Po Zielonych Swiontkach / 02 czerwca 2007r
Ojgyn z Pniokow 02.06.2007

No, toz momy juz po tych – cheba nojgryfniyjszych swiyntach – Zielonych Swiontkach. A terozki we kosciyle godajom co to jes: dziesiync dni po fajerze Zeslanio Ducha Swiyntego. Po jakiymu jo godom: po tych swiyntach”? Ano, to skuli tego, co kiejsik za starego jesce piyrwyj byli to na isto dycki dwa swiynta – fort niydziela i jesce pyndzialek. Bo tu zech sie chyciol na tym, skapnolech sie, ize jesce moja Starka zawdy fajrowali bez dwa dni te swiontki. Jakosik nom sie po tyj drugij wojnie swiatowyj niyftore swiynta kajsik zapodzioli, kajsik ci sie potraciyli. Tak ci bolo i ze „Trzima Krolami”, i tak tyz jes ze tym drugim dniym Swiontek. Sznupolech, szukolech i znodech, ize dziepiyro we 57 roku wyciepli nom ze naszego kalyndorza te druge swiynto. Bolo to za Wladka Gomulki, kiej prymierym bol tyn glacaty Jozek Cyrankiywicz a przewodniczoncym Rady Panstwa lostol we lutym Aleksander Zawadzki. A przeca juz we 1903 roku we gryfnym Lwowie na tym Zgromadzyniu Rady Naczelnyj Polskigo Stronnictwa Ludowygo napoczli we piyrszy dziyn tych Zielonych Swiontek fajrowac ci Swiynto Ludowe, lo kierym we lonsko niydziela spominol tyn gryfcok, corny choby murzin Jyndrus Lepper, chocia niyftore loszkliwce godajom, co to na isto bolo dziepiyro we 1927 roku. Nale, to jes polityka i jo niy lo tym sam dzisioj kciol godac, chocia tyz we tym 57 siodmym (juz dwadziestego siodmego lutego) zbajstlowali piyrszy roz taki cajtong, kiery sie „Polityka” mianuje, i kiery jo rod na lodwieczerz – kiej moja baba kuko, gawcy sie nikiej sroka we kostyra na te brazilijskie „dupelindy” – przi foncli sie poczytom. Ta „Polityka” lostawiymy mozno na kiej indzij (chocia po prowdzie, tyn cajtong fajrowol latos Abrahama, piyncdziesiont lot, kiej sie piyrszy roz sie we budkach pokozol). Lostanymy podwiyl co, przi tych Zielonych – i to blank zielonych – Swiontkach. Musiolech mocka posznupac bele kaj, we cajtongach, we ksionzkach i we tym dioseckim internycie i naszolech mocka gryfnych gyszichtow lo tych swiyntach. Nojwiyncyj zech w kupie wycytol u takij jednyj szykownyj mondroczki Hanny Szymenderskiej. I terozki kciolbych sam deczko poberac, polozprawiac lo tych Zielonych Swiontkach, lo Zeslaniu ducha Swiyntego abo lo tym Swiyncie Ludowym. Kcecie, to posuchejcie, a niy kcecie ... to tyz posuchejcie!!!!
Zielone Swiontki to jes polskie miano kosciylnygo swiynta Zeslania Ducha Swiyntego i roztomajcie tyz we Polsce mianowane. Godo sie na poledniu Polski na nie sobotki z juzas kajsis na Podlasiu – „palinockami”. Jes ci to bezmac juz nojstarszyjsze swiynto kosciylne, lo kierym piyrszy roz sie spomino juz we 130 roku, a lod szczwortygo wiyka jes juz to inakszyjsze swiynto, kiere fajruje sie we niydziela i pyndzialek, colkie siydym tydni, colkie piyncdziesiont dni (Piyncdziesiyntnica) po Wielkijnocy a we dziesiync dni po wniybowstompiyniu Ponboczka, tak jakosik miyndzy 10-tym moja a 13-tym czerwiynia. I jesce lod Mamulki, i lod Starki Klary bocza niyftore powiadaczki skuplowane ze tymi swiyntami:
„Ezli w Swiontki dyszcz popado, srogo biyda zapowiado”.
Nale bola i blank jesce inkszo powiarka:
„Kiej dyszcz we Zielone Swiontki, do Ponboczek srogie sprzontki”
znacy bydzie latos mocka dobrygo siana. Juzas inksze godali, co :
„Mokre Swiontki – tuste Gody”.
I byc sam chopie monter, miarkuj co je na isto prowda. A mozno wszyjskie som richticzne, som na prowda? Nikiej i jesce ta przipowiarka:
„Na Zielone Swiontki corozki dugsze piontki”.
Lo tych swiyntach gryfne tyz – kiejsik downo (mozno jesce przed tom drugom wojnom swiatowom) – sztrofki napisala Kazimiera Illakowiczowna – sekretarka Pilsudskigo:
„Przyniesiemy tataraku z jeziora,
zeby do ustroic na Zielone swiatki w pore.
Postawimy biale brzozki
Obok bramy kolo drozki
I u drzwi u dwora.
Umaimy Basi i Marysi pralnie
Ustroimy Jance i Jankowi jadalnie
Postawimy jasmin w sieni,
zeby sie w ciemnosci bielil
okazale (...).”
No ale, jadymy terozki dalszij podle raji. Na colkim Slonsku, a i we colkij Polsce bol gryfny zwyk (terozki to mozno ino po wsiach, po dziydzinach), ize sie colkie chalupy, dzwiyrze i ajnfarty, wszyjskie logrodzyni mojolo ci sie, sztiglowalo zielonymi, byrkowymi astami. Dwory juzas i place, dyliny we izbach, bali i psie budy polstrowali rubo lobziym, kalmusym. I to wszyjsko dlo i dlo szykownego wonianio, ale i tyz skuli wyrzyniyncio blechow, kopruchow i inkszych chrobokow. Do dzisioj, dlo cyrymoniji we kielich chalupach we Zielone Swiontki sztaluje sie kany i blumwazy ze tatarczuchym, ze szykownym kalmusowym ziylym. Kiejsik, jesce za blank starego piyrwyj na hopsrach, groniczkach rozzygali sobotki-fojerki lobrzyndowe nikiej we wilijo swiyntego Jona. Jakech sam juz rzondziol na Podlasiu godali na tyn fajer „palinocki”. Tanciyrowali modzioki (i niy ino) kole nich ze rozzyganymi faklami, fyrtali po polach, a pastyrze loblajziyli ze tym logniym swoja wszyjsko gadzina. Wiskali tyz ci roztomajte gryfne spiywki ze kierych jedna miarkuja jesce lod mojij Starki Any i kiero szla ci tak jakosik:
„Na maj krolewna chodziyla
A co tyz we tym moju robiyla ?
Zielony rez sadziyla.
A coz tyz nad tym rezym godala?
Rosnijze rezu wysoko,
Puszczej korzyni glymboko!”
Tyz zawdy we te Zielone Swiontki napoczynali tyrac po swiycie roztomajte strzigi, mory i sotony, kiere zbiyrali rosa ze trowy kiej tak wandrowali po pasionkach i miydzach. A kiej tak przi tym chalzowaniu trefiali krzoczaste wiyrby, targali jeji astami i godali do dziobla Rokity:
„Rokita, dej mlyka,
loddowom ci dusza i cialo,
bo mi sie mlyka zachcialo.”
No, toz wczorej mieli my tyn gryfny dziyn, tyn dziyn, kiery ci tak na isto wszyjskie poradzom fajrowac, bo to ci jes „Dziyn Dziecka”. A przeca kozdy, bali i tyn nojwiynkszejszy lochyntol jakisik tam i kierys Lojcow – dzieckiym bol. I na isto, niy bol ci cmiyl tyn, kiery wypokopiol, ize przodzij jes „Dziyn Mamulki” a deczko nieskorzij dziepiyro „Dziyn Dziecka”. Bo eli, jes tako Mamulka, kiero niy sprawi kiegosik gyszynku synkowi lebo cerze, kierzy lo nij tyz niy zaboczyli i jakosik bluma tam we zeszly tydziyn przikludziyli.
Dziecka, dziecka, ezli to niy gryfny czas dlo wszyjskich. Dlo Lojcow kiej jim sie uploncnie dziecionteczko. A dlo dziecek? Niy ma co wiela godac. Przecamc kozdy snos nojbarzij boczy te lata, kiej bol maluski, zdziebko wiynkszejszy, i blank srogi. Nale zawdy bol nikiej spikol dlo Mamulki, dlo Faterka, dlo Starki lebo Staroszka, no, i dlo roztomajtych richticznych abo prziflostrowanych ciotek i ujkow. No, bo dziecka to je i srogo uciecha kiej som, i – krom tego – diosecko utropa niyskorzij tyz, i to lod samiuskij malynkosci.
A napoczlo sie to wszyjsko lod Adama i Yjwy. Dobry Ponboczek pogracol we tyj glinie, we tym marasie, i zrychtowol, ulepiol ci tego cowieka na blank swoji lobrozek, podany nikiej abcybilder. Deptol, tompol ci sie tyn samotny Jadam po tym rajskim zegrodku i mierzlo mu sie jak sto dioskow. Naobkolo roztomajto gadzina tyrala, apluziny, roziny, mandle i inksze maszkyty same mu slatowali do gracy, we rybnikach plywali kapery, karaski i take tam inksze fisze. Janiolki i janielice (jesce niy bolo Giertychowskich i Sowinskich „homosiow”) wiskaly mu choby „Nos Troje” abo jesce gupszo DODA. Do jodla i gryfno pewnikiym halbecka sie tyz znojdla. Coz, kiej mierzlo mu sie i cniylo, bo i szkata niy miol z kimsik pograc. Juz i rzykac mu sie niy kcialo, a co dziepiyro chycic sie jakisik roboty. Zrobiol ci sie sniego zgniyluch, lajba i tako smierdzirobotka, lyn go tropiol bez colki dziyn, a i bez noc mu sie psniylo i tak cionglo, choby tyn kalgumin „Mamba” lebo cosik takigo. Widziol ci tyn jankor Jadama Ponboczek i zol mu sie go zrobiolo. Dol mu szluknonc jakiegosik ci sznapsa, mozno niy tak zarozki szpritu, nale gryfno halbecka jakigosik bimbru ze uherek lebo inkszych lopadlorek (bo przeca narkolzy ani pilow na spanie cheba niy bolo wteda) i kiej Jadam kipnol, wytargol mu jedne zebro i zbajstlowol ze tego Yjwa. I Wiycie? Jo sie juz kiejsik naszygo Farorza spytol, ize ezli Ponboczek wszyjsko juz przodzij wiy, to po jakiymu sie niy spomiarkowol, co to za mamzela bydzie ze tyj Yjwy, bez kiero ino pieronowo lostuda sie we tym raju zrobiyla? Terozki to ci juz do kupy Adam ze Yjwom kulwitali sie po tym gryfnym zegrodku, tela ino, ize Yjwie sie jesce barzij mierzlo, kiej Jadam niy dowol pozor na te jeji festne wynokwianie. I lostalo ci to do dzisioj cosik, co chopy wszyjskie miarkujom:
– Chopie, kajes ty dzisioj bol, ize taki nazgany jak zawdy ???
– A jo... a jo... a jo ... tyz bych kciol to WIEDZIE .
A Yjwa, jak to baba, kieryj jedyn chop niy styknie, pedziala mu, co ji festelnie we palicy rypie. Lon dol jeji pokoj, lona sie legla na trowie pod takim stromym i ino kukala naobkolo, ezi sie jakisik inkszy lochyntol niy pokoze. Ze tom gowom to ci na zicher babom do dzisioj lostalo. Przeca to chopy znocie, pra? Znocie !!!
Ujzdrzol ci jom tyn dziobol Lucyper, a ize tyz miol rod tymu Ponboczkowi na sromota wylonaczyc, przemiyniol sie we szlanga i do grzychu jom namowiol i fest narajol. I tu juzas niy poradza przijnsc do kupy cy to, co tam we tym raju furgalo, to byli Janielice, a chopy-dziobly ino ze Lucyperym tyrali, abo to jakosik inakszij, nalopak bolo? Terozki to mozno by te lod Giertycha i lod tyj staryj baby lod dziecek, godali by lo „homoseksualistach” nikiej lo tym czeskim Zwirku i Muchomorku, nikiej lo Bolku i Lolku, nikiej lo ...a co sam jesce byda wynokwiol i dugszij godol. Styknie co rzykna, ize dobry Ponboczek fest ci sie znerwowol i wyciep jejich za raju. A Yjwie jesce za sztrofa kozol ci jesce dziecka rodzic. I mozno by sie jakosik to wszyjsko posklodalo, kieby niy te dwa jejich lochyntole: Kain i Abel. (Panie minister Pilka: ezli to tyz byli pedaly? Bo jak dwa chopy mieli niyskorzij mocka dziecek?). I jak to we kozdyj naszyj familiji sie trefi jedyn synek je szykowny, gryfny, usuchliwy a drugi juzas loszkliwiec, chachor i zglobnik. We tyj Jadamowyj familiji tyz tak bolo. Dwa dziecka, i juz lostuda na karku. Kain, tyn zowistnik i loszkliwiec prasknol ci tego Abla bez palica tak fest, ize go na smiyrc zatrzas. Godajom roztomajcie na katyjmusie, nale mie sie zdo, ize to skuli tego co Abel dostol lod fatra lepszejszy gyszynk na ichni „Dziyn Dziecka” nizli Kain. A ize tak ci moglo byc, wiedzom gynal te mamulki, kiere majom poruch synkow, abo – niy dej Boze – synka i dziolcha w doma. No, i tak ci sie to napoczlo melac.
Jak bolo, tak bolo, jedno wszyjskie miarkujom, ize niy ma jak u Mamulki, jak za bajtla, jak za downych, modych lot. Wszyjskie skokali jak cowiek ino wisknol, ino zaslimtol i juz na kaca abo Olma, abo Mamulka fyrtali, coby ino synkowi niyba prziklapnonc. Jakech bol maluski, to bolo ci zarozki po wojnie i niy szlo nojsc tela maszketow jak dzisioj. Nale, Mamulka zawdy tak cosik wypokopiyla. A to lizoki z malcu na patyku, a to jakisik kanoldy, bombony (szkloki, kanoldy, kopalnioki) lebo lukrecyjo ze targu kole szlachthalzu naprociw Königshütte. We zima cwibelzaft na kucanie, mlyko ze maltom i take tam jesce inksze.
Niyskorzij to sie depatalo do szkolki, do lochronki. Byli nale i take blank lozwiedzione, mamulczoki, nabanturzone, kiere sie gitrow trzimali coby jich ino do tyj naszyj, gryfnyj lochronki niy szlo zakludzic. Jo juzas miol pieronym rod lamzic do szkolki, bo i fajnisto Pani my mieli, i gryfne dziolszki tam tyz zawdy depatali. A i tych roztomajtych grackow poradziyla naszo Pani wymedikowac tela, ize nikandy nom sie sniom niy ckniylo. A i spiywki roztomajte my sie naumieli; niyftore to do dzisioj zech niy zaboczol.
Bo przeca w doma, na placu, na plantach bolo gryfnie, nale we lochronce tyz ci czas sleciol choby ze bicyska szczelol. A niyskorzij, kiej sie juz ze tyj szkolki prziszlo nazod do dom, to szlo juzas bele co wynokwiac, coby ino bola uciecha.
A same wiycie wiela gracek poradzom dziecka wysztudiyrowac coby ino lojciec lebo mamulka kcieli sniymi poszpilowac. Kiejsik u nos na piyrszym sztoku stary Pelka gniol jesce we prykolu, prziszol ku niymu jejigo synek Witek wloz ci na pierzina i pado coby sie w cosik pobawiyli.
– No – pado lojciec – a w co bys tak rod pogrol?
– A wiycie tatulku – pado tyn szkot, Witek – pogromy sie we Polska i Miymcy. Joch sie to we lochronce nauczol lod naszygo Ecika.
– A jak to idzie – pyto sie fater synka?
– Ano, jo wlejza pod pierzina i kiej wy wrzeskniecie Polska, to jo wystyrca gowa nad pierzina. A kiej juzas rzykniecie Miymcy, to jo sie wartki skukom pod nia.
Grali tak dosik trocha, aze sie starymu Pelce drzymlo i zaboczol ci pedziec synkowi Polska. Zetrwalo to dosik kwilka aze tu loroz bajtel rycy:
– Tatulku, tatulku, a zawolejcie yntlich Polska, bo sam we tych Miymcach jest taki luft, ize sie idzie udowic!!!
Bez lato to my za blank malych bajtli grali we klipa. To bol taki lostrugany patyk, kierym sie musialo trefic do ducki. I tu mi sie spomniol taki gryfny fal. Kole naszygo familoka na bance zicnol sie stary Pikulik, zakurzol fajfka i tak sie medikowol, cheba lo staryj Polsce. Loroz przileciol ci ku niymu jedyn bajtel o godo:
– Staroszku, staroszku a mocie we jesce zymby?
– Niy, niy, juzech je wszyjskie wytargol, juz ci niy mom ani jednygo klonka. A cozes to kciol?
– Ano, to potrzimejcie mi ta zymla z wusztym, aze se klipa lostrugom !!!
Byli ci tyz roztomajte fale, kiere do dzisioj mi sie szpasowne wydowajom, kiere ci my za bajtli bajstlowali, co my tyz wyrobiali.
U nos na Krojcce miyszkala ci kiejsik jedna hyjbama. Wele dzwiyrzy styrcy taki bajtel i niy poradzi siongnonc do knefla, coby glingnonc. Przelazowol razinku ci nasz Farorz Nita, ujzdrzol tego spikola, podloz, wzion go na rynce, tyn bajtel zaglingol, fuknol na ziymia a Farorz sie go pyto:
– No, synecku, a co terozki?
– A terozki ? A terozki to farorzycku myszymy smiatac coby ci nos lona niy chyciyla, boby nom szlapy ze dupy wytargala!!!
Po lochronce tyz gryfnie, przi piyrszyj klasie szuli. Cowiek sie juz mog poczuc srogi, bo mu lojce narychtowali wielgachno tyta z naciepanymi bombonami, szokuladami i co tam jesce we tych latach piyndziesiontych szlo sie lajstnonc, i napocznol ciorac do szule. Moja to bola siedymnostka, blank ci wele naszyj Jozefki. I rechtor Richad Depta, kiery jesce moja starka przed piyrszom wojnom uczol. Mogech sie tyz przed bracikiym asic, bo lon dziepiyro za dwa lata miol tyz pojnsc do szkoly. To tyz na isto byli gryfne lata. Fto boczy jesce te granie w pinkole, te kalfaski lozfaklowane na podzim, te drachy puszczane na szpagacie kole szachty abo na balzamgorce, te tyranie ze drutym za rajfom z kolka. Wteda tyz szlo sie do piyrszyj komuniji. Szykownie loblecony, we modrym ancuzku, i we szczewikach styry numery za srogich, bo przeca lone musieli styknonc na pora lot. I juzas gyszynki. Mie to moj Ujek Alojz zrychtowol bol torta na meter wysoko. Bo lon bol jesce przed drugom wojnom srogim piekorzym a po wojnie, kiej go juz nasza wladza ze heresztu wypusciyla, to ci miol waflarnia i telki konditoraj we kierym wyrobiol roztomajte hazoki, baranki, kokociki i co tam jesce ze marcypanu. I jo sie tyj torty tak nackol, ize aze do terozki niy poradza gawcyc na slodkie. No, terozki jak juz niy moga sie szluknonc, moja Elza godo co jo corozki wiyncyj weckom zisty (nale ino lod Maloty), tych kyjksow lebo szokuladowych konfektow nikiej piyrwyj. Ze tym heresztym lod Ujka to tyz bol tyjater, chocia tam jimu blank do smiychu niy bolo. Jak to piekorz, tak lon i bez wojna robiol to co poradziol nojlepszij, piyk chlyb i zymly. A ize i Miymcy tyz musieli cosik zric, dostowol monka i piyk na sprzedej. Niyskorzij forami ci to kludziol tyn chlyb aze do Auschwitzu, do Loswiyncimio. Tam ci juzas bez dwa a pol roka siedziol moj niyboszczyk Lojciec za polityka. Siedziol ci do kupy ze tym rechtorym Batko, kiery za swojigo szkolorza poszol na smiyrc glodowo. Boczy sie nale ino lo braciku zokonnym lojcu Kolbe, chocia lon to zmachlowol niyskorzij lod tego Rechtora. Coby krotko: mojigo Lojca za betki wyciongnol Ujek Alojz ze tego Oswiecimio coby niyskorzij, juz po wojnie, nasze wrajziyli go do heresztu za „wspolpraca z Miymcami”. Nale, to juz jes inkszo gyszichta i niy byda dzisioj Wom tym palica zawrocol.
Kciolech sam jesce zdziebko lo naszym chorzowskim chopie, lo Wladku Truchanie poberac tela, co mozno by mi bolo czasu za knap i mozno lo tym (na zicher) poberom za tydziyn!

I to by mozno bolo na dzisioj a lozprawiol, berol, gawyndziol jak zawdy we kozdo sobpota

Ojgyn z Pniokow