piyrszo naszo Mamulka spomiarkowala, ize kiej sie mo dziecka, to krom srogij uciechy (jak sie dziecka uploncnom), jes ci niyskorzij jesce wiyncyj utropy, mierzionczki i bolysci. A kiej ci juz jeji Yjwine piyrsze dziecka wyrosli na karlusow, festelnie ci sie pochatrasiyli, powadziyli, poszkorupiyli aze tyn colki Kain na zicher zatrzas tego Abla. Napoczlo sie tyz to, co niy jedna Mamulka do terozki musi sciyrpiec, musi szczimac. Przeca to jes gynal take same kiej nasze Mamuski niy tak downo jesce, ze slypioma polnymi placzek, gawcyc musieli jak sam u nos na Slonsku bracik na bracika gywera sztrekowol, cy to jesce przi powstaniach, cy to przi lobiuch wojnach.
Niyskorzij bol Noe. Tyn herski chop ze swojom kobiytom i ichniymi trzima zyniatymi synkoma – lochyntolami. Ta babeczka lod Noego tyz przeca musiala flyjgowac ta colko czelodka na tyj arce, na tym szifie, bo Noe to bezmac bez tyn colki potop slepol ci tak, ize kiej sztopli na tym Araracie, to wyleciol na pychol z tego szifa i prasknol na ziymia blank naprany ze uciechy, ize ta diosecko chlapaka bola ci juz forbaj. No, i coby dugo juz sam tak niy fandzolic. Terozki jes dran na Przenojswiyntszo Paniynka. Fto tak na isto poradzi sie forsztelowac wiela ci Lona miala utropy, lutosci i jankoru, podwiyl Ponboczek lod bajtla aze do tych Jejigo krystusowych lot niy dociong, a niyskorzij co ji sie we syrcu sie metlalo, kiej na swoji locy ujzdrzic miala, jak Jeji synek na niym krzizu nikiej jaki ciyrpiyntnik uswiyrknol ?
Kiej my byli ze mojom Elzom u Italijokow, we Rzymie u Lojca Swiyntygo w Bazylice sw. Pyjtra, to tam ci my ujzdrzili tyn dynkmal, ta „Pieta”, to znacy Przenojswiyntszo Paniynka Bolysciwo ze Jezusym na klinie. To ci sie na isto do samego lostatka zycio boczy, tego sie niy do przepomniec, jak tyn Machol Aniol pokozol tyn maminy jankor, te maminie placzki. Kozdo Mamulka ino to wiy, ze ze telkij zalosci to i placzkow niy styknie, bo tyz wiela to idzie we tym zywobyciu slimtac i sciyrpiec.
Lod tamtych tyz lot, nojlepszij to ino Mamulki wiedzom, co to na isto je utropa, starosc lo dziecka i stropiynie. A my juzas wszyjskie, cy my zawdy poradzymy ujzdrzic to co muszom uwidziec i sciyrpiec nasze Mamulki, jejich Mamulki i jesce jejich, jejich Mamulki ? I lod Nich, lod tych Mamulek wziyno sie te staropolskie miano: MA i Maciyrz, ta dziytno niywiasta lo kieryj godo sie gryfno powiarka: „Do ludzi po rozum, a do Matki po serce”. >>>>
Za starego piyrwyj slyszolech tako szykowno gyszichta. Downo, downo tymu kipnol ci bol we haji srogi rycerz. We wielgij bitwie go praskli, zatrzasli. I tak ci kole niygo siedli trzi kukowki i festelnie zalobliwie, jankornie kukali. Jedna kukala przi gowie, jedna przi szlapach, a ta lostatnio wele serca tego wojoka. Ta wele serca to bola kochanka, slimtala, kukala ino jedyn miesionc, i styklo. Ta ci juzas kole szlapow kukala i slimtala bez colki rok, bo to bola jejigo kobiyta. Nale ta kole gowy na isto kukala i slimtala juz tak bez colkie zycie; bo to ci bola jejigo Matka, Mamulka kiero zawdy boczyc bydzie swoji dziacka.
Dejcie pozor! Ta sobota to je richtik jedyn taki dziyn, kiej na isto niy idzie zaboczyc kaj nasza Mamulka miyszko. Bo dejcie pozor : „Drogo to chatka, kaj miyszko matka”.
Nale cy lo wszyjskich Mamulkach sie tak po prowdzie boczy? Przeca same drugda loboczycie posmorszczano, stropiono fresa za gardinom abo zazdroskom we loknie. To pewnikiym jakosik Mamulka niy poradzi sie doczkac jeji dziecek, abo jich juz niy mo i ino ji sie zdowo, co kiej, ftos do dzwiyrzy zaklupie i stanie we futrzinie; synek lebo cera. I niy musi na isto byc ze kwiotkiym, ze paradnom blumom! Bele bol, bele bola za to, ize: „Lod inkszych filip, nale lod Mamulki koszula”.
Ta jakielka, hazuczka lebo ino formetla, spod kieryj golo dupa ci ta mamulka wyciyrala tymi jeji zbakanymi, wycyckanymi przez woda lod pranio, styranymi ryncami na kierych terozki malo fto kusik do za ta flyjga, za ta utropa. Bo kiej tak dobrze kuknonc to kozdy u sia tako Mamulka za swojim forhangiym poradzi ujzdrzic. I ta, kiero juz ani do kosciola, ani na smyntorz do jeji familiji juz niy poradzi tompac, a zywe kole nij to ino som briwy, cukrowy na fynsterbrecie za loknym.
Tyz i ta, kiero ino jesce poradzi tym ptokom ziorka, loszkrabiny i skorki lod chleba suc na blacha, abo na fynsterbret, futrowac cudze koty i psioki na placu, na sztrece kole jeji familoka. A tyz i ta olma, malusko, posmorszczano, kiero dlo jeji dwioch psiokow po hasioku za jodlym sznupie, bo ino lone jom bez zima poradzom pod dekom logrzoc, kiej na wongle pynzyji niy styknie, tak jak i na medikamynty, choby ino na te co som na kucanie, co blank ji juz niy do nynac zawdy bez colko noc.
A tyz i ta, kiero pochowala swojich synkow, ze kierych jednego przisulo na grubie, a drugi kipnol za modu na tubera. A i ta Mamulka, kiero mo do terozki jesce szczwiorka dziecek. Nale lochyntole sie do Miymiec wykludziyli, ino ze sia jom niy wziyni coby jim ganby niy zrobiyla, abo ize sama niy kciala, bo sam jes jeji dom, jeji „haimat” kaj pochowano je jeji colko familijo. A loni ci terozki ino sam do nos listecki ino szrajbujom. A do Mamulki to ino na pogrzyb, abo i po, kiej inksze dobre ludzie pochowek sprawiom, przikludzom sie coby rest jeji dziedziny wartko potajlowac i pitac nazod do tego jejich miymieckigo abo i tego anglickigo raju. Abo Mamulka, kiero juz ze prykola slyjzc niy poradzi bali i do hazlika, kiery mo na placu abo we siyni, jak to je we srogij czynsci naszych chorzowskich, bytonskich, piekarskich familokach.. Cy Mamulka, kiero juz locy wyslimtala i terozki zicniynto w loknie kuko, gawcy kajsis dalszij, kajsis zodyn niy dojzdrzi i medikuje lo latach, kiej jesce bola gryfno i modo a terozki u nij na fresie idzie uwidziec kozdo utropa, kozdy jankor, kozdo krziwda lod ludzi – i co nojbarzij doskwiyro – lod swojich dziecek. Przeca to same widzicie, prowda?
Nale, majom tyz nasze Mamulki i drugo zajta. Fto jak niy nasze Mamuski poradzom sie richtik chichrac, byc szpasowne, radowac sie kozdom, bali i blank maluskom rzecom. A tak po prowdzie niy ma nic gryfniyjszego jak uchichrano Mamulka. Tak nikiej u mie na placu :
– Mamulko, mamulko – rycy ze trowniola jedyn najduch na colki karpyntel.
– A coz to tak wrzescysz, drzisz sie, ciepiesz choby sagi w pokrziwie, gizdzie diosecki – godo jejigo mamulka, kiej yntlich wyjzdrzala bez lokno.
– A juz nic, nic Mamulko, ino Jorgus mi niy kciol wierzic coscie som Mamulko pieronym swidrato! Znocie tyn wic? Ja, pewnikiym ja... ale gryfny, pra?
I nojbarzij sie ze tego wicu chichrala akuratnie tako mamulka, coch jom jesce za bajtla u Piontkowyj we mangli trefiol, jak przilazowala po kanka zuru na sobotni lobiod dlo dziecek i kukala lewym slypym do prawyj kabzy.
Przodzij to te nasze Mamulki piyrsze sklodali nom gracki i kozali godac, rzykac:
„Janiele Bozy, strozu moj,
Ty zawdy przi mie stoj”.
Tyn nasz piyrszy pociorek, to dzieckowe rzykani lo siyla dlo lojca na grubie lebo we werku, lo szykowne dni dlo Starki, kiero tyz nos musiala flyjgowac, jak to po wojnie i mamulki musialy tyrac do roboty, coby na jodlo i pomiyszkanie styklo lod piytnostego, do piytnostego, lo mocka zdrowio dlo wszyjskich we familiji.
Niyskorzij byli i colkie noce kiej spac Mamulka niy mogli, kiej dziecka byli niymocne, kiej zdowac sie moglo, ize dobry Ponboczek tego jedynoka, abo i niy jedynoka, ino wyszkrobka, kce zebrac do sia, pokiel jesce niy poszlo do piyrszyj komuniji. I ino z ranca szlo ujzdrzic cerwone zaslimtane slypia. Tam kaj bolo kupa dziecek, to mozno tak zodyn niy dowol pozor, nale tam kaj bol jedyn lebo dwioch – tak jak my ze bracikiym – tego wachowanio bolo mocka.
Nale tyz, fto jak niy naszo Mamulka, a przodzij jesce jeji Mamulka rychtowali roztomajte swojskie medikamynty, naszo domowo medicina. Przeca to cheba wszandy downij, na loknie, na fynsterbrecie stola zawdy, bez colko zima, kralza ze cwibelzaftym na kucanie. My juzas naskwol festelnie, kiej naszo Mamulka ino slyszeli, kucali choby nojynte, coby nom po lezce, abo i dwioch dali. We loknach tyz zawdy styrcala lotka lebo makutra ze szczyrbokiym, kiery Mamulka wtykali do dakli jak zymbole targali i fresa nie rolz sie baniato zrobiyla. Fto to terozki jesce boczy, kiej som roztomajte „Apapy” na hineralgi, platfus cy inksze plynckiyrze, kiere we kozdyj budce idzie sie lajstnonc, kierych sie jesce niy lyknie a juz chorobsko jes forbaj. Chocia u mie na swiyntygo Pawla som jesce dwa takie lokna, kaj tyn szczyrbok rosnie.
Tam, kaj lojca niy styklo musiala Mamulka miec i ciynzejszo lod inkszych rynka. Kiej sie mialo dwioch takich lochyntoli, kierzy poradziyli rojbrowac nikiej my ze mojim bracikiym, to niy rolz musieli Mamulka bez rzic prasknonc. Nasza Mamulka Rolza to mieli wartko graca. Ani sie cowiek niy spodziol kiej mu na leb abo na zadek kopysc, kopla lebo jakosik chadra sleciala. Nojbarzij to cionglo kiej bez dupa Mamulka przekrzciyli szlalchym guminiannym. Bo juz za downego piyrwyj godali telko powiarka, ize:
„Kiej Mamulka bije, to na isto skora tyje”.
Terozki wiym, ize Mamulka nom przola, kciala coby my na ludzi wyjnszli a dobry Ponboczek beztoz dol kozdymu wypuklato dupa, coby bolo na isto kaj prasknonc. I, ezli mi wierzycie, eli niy? Blank tego Mamulce niy mom za zle, i niy godom coch miol procne, trudne dzieciynctwo, jak to terozki majom we modzie te moderne Mamulki, kiere niy dajom zewzwolynstwa na nic, a dziecka to jejim chnet na pukel fuknom. >>>>
A niyskorzij przilazuje, jes juz tyn dziyn kiej cera przikludzi piyrszy rolz szaca do dom lebo synek swoja libsta. Wiela skuli tego piyrszego byzuchu bolo juz u ludzi lostudy. Mondro Mamulka to sie tam niy wrajzuje do modych, dowo jejim pokoj coby same sie zycio naumieli, same sie je posklodali nikiej downij starzi ludzie to robiyli.
Modzi sie lobabiom wydajom a utropa zolwizol lostanie u Mamulki. Bo fto tak na isto bydzie dziecka wachowol, kiej terozki modzioki na nic niy majom czasu, krom tyrania za zlociokoma, karijerom, roztopiyrzanio sie miyndzy takimi samymi jak lone. A, ize jesce wychowane byli bez wycwiki, bez eksecyrki, we wszyjskim jejim bolo prawie, to terozki niy ma tyj uciechy do swojich dziecek, niy ma ciyrpliwosci do pojscanych galot i lobrzistanych bambetli, batkow cy spodniokow. Na to je – podwiyl mo siyla jesce – juzas dobro Mamulka. Przeca jeji sie snochwi, ize dziecka som blank do nij podane, to i ze jesce wiynkszom uciechom tyrac bydzie przi nich, kiej mode (loni muszom jesce miec cosik ze zycio – pado niyjedna Mamulka) kcieliby ciyngiym jesce fajrowac, i lamzic po balangach. I lostanom te Wasze Mamulki przi niymocnych dzieckach, jak to juz piyrwyj robiyli. I bydom sie tropic choby lo swoji dziecka, bo to miarkujom, bo poradzom robic to, co bez colkie swoji srogie zycie robiyli. Bo jejich zodyn diosek niy zastompi. Lone som jedne i tela. Bo „matki za pijondze to nikandy niy kupisz!” To sie pamiyntej, to do konca twojigo zywobycio niy zabocz i tyz chocia ino we tyn jedyn dziyn lodpusc sie wszyjsko inksze, bo tam kajsik za gardinom, przi loknie cyjos Mamulka niy poradzi sie doczkac swojich dziecek, niy poradzi spokopic, co niy majom ani minutki dlo nij, dlo tyj, kiere colkie swoji zycie nic niy robiyla ino medikowala coby Ci lochyntolu ptasiygo mlyka ino niy styklo.
Jo tam juz mojij Mamulki niy mom, swiekry juz lod pol roka tyz (kiero bola na isto jak Mamulka dlo mie). A terozki szlus ze bloznami, terozki blank sztram. Wszyjskie, stare i mode, chopcy i dziolchy, bo chobyscie byli i stare pryki, i leciwe mamzele, dlo Waszych Mamulek som zescie dziecka i tela. Dochtory, Dochtorki, Dyrechtory, Prezesy, Prezidynty i inksze roztomajte kulturtryjgry, te co poradzicie duzo i gryfnie godac przed welonkiym na tych roztolicznych festinach, kaj sie ino poradzicie poasic, paradzic. I te wyfiokowane mamzele, kierym niy rolz ganba starych, zmochanych Mamulek, kiere do tych wszyjskich „salonow gryfnosci” niy lejzom, bo ani jejim to po drodze, ani ci pynzyji niy styknie, i kiere niy sztimujom roztomajtym angyjberom we dobryj asiscie, we wyzszejszym „towarzistwie” we asiscie – jak sie to po naszymu godo. No, toz wszyjskie, kiere bez colki rok niy boczycie lo tych Waszych nojlepszyjszych przocielach, lo tych, kiere Wos flyjgowali i na ludzi wykludziyli, lo Mamulkach roztomiylych, juz dzisioj mocie lobsztalowac we nojblizszyj kwiyciarni gryfne blumy, mozno ku tymu jakisik pakslik konfektow, dobro szokulada lebo dorta. Gryfne blumy (a jes terozki na wiesna w cym lobiyrac) do gracy i lopaternie do dzwiyrzy zaklupac, bo mozno sie Wos, nikiej inksze lata, niy spodziejom, nale kaj zawdy doczkajom, kaj zawdy dlo wos majom czas, kaj wos zawdy poradzom lobyjmac i ucholkac we utropie, pohajac po licach jak za dziecka, lod proga ci zawiskac „sto lot” Mamulce i festelnego kusika we lobie fest posmorszczane, wyrobione, utyrane rynce cmoknonc. Bo chobyscie niy wiym co robiyli, nic niy je za tela, nic niy je za wielgom lodplatom za te niyprzespane noce, za ta utropa lod urodzynio, aze do czasu kiej z Wos sie ludzie zrobiyli.
A ino zol, co taki jedyn dziyn jes ino w roku, a tych lot corozki mynij przed sia, corozki gibcij te lata furgajom, smiatajom, ize cowiek, ta naszo Mamulka niy nastyknie ze targaniym szkartek w kalyndorzu. Mamulka, tyn nojlepszyjszy, tyn dobry duch kozdyj familiji.
I na lostatek jo tyz winszuja wszyjskim Mamulkom, kiere nos suchajom, i tym kiere nos niy poradzom suchac, bo mozno i radijoka sie na stare lata na isto niy poradzom lajstnonc, mocka zdrowio, kupa uciechy z dziecek, wieluch, wieluch gryfnych dni, i szykownych lot, i festelnego jesce przonio lod tych roztomajtych zapomliwych loszkliwcow, kiere niy poradzom spokopic jaki skarb, jaki szac lostawiyli tam, skondys kiejsik wyfurgli we srogi swiat. I jesce jedna sztrofka Cypriana Norwida:
„Niechze Ci bedzie „Czesc”, jak jes rzeczono:
Nie tylko kochaj, wiec miej dla rodzicow
Ukladnosc wdzieku i mowe pieszczona,
Lub przyrodzone usmiechniecie licow
(Ktore do lani ma tez sarnie mlode,
Z wymion jej pijac, jako z dzbanu wode);
Owszem – jak slowa nieodmiennie stoja:
„Bedziesz czcil Ojca i czcil Matke twoja.”
A jutro i we pyndzialek Zielone Swiontki tela co, lo tym na isto gryfnym zwyku pogodomy dziepiyro za tydziyn !
I to by bolo na dzisioj a berol, lozprawiol jak zawdy we sobota

Ojgyn z Pniokow