Lostatni dugi szlustydziyn / 09 czerwca 2007r
Ojgyn z Pniokow 09.06.2007

No, toz momy juz tyn gryfny czyrwiyn colkim pyskiym. Jesce dzisioj ci jes przedlostatni dziyn tego (juzas ) dugigo szlustydnia tela, co to jes – pokiel co – lostatni aze do listopada taki dugi zapiontek. Czyrwiyn, kiejsik mianowany tyz ugornik, jak mianowali czyrwiyn jesce we XIV wiyku abo zok. Ze tym zokiym to ci jes skuplowany – po starobulgarsku – nasz slonski hopafedel. No ale tymu dom dzisioj pokoj. Lo tym mozno byda lozprawiol inkszym razym?
Momy tyz juz wszyjskie wiesiynne swiynta zbyte i niy poradzymy sie doczkac na swiyntygo Jona, lod kierego napoczyno sie juz na zicher lato. Jake lone latos bydzie – lobejrzymy. Cosik idzie lo niym pedziec ze roztomajtych powiarkow, kiere zawdy nasze starecki za starego piyrwyj berali. Choby tako powiadaczka:
„Kiej czyrwiyn chlodym i wodom szafuje to pewnikiym colki rok popsuje”.
I jesce tako, ize :
„Rzgmot we czyrwiyniu glosi, ize mocka lobiyli przinosi”.
Abo jesce inkszo, i tyz gryfno:
„We czerwiyniu byrny kwiotki sciepujom a czesnie sie rozzygajom”.
Ale trza tyz jesce posuchac powiarek sknoltlowanych ze Bozym Cialym:
„Kiej we Boze Cialo pogoda darzy, rok bydzie dobry dlo gospodorzy.”
Abo tyz inksze:
„Jaki dziyn we Boze Cialo, takich dni niyskorzij niymalo.”
No, i jesce jedna przipowiarka, kiero jo mom nojbarzij rod:
„Na Boze Cialo chrobok we kapusta, dziobol we baba wlazuje, a heksy i mory mlyko kalymbom zebiyrajom !”
Prowda, ize gryfne te slowecka i jake mondre ?
Boze Cialo to bolo tradycyjne miano tego swiynta (mszal polski ze 1970 roka mianuje to juz: uroczystosc Nojswiyntszygo Ciala i Krwie Krystusa) to kolyjne swiynto, kiere wandruje po kalyndorzu. Trefio ci lone zawdy na jedynosty dziyn po Zielonych Swiontkach, znacy po szejscdzisiynciuch dniach lod Wielkanocy i jes ci to nojgalantniysze z wszyjskich szumnosci kosciylnych fajrowanych isto ze srogom paradom we colkij Polsce – i we miastach i na dziydzinach. Niyjako Deotyma (Jadwiga Luszczewska) tak szkryflala na som lostatek dziewiytnostego wiyka we ksionzce „Boze Cialo za Piastow” :
„Obchodzona pod kopula samego nieba, obsypana deszczem kwiatow i to w najpiekniejszej porze roku, zawsze zachwyca polnieziemska poezja – a w owych czasach zachwycala tym silniej, ze byla jeszcze nowoscia. Niedawno zatwierdzona przez Stolice Apostolska, dopiero od kilku lat wprowadzona do Polski budzila nie tylko nabozenstwo ale i goraca ciekawosc (...)”.
Te swiynto ustanowiol biskup Robert we 1246 roku dlo diycezjii Liège (terozki we Belgii) skuli roztomajtych widzyn – jece we 1245 roku – blogoslawionyj Julianny de Retin, przeoryszy klosztoru augustiankow ze Mont Cornillon. Bezmac ji som Krystus pedziol bol we sniku, coby fajrowac take swiynto Nojswiyntszyj Eucharystii we szczwortek po niydzieli Swiyntyj Trojcy. Tyz ci we tym 1246 roku zbajstlowali piyrszo procesyjo. Zarozki niyskorzij tymu biskupowi sie umrzilo. dziebko zatym, bo we 1252 roku fajrowali to jesce we Germanii. Tyj colkij Julijannie przeciepowali niyskorzij, co Lona jes diosecki heretyk i przekludziyli jom karnie kajsik na prowincjo. Juzas we 1263 roku miol plac cud „eucharystyczny” we Bolsena, kiej to na „korporal” i na hostyjo lobalol sie lampus i wylolo sie pora kropkow wina, kiere sie zwekslowali we kropki tyj krwie Krystusa. Zarozki to tyz rzykli papiyzowi, kiery natynczos bol ci we katyjdrze we Orvieto. Tyn colki swiynty „korporal” (Wiycie! taki lajnianny tisztuszek, kiery sie podklodo pod patyna i lampus na oltorzu) jes do dzisioj we katyjdrze we Orvieto i idzie ujzdrzic na niym fleki po tyj krwie. Po tym wszyjskim tyn papiyz Urban IV „bulla” Transiturus miol loznojmic te swiynto 11 siyrpnia 1264 roka dlo colkigo kosciola krzescijanskigo. No, ale Jimu sie nogle zemrzilo i dziepiyro mocka niyskorzij, bo we 1314 roku Klemens V a we 1317 roku papiyz Jan XXII pokozol ta „bulla” we takich „Klementynach. Tam tyz, we tym Orvieto do terozka nosi sie tyn tisztuch we procesyjach miast Przenojswiyntszygo – jak sie to robi terozki na colkim swiycie. Tam tyz we tym Orvieto bol natynczos swiynty Tomasz z Akwinu, kiery ci miol wysztudiyrowac wszyjskie slowecka liturgiczne na ta przilezitosc. Trza jesce dopedziec, co po smiyrci Urbana IV te swiynto bolo corozki mynij fajrowane i dziepiyro inkszy papiyz Jan XXII (coch juz godol) loznojmiol ci te swiynto na colki kosciol. Piyrszy roz spomino sie tyz procesyjo we Kolonii we 1277 roku a lod XIV wiyka idzie trefic na te procesyje do styrech oltorzy juz i we Miymcach, Anglii, Francji Hiszpanii i we Mediolanie. A piyrszy roz we Polsce lo srogij paradzie Bozygo Ciala spomino sie we 1230 we diycyzji krakowskij, kierom wtynczos reskiyrowol biskup Naker. I jesce kciolech sam terozki wciepnonc gryfne sztrofki Tadeusza Makowieckiego, kiery tak pisol lo tym Bozym Ciele:
„Pod baldachimem z goracej mgly i zlota
(na wysokich drazkach niosa go anieli)
Sloneczna monstrancja rzesiscie migota.
Zlociscie sie weseli.
Platki, kwiatki, blawatki leca u drozek
Dwonia swierszcze dzwonkami dzwiecznej kapeli,
Monstrancja swietlista, promienista w gorze
Zlociscie sie weseli.”
Prowda, ize to jes gryfne? A kciolbych tak, coby nasze slonskie wiyrszoklyty tyz cosik takigo gryfnego naszkryflali ... alech niy wysznupol nikaj zodnych takich sztrofek po naszymu.
We Boze Cialo fyrnozy sie, stowio styry oltorze na lufcie, szaci sie je, sztibluje zielonymi stromkoma (nojbarzij brzozkoma) i kwiotkoma, garniruje sie sztreki i chalupy, i we wszyjskich dziydzinach i we wszyjskich miastach tompiom ci ze srogom paradom procesyje. Wiydziony bez nojwazniyjszych we dziydzinie chopow farorz lebo kapelonek smycy pod baldachinym Przenojswiyntsze a we lufcie wonio kadzidlym, dziecka ciepiom na cesta kwiotkowe floki, a przi kozdym oltorzu lodspiywuje sie przikozano wanielijo i rzyko sie te przipisane na ta przilezitosc rzykani. Kiejsik te procesyje byli bez colko oktaba („oktawa”), znacy sie bez loziym dni (terozki kajniykaj tyz tak juzas jes). I beztoz bez colki dugi tydziyn glingali glogi, grali trompyjty i szlo suchac wiskanio. Jesce kiejsik przi tych oltorzach lodgrywali ludzie roztomajte konsztiki, rzondziyli kosciylne sztrofki i wiskali kosciylne spiywki. I tak bolo lod starego piyrwyj. Juz jedyn taki mondrok Jedrzej Kitowicz zapisol bol, co za Sasow: „Cechy wszystkie asystowaly w tej procesyi i choragwiami i swiecami. Warszawska konfraternia kupiecka z muszkietami, z ktorych po wnisciu duchowienstwa cum Sanctissimo do kosciola, przed tymze kosciolem po trzykroc wydala ognia (...) dla tej procesyi, ktora zawsze prowadzil i prowadzi biskup lub prymas, a krol niemal zawsze jej asystuje, robia pomost z tarcic dokola rynku (...) dla wygodniejszego chodzenia krolowi, celebransowi i panom orderowym (...).”
We downyj Polsce, we downyj Rzeczypospolitej (tak sie kiejsik godalo!) we tych procesyjach brali udziol wszyjskie stany i bractwa, wojoki i roztomajte cechy, a we stolicy som nasz krol ze wszyjskimi paniskoma. We takim srogim „prziwileju” ze 1658 roka Jan Kazimierz przikozywol na tyn przimier tyj konfraterni kupieckij, coby: „...wszyscy ogolem bracia sami (...) i ich faktorowie albo sludzy starsi (...) w szaty przystojne i poczciwe przybrani niech sie zejda (...) z muszkietami albo rusznicami, z szablami polskimi albo niemieckimi, pospolu z choragwia Bractwa pospolita, z bebnami, trebaczami, takze jezeli mozna z muzyka przystojna (...) porzadnie na procesji i na kazdym akcie niech beda. Najswietszy sakrament Chrystusa Pana w procesji niesiony niech poprzedzaja, i to trzezwi, skromni i pokorni (...)”.
Miarkujecie ? Trzyzbi majom byc! Ze srogom paradom we Boze Cialo skuplowali sie roztomajte wierzynia, powiarki i zwyki lo tym, co te wionki, kwiotki i roztomajte asty, kierymi garniyrowalo sie oltorze majom calbrowano siyla. Jesce niy tak downo we wszyjskich dziydzinach asty i kwiotki ze oltorzy wstyrczali, wbodli na zogonach kapusty i medikowali, ize zodne chroboki, zodne robajstwo szklodzic ji niy bydzie jak to bolo we tyj przipowiarce, kieroch sam przodzij lo tych chrobokach godol. Porzond tyz wstyrkali te asty pod sztroldachy coby wachowali colkie stawiyni lod srogigo lognia. We kosciolach swiynciylo sie wionki ze ziyliny i kwiotkow, kiere we chalupach wiyszalo sie pod swiyntymi lobrozkoma. Ta ziylina bola tyz dobro na wszyjskie chorobska, na wszyjskie doskwiyranie. Tyz jesce do kupy ze tymi wionuszkoma swiynciolo sie yjwangylie naszkryflane na loddziylnych szkartkach, swiniyntych we take rolecki, kiere niyskorzij gospodorze zakopywali we styruch winklach zogonow. A to wszyjsko skuli tego, ize wierzyli, co bez lato zodyn pieron niy prasknie we jejich dziydzina. We tych wionuszkach bol pielon (abo psio ruta), macierduszka, fefermincka, rozmaryjon, magiflance, mojiki, zabi loczka, farbiczki, kamelki, gynsi pympki i mocka jesce inkszych. Te wionki byli na isto na wszyjsko; na przonie, na chorobska, na rzgmoty i na ... diosek jedyn wiy na co jesce? Godalo sie tyz downij (a i terozki jesce to idzie kajniykaj uslyszec), ize tak jak i we Zielone Swiontki, tak i we Boze Cialo napoczynali po swiycie tyrac roztomajte heksy, strzigi i inksze sotony. Kiejsik jesce bez colko oktaba Bozygo Ciala niy szlo robic, lorac we polu, sadzic kapusty i ani niy prac pranio we rzyce i praskac w nie drzewniannymi falytami, coby niy bolo rzgmotow i pieronow. Deczko tych wszyjskich astow i kwiotkow oltorzowych zgorano na zogonach coby smond snich lodciepowol lod dziydziny czerniawy ze kierych mogla sleciec kurniawa abo praskac pierony. Tyz jesce tym smyndym kopciyli colko gadzina i niyskorzij rzynyli jom na zogony kiej je piyrszy piyrszy roz kludziyli na pasionki, coby sie gryfnie i zdrowo chowala.
Byli i jesce inksze gryfne zwyki. A choby ino taki „konik zwierzyniecki” mianowany terozki „Lajkonikiym”. Lajzynie ze tym „Lajkonikiym” we Boze Cialo po Krakowie napoczlo sie bezmac we 1738 roka, kiej to take bractwo krakowskich wloczkow (flisokow), kierzy splowiali drzewnianne balki i lobiyli po Wisle. A wszyjsko to dlo boczynio lobrony Krakowa przed Tataroma. Pisol kiejsik jedyn istny Lukasz Golebiowski, ize kajsik „(...) okolo 1281 roku , gdy Leszek Czarny panowal, Tatarzy po raz trzeci grasujac po Polsce, az po sam Krakow sie podsuneli (...). Wlasnie podczas Bozego Ciala dano znac do miasta, ze znaczny oddzial tej hordy popelnia gwalty i rabunki na przedmiesciach Zwierzynca. (...) Wtem jeden z pomiedzy Wloczkow zwierzynieckich, zagrzany odwaga bohatera porywa za choragiew, ktorej dotad jest godlem orzel bialy (...) obudza powszechny zapal i na czele uzbrojonego ludu pospiesza na Zwierzyniec. W kilka godzin zaslano trupami nieprzyjaciol nabrzeza Wisly, ktora sie krwia zarumienila; a waleczny dowodca przystrojony od ludu w ubior zabitego naczelnika pohancow, z triumfem prowadzony do miasta, witany byl okrzykami radosci (...).”
I to bol bezmac tyn piyrszy Lajkonik. Chocia, godajom tyz jesce, ize to bol jakisik francuski zwyk, szimel bo podane fajery som do dzisioj we postrzydnij Francji, we Prowansji i we zachodnij i wschodnij Ojropie. Jak ci to tam niy bolo do dzisioj we Krakowie po procesyji Bozygo Ciala wjyzdzo tak ci lod zajty Zwierzynca, cowiek loblecony po tatarskimu, we turbanie, gryfnych gelbowych szczewikach, ze srogom bulawom we gracy; rzecy na szykownym bronnym koniu, nale prawie piechty i ino na drzewniannyk koniu, galanto i szumnie wysztiglowanym i przi graniu trompyjtow i tromli. I wszyjskim sie to we Krakowie zdo i wszyjskie majom te starodowne zwyki radzi. Szloby sam jesce mocka lo tym Bozym Ciele rzondzic ale rzykna ino tela (coch to kajsik we tym internycie naszol), ize juz za blank starego piyrwyj we takij kronice we Ostrogu lopisali jak to tyz tako procesyjo downij wyglondala:
„W przedzie, przed Przenajswietsza Hostia kroczyli w szeregu czlonkowie rozmaitych bractw. Dalej szesciokonny zaprzeg wiozl sztucznie uczyniony owoc Drzewa Zywota, wysoko umieszczony (...). Wokol stali chlopcy przebrani za aniolow i pierwszych rodzicow (...). Nastepnie pojawila sie Arka Testamentu, otoczona przez dwoch aniolow i dwoch serafinow, ktora niesli kaplani w tiarach i strojach starozytnych. Za nimi kroczyl Najwyzszy Arcykaplan niosac swieta ksiege. (...) Towarzyszyly jej krwawiace jagnie i orzel z rozpostartymi skrzydlami.”
No ja, fajnie sie bero lo roztomajtych swiyntach ale ta polsko polityka tyz niy do zodnymu pokoj. Dziepiyro co po Dniu Dziecka jedna tako dupno angyjbera prziknoltlowala sie do dzieckowych bojek, kiere terozki idzie wszandy we telewizyji ujzdrzic. Prziflostrowala ci sie ta istno (Yjwa Sowinsko jom po chopie mianujom) do takij gryfnyj bojki lo „Teletubisiach”. Tyn film leci juz lod dzisiynciuch lot we wszyjskich telewizyjach a ino lona ujzdrzala w niym jakigosik „pedala”, kierego lokrzciyli Tinky Winky. Ludzie, ezli tym starym babom (a i chopom niyftorym we tym syjmie tyz) ino jedne we palicy; wszandy widom ino pornografio, roztomajtych „homozeksualistow” i inkszych takich loszkliwcow. Przeca to jes dziepiyro „zboczynie”, kiej sie lo niczym inkszym niy poradzi medikowac, niy poradzi ze cwekiym godac. Terozki trza jesce gynal „zlustrowac” Bolka i Lolka, Zwirka i Muchomorka, Wilka i Zajaca i wiela, wiela jesce inkszych bojek dlo dziecek. Trza by tyz pomedikowac lo Siyrotce Marysi i jeji szesciuch cwergach (przeca to dziepiyro jes lostuda: jedna dziolcha i szejsciuch karlusow!). Abo tako bojka lo Czerwionym Kapturku. A colki swiat sie juzas snos chichro na colki karpyntel. I tu mi sam terozki klapuje gynal jedyn stary wic, kierych juz sam roz lozprawiol:
Rechtorka pyto dziecka w szuli, jaki majom fach lebo co robiom jejich lojcowie.
– Moj to jes introligatorym – pado jedyn bajtel.
– Moj to jes informatykiym, tyn dochtorym, tamtyn berkmonym, briftryjgrym ... i tam jesce inksze – lodpedzieli dziecka rechtorce.
– A twoj lojciec Hanysku?
– A moj, plose pani, moj jes „gejym” i tancuje we takij knajpie „Go-Go” kole telkij srogij ruly.
– No, wiysz Hanysku, terozki som takie casy, ize ludziska sie roztomajtych fachow chytajom, coby ino zdziebko betkow przidubnonc – pado Hanyskowi rechtorka. – Niy musisz sie ze tego robic jankoru, mecyji, bo przeca sie nic niy stanylo, i niy ma we tym tyz zodnyj ganby.
Na palzie, na szulplacu kamraty lobskocyli, lobstompiyli tego Hanyska i dowej na niygo wrzescec:
– Cozes ty logup? Cozes to tyj naszyj rechtorce nafandzolol. Przeca twoj lojciec niy jes zodnym „gejym” ...
– A coch miol pedziec – godo Hanysek – miolech sie poasic, ize moj lojciec jes „poslym na Syjm” ???
Mocka sie tyz sam u nios dziolo we tyj loszkliwyj polityce. Przijechol ci do nos ze byzuchym tyn nojwazniyjszy prezidynt lod Hamerikonow, tyn colki George Bush. Nojprzodzij ci go pokazowali we Miymcach kaj ci kielanoscie tysiyncy policajtow wachowalo coby mu zodyn ze tyn „antyglobalistow” abo „alterglobalistow” (jak mianowol, tak mianowol) niy prasknol bez palica jajcym abo jesce cymsik gorszyjszym. U nos bol we piontek i jesce skorzij pokozali take fyjlyrne i festelnie zarosciale logrodzyni i eklerowali, co to styknie, coby tymu istnymu nic sie niy stanylo. Tela, co nad colkom Polskom bez kielanoscie godzin niy mogli furgac zodne fligry, bo tyn nojwazniyjszy fliger stol na flugplacu we Gdansku-Rebiechowie. Wszyjsko ci tam we tym Gdansku i na tym Helu bolo hamerikonskie. Bali i slody do tego jejigo fligra, bo bezmac po tych naszych polskich strachol sie slazowac, coby sie jesce kajsik niy kiolzdnol. To tak ci wyglondalo choby „Pon Swiata” przikludziol sie do jakijsik „republiki bananowyj” a kacyk tyj republiki musiol mu tyn colki cyrkus zbajstlowac i jesce byc rod choby mu na isto fto nowo gracka, abo nowy fligerek gyszynknol. Skuli tego wszyjskigo to i sracka ci tego Busha na fest chyciyla – tak sie tych naszych angyjberow wystrachol.


No, i to by bolo na dzisioj, na tyn fajnisty dugi szlustydziyn a berol, lozprawiol jak we kozdo sobota

Ojgyn z Pniokow