Juz momy lato! / 23 czerwca 2007r
Ojgyn z Pniokow 23.06.2007

No, toz momy juz lod szczwortku lato colkim pyskiym. I to niy ino te blank kalyndorzowe ale i te na isto gorkie, take lato, kiere by wszyjskie kcieli miec tela, co ino wtynczos, kiej niy trza pyndalowac do roboty ino flyjgowac sie na lufcie, kajsik na Karaibach, we Egipcie abo jesce kaj indzij. Tela, co nojwazniyjsze swiynto we tym czerwiyniu to dzoiepiyro bydzie jutro; jutro dziepiyro jes tego swiyntygo Jona, tego swiyntygo lod wszyjskich, kierzy sie przajom i lo takich inkszych jesce mecyji. Momy ci – jakech pedziol – jutro bezmac tyn nojdugszy dziyn i nojkrotszo nocka przed sia. Wszyjskie na ta nocka niy poradzom (niy poradziyli) sie doczkac. Ale to skuli roztomajtych zajtow, i mozno niy tak gynal wszyjskie. I ino, kiej cowiek niy poradzi we nocy nynac, a jesce kiej miesioncek blynduje nikiej napocznol dwa dni tymu nazod przilazujom do gowy powiarki, te roztomajte staroszkowe bery, i to wszyjsko co bolo i co – jak sztyjc sam godajom Pepiki – „... to se nie wrati”. Na isto niy przijndzie to wszyjsko nazod, aze niy przijndzie. A wiycie, tak sie medikuja, ize u nos ciyngiym i corozki barzij to lo takich gryfnych, szykownych zwykach blank sie przepomino, zaboczy. Przeca wszyjskie kiejsik juz tam pewnikiym slyszeli, a mozno i sami fajrowali take tam roztomajte „Sobotki”, wszyjskie te „Swiyntojonskie noce” lebo „Kupalnocki”– jak ci tam to mianowali Mazury, Mazowszoki, Podlasioki – znacy te kiere pomiyszkiwali nad Narwiom i nad Bugiym. Ale i my, Slonzoki tyz festelnie mieli radzi zawdy tyn romraj we ta nojkrotszo noc.
Lod cego sie to wszyjsko wziyno? Ano, tak po prowdzie zodyn tego gynal niy wiy chocia, jak tak dobrze posznupac to niyjedne nasze starki, staroszki jesce berali, lozprawiali, bajali. Godajom, ize napoczlo sie godac na ta noc „Sobotka” lod poznanskigo biskupa Laskarza, kiery we styrnostym wiyku zakozol bol tancowanio we przeswiontyczne wilije, znacy we te soboty przed swiyntoma, kiere trefiajom bez lato. I bydom to Zielone Swiontki (mieli my je we niydziela, dwa tydnie tymu nazod, lo kierych sam juz tyz mocka berol)), no i Jona Krzciciela (jesce mozno Pyjtra i Paulka). Juzas inkszy kapelonek, Krakowiok Jan ze Slupca, gorszol sie, ize przi Zielonych Swiontkach dziolchy i baby – samotne abo wydane – tancujom choby nojynte i spiywajom ci blank poganskie spiywki. I u nos tyz, chocia my tam pod bele kogo bez te szescset lot nolezeli, jesce we szesnostym wiyku bambry, szlachta no i wszyjskie ludzie ze kozdyj dziydziny deptali na sobotka do fojery lozfaklowanyj za wsiom, lo cym tyz godo jedna sztrofka lod Kochanowskigo (jo to powia po naszymu):
„Tam byzuchanty, tam i domowi, slazowali sie wszyjskie ku logniowi”.
Bo juz ci wteda gynal wiedzieli, ize: „fto na sobotce niy bydzie, tego i gowa bolec bydzie”. Te „Sobotki” to ci bol taki starodowny zwyk, fajer dlo slonca, do tyj zyciodajnych hicy i blyndowanio, i te nojdowniyjsze Poloki polyli fojery, blandery we ta nojkrotszo noc. A kiej juz nos sam lokrzciyli i naszo wiara corozki barzij sie lyngla trza bolo te stare zwyki jakosik do nowygo przelonacyc coby tak loroz tyj staryj wiary na hasiok niy wyciepnonc, i coby sie ta nowo na zicher sam zaflancowala. Beztoz tyz nojprzodzij fajrowali abo we Zielone Swiontki, lebo we Swiyntygo Jona. Musza jesce dociepnonc taki fal, ize nasz krol Kazimierz Jagiellonczyk, skuli jednego opata ze takigo swiyntokrzyskigo klasztora, zakozol tych zbereznych fajerow na Lysyj Gorze, gynal we Zielone Swiontki. Nale byli i take, kiere godali, co to tak by tak naszyj katolickij wiyrze niy szteruje, bo jak godol tyn colki Kochanowski (tyz Jon, abo po naszymu Hanys):
„Tak to matki nam podali
Same juzas z drugich mieli,
Ze na dziyn Swiyntego Jona
Zawzdy sobotka mo byc polona”.
Coby juz wszyjsko blank klar sie zrobiylo musza jesce sam pedziec (mo sie zas rozumiec, ize po naszymu) co szkryflol telki istny Morcin ze Urzedowa:
„U nos we wilijo swiyntego Jona frele, dziolchy fojery polyly, tancowali, spiywali, dzioblowi zocy i reszpektu dowali, ku niymu rzykali, i do tych czasow tego ci poganskigo zwyku niy kcom pociepnonc, lofiary ze bylicy sprowiajom, wiyszajom po chalupach, bindujom sie sniom, machlujom sobotki, gorejom lognie roztomajte, wiskajom diosecko i tancujom. Tyz godali na tyn zwyk „Kupalnocka”, lod tego Kupaly. U Mazurow we wilijo Swiyntego Jona, juz kiej fest sie zecmiylo, blank na lodwieczerz slajziyli sie baby, frele, gospodynie, dziolchy na pasionku wele jakijsik rzyki, i kiej juz lozfaklowali ta fojera, ta kupalnocka, gawcyli sie naobkolo ezli jakijsik dziolchy niy brakowalo. A kiero prziszla za niyskoro, ta bola dlo nich na isto, na zicher heksa, strziga i sotona. Niyskorzij tancowali, ckali roztomajte jodlo i ciepali do fojery roztoliczne ziyla, coby smond hilfowol jejich dziedziny lode zlygo. Cosik tam i slepali, a kiej juz jejim dobrze rzgmialo, napoczynali ciepac wionki, wionuszki i galandy na woda i dalszij spiywali. Tak ci to do siela lostalo tela, ize ino blank niy poradza spokopic: eli to je juz katolickie swiynto, ezli ino poganskie. Nale nojwazniyjsze co lone jes, i choby niy wiy wiym jak wynokwiali roztomajte angyjebry, lone bydzie i modzioki bydom ty zwyk flyjgowac.
No, toz jakech pedziol momy za juz jutro tyn nojdelszy dziyn i ta nojgryfniyjszo noc latowo, noc swiyntygo Jona. Nocka, kiej to za starego piyrwyj dziolchy ciepali wionki na rzyka a niyskorzij to i swoji lostawiali kajsik we lesie, kiej jejim prziszlo sznupac ze jakimsik szykownym karlusym za tym kwiotkiym paproci, kiery ino bez ta jedna, jednusiynko noc napoczyno kwisc, a kierego malo fto poradzi znojsc. Bo znojsc tyn kwiotek niy je tak blank ajnfach.
Nojprzodzij to sie muszom spichnonc galantny karlus ze szwarnom dziolchom (lon samotny a lona jesce niy wydano, chocia to mozno byc roztomajcie) – spominali sztyjc naszo Starka a lica sie jeji przi tym rozpololy – i kiej sie juz dogodajom, kiej te piyrsze zolycki majom za sia, wartko pyndalujom do lasa abo bele kaj, coby jejim tyj swiyntojonskij nocki styklo i na sznupanie za tym kwiotkiym, i na te inksze gupoty, co to Wy wiycie, a jo miarkuja. Nale, przi gryfnyj launie, kiej jesce miesionczek blysko i kiej karlusowi frela sie festelnie zdo i przi sznupaniu za tom blumom grajfnie bez cufal pod kiecka abo za cycynhalter nikiej hopafedel, mozno ize niyskorzij ze casym bydzie knap. I tyz beztoz, ino mamlas abo pieronym zawalaty poradzi tyn kwiotek znojsc, bo wizgyrny karlus, chop ze jajcami (a i dziolcha, kiero spokopiola skuli cego mo tyn „wionek”) mo blank co inkszego we palicy.
Skuli tego tyz – prawiyli rozcasu Starka – zodyn jesce karlus niy prziszol ze lasa z kwiotkiym, bo jedyn niy miol na to casu, a inkszymu zasik bolo ganba, ize sniego taki slimok, kiery niy poradzi sie pochytac, co sie ze dziolchom we lesie bajstluje.
Lonskigo roka moja staro pado coby my mozno tyz same polejzli do tego ci kochlowickigo lasa za tom paprociannom blumom, nale tak sie medikuja, ize ji to prziszlo skuli srogij hicy we lonskim tydniu, i mozno cieplo sie to jeji na palica. Przeca na co jo terozki byda sznupol za kwiotkiym, kiej tak by tak ino mi moja Elza we chalpie lostanie. Nale, somech slyszol, ize bola ci kiejsik tako jedna gryfno, szykowno frela. Tela ino, co sie jonkala, co ci jom przi godce sztopowalo choby sto dioskow. A nojbarzij kiej ci juz lona yntlich bola ze jakimsik wizgyrnym karlusym, toi jom zawdy tak sztoplo, tak zabrymzowalo, ize lonskigo roka, kiej sznupali za tym paprociannym kwiotkiym, pokiel piyrszy rolz karlusowi pedziala: nnn...iiy ... to juz bola we trzecim miesioncu.
I blank ci niy wiym eli moja Starka mieli prawie, abo niy kiej godali:
„Na swiyntygo Jona kwas we piwo, chroboki we miynso, a dziobol we baba wlazuje”.
Sznupanio za tym paprociannym kwiotkiym to i ulicha, toplaka niy zeszteruje, nale stare siodloki godali tako powiarka, ize:
„Jak sie swiynty Jon lobwiysci,
Takich bydzie dni trzidziysci”.
A i mie sie spominajom te swiyntojonskie nocki, kiej cowiek za karlusa poradziol swoja frela smyczyc aze do tego kochlowickigo lasa, na „trzi stawy”, abo chocia tusam u nos na Pniokach za „Maryna”, kaj tyz pora rybniokow, lebo ino gliniokow bolo.
Ze tym tompaniym do lasa i smyczyniym tam swojij freli lebo inkszyj baby to tyz trza dowac pozor. Miolech ci telki fal ze jednym mojim kamratym Jorgym lod Kafancynyj, kiery kiejsik, han-downij robiol we „Hajdukach” ( kiej to byli jesce Zaklady Koksochemczne) za szofera.
Nale podle raje. Napoczlo to sie wszyjsko lod tego, izech go trefiol na Wolce, kiej zech wlazowol do banki na Godula. Kulwitol ci sie, aze kulwitol, szol choby niy na swojich szlapach. Nale wloz do strasynbanki i sztopnol ci tak we winklu i styrcy.
– Co je Jorg, szlapa ci prziklaplo, przasknoles sie w te kostyry abo co, ize tak chromosz, kustykosz – pytom sie go, a gymba mu sie krziwi choby po zymbskach nachytol.
– Niy, ino mom na szlapie plynckiyrz choby dziesiync ceskich – pado mi lon na to.
– No, to trza go wykroc i bydzie pokoj.
– Padosz wykroc, wyrznonc? Ino kaj? Przeca niy pojnda sniym tam do dochtora Ojgyna Kapka bo mie wyciepnie – tropiol sie Jorg, i jesce barzij sie krziwi.
– Sto pieronow! A bys sie zesrol sztacheldratym – wrzesknol ci loroz Jorg na jednygo policajta. – Tyn gizd ci mie gynal na ta hineralga nastompiol. I joch ci beztoz niy szczimol. Co sie niyskorzij dziolo, jak gorko sie we bance zrobiolo, to sie juz przeca mogecie forsztelowac.
Wylejzli my ze tyj banki, a na Jorga to na isto gawcyc niy szlo. Chop postawny, herski i kiej ino go fto tyknol we ta szlapa zarozki mog bez pysk nachytac. I tak blank ci juz bamontny kamrat godo:
– Ojgyn, pokoz kaj, idymy te hineralgi, te kurzi slypia wyrznonc ! Ino, kaj?
No, toch go zakludziol do takij jednyj gryfnyj „pedikurzystki”, no takij ci fest macherki lod platfusow, blazow i plynckiyrzy. Ta mu wyrzla tyn srogi kurzi slyp i pado coby pokozol drugo szlapa. A lon ci sie naprzil i niy dol sie drugij fuzekle sciepnonc. Niy, i juz. Tuplikowali my mu, co kiej jedna szlapa mo do porzondku, to i drugo tyz moze mu ta frela zrychtowac.
A lon niy, i szlus. Toz my wylejzli lod nij, a jo sie juzas pytom po jakiymu niy kciol tyj drugij szlapy pokozac.
– A wiysz Ojgyn, bo jo mom ta szlapa blanka corno, zmazano.
– Jezderkusie! Cozes ty za lochyntol. To ty ino jedna szlapa myjesz a drugo co, na drugi beztydziyn?
– Niy, to niy tak, ino jo mom ta szlapa ze tery .....
– Jak to ze tery, kajs to wloz, kajs to wdep?
No, i napocznol mi lozprawiac co i jak bolo.
Jakech juz godol Jorg robiol we piyrwyjszych „Hajdukach”, a ize tyz juz wszyjsko po malusku tam zawiyrali (nikiej we colkim Chorzowie) i ino jedyn telki „byznesmyn”, kiery miol pora betkow do stracynio, kciol tam cosik sie lod nich lajstnonc, cosik sprawic. Nale musiol miec i plac, i stawiyni wypucowane, wyglancowane, bo inakszij tego niy szlo skalic. No, toz wszyjskie rojmowali tam festelnie i tyn colki maras trza bolo musowo kajsik wykludzic. Jezdziol ci lon telkom kipom i colki tyn flaps, tyn maras ze „Hajduk” sciepowol zzdiebko za „Niydzwiedzincym”, nale juz we tym kochlowickim lesie. A szol Swiynty Jon i Jorg smowiol ci sie ze jednom telkom jongferom co pojndom we ta swiyntojonsko nocka do lasa posznupac za tym paprociannym kwiotkiym, i ... niy ino.
– I wiysz Ojgyn, kiejech ci jom juz dostol na trowniol, bez szatow, no, jak ci jom Ponboczek stworzol, to zech ci calom raciow wdep do marasu. Do marasu. Jo sie tak ino medikowol. A to bola tera, kieroch wykludziol ze tych „Hajduk” na mojij kipie – bajuko mi Jorg aze mu placki lecom.
– A coby bolo jesce maszkiytnij to lona ci colkie szaty, colki klajd, colko garnitura i colkie prodlo tyz zmarasiola choby niyboskie stworzyni. No, i terozki juz miarkujesz po jakiymu jo niy poradziol tyj drugij fuzekle sciepnonc, pra?
Ze tom swiyntojonskom nocom sknoltlowane som tyz roztoliczne powiarki, bery i bojki (toch juz godol!). Stare ludzie, tusam na Pniokach, lozprawiali taki jedyn fal. Cestom bez pasionki, bez pola lod Logiewnik szla se jedna szwarno dziolcha na nocka do roboty (wteda jesce robota, i dlo dziolchow bola) do tyj cegielni kole „Maryny”. Deptala sie tak polekusku, bo casu miala za tela, a na lodwieczerz bola we ta wilijo Swiyntygo Jona festelnie gryfno, aze tu loroz kole takigo tajchu, subla dognol jom taki blank maluski kurdupel, maluski chopecek i godo:
– A kajzysz to tak gzujesz dziolcha? Doczkej kwilka to pojndymy do kupy. Jo tyz przeca tyrom na gruba.
Dziolcha sie niy pozdala, ize to moge byc Utoplec i pado ku niymu;
– A coz ty to bajtel mogesz na tyj „Marynie” richtik robic. Taki szkot to sie cheba na wiela tam na dole niy przido?
– A dzisz jom jako dociyrno, jako wrazitko. Jo tam na grubie szmaruja fetym rajfy przi kolybach.
– No, dyc – pomedikowala se dziolcha i zmierzyla go lod leba do szlapow – cheba ino do tego sie nadowosz.
Jesce rolz kukla na niygo, bo mozno jeiji sie ino zdol co je taki malutki, a we ta noc to na isto kozdy karlus moge na cieplyjsze slowko lod dziolchow rachowac. Bo zawdy co chop, to chop, choby i blank maluski bol, bele ... robotny.
– Jo ci je przimilny, herski, gryfnie do cia godom a ty lo mie tak szpetnie medikujesz – pedziol karlusik, a ize byli juz kole rybnika, kole stawu przi zantbanie, kciol ci jom wartko wesmyczyc do wody i utoplac.
Nale, ize dziolcha bola niy lod parady, sztopla i tak ci go praskla bez pysk taskom, – takom jak tyn Teletubis miol – ize lon som fuknol do tyj wody i kieby miol (tak godali) dziurawe fuzekle to jesce by sie bol pewnikiym blank utonkol, utopiol.
Kiejsik we Swiyntego Jona szlo sie festelnie pobawic we naszym chorzowskim Parku Kultury i Wypoczynku. Bajstlowali tam roztomajte tancowanie, muzyki, piwo i krupnioki, a ludzie tam przilazowali coby ta nojkrotszo noc jakosik do kupy ze inkszymi przebomlowac. A miyszkala ci we Maciyjkowicach jedna zowitka, kiero niy poradziyla sie do siela zodnego chopa nojnsc, bo szpetno ci bola choby noc przed wyplatom. Tak se wypokopiyla, ize mozno chyci jakigo karlusa, abo chocia gdowca, po cmoku, przi tym piwie i krupniokach. Polazla do tego parku i tak jakosik po dwioch godzinach napasztnol ci jom jedyn fyrniok. Zagodol, deczko zatancowali, a ize bolo cma to mozno ani niy widziol jeji fresy. Jesce potancowali, jesce lon jedyn zajdel piwa wyslepol a lona ta PRL-owsko downiyjszo „polo-cockta” i karlus napocznol sie tam do nij dowolac, zolycic. Lona sie kapla, ize synek jes juz fertik, toz trza by go jakosik do chalpy zakludzic. Idom sie tak polekusku, lon sie zdziebko klybie, nale bol jesce na tela monter, ize sie pyto:
– A bydom to frelko tako dobro i napytajom mie do sia, do pomiyszkanio, no tak chocia na szolka bonkafyju? Abo ino teju?
– No, pado ta istno – a udowo co jesce medikuje, co to lona niy je tako drap do chopcow – moga napytac, moga do dom wos przikludzic, nale musicie mi cosik snochwic, cosik lobiecac ....
– Co niy bydziecie rano we prykolu cygarety kurzic !!!
Mieli my tyz ze mojom Elzom dupny taki fal we Swiyntygo Jona, a kiery mog miec pieronym loszkliwy fajrant, szlus. Byli my na wywczasach we downiyjszyj Jugoslawiji, kaj reskiyrowol tym colkim bajzlym jesce Jozik Tito. I na isto bolo to we Dubrowniku. Przikludziyli ci nos do takigo gryfnego hotelu kaj niy bolo szykownyj plazy (tam malo kaj je plaza, barzij sroge bergi, kiziole, i kajniykaj do wody trza bolo po drabinie slazowac). Skamraciyli my sie tam ze takimi dwioma porami, i jak na Polokow klapuje, we ta swiyntojonsko noc narychtowli my pora gryfnych flaszecek ichnij rakiji, jakosik zagryzka i tak na lodwieczerz, juz po hotylowyj wieczerzy, zicli my sie wszyjskie na altanie i napoczli my tego swiyntygo fajrowac. Bo musza jesce rzyknonc, ize jedyn taki kamrat, gorol lod Nowygo Sacza, fajrowol ichnie imiyniny. Co my mieli wyslepac, to my chnet wyslepali, co weckac – to weckali; kamractwo pofyrtalo do jejich izbow, a my ze Elzom – a bolo ci to kole szczwortyj rano, klara juz gryfnie wylazowala – tyz rychtowali sie coby zdziebko ponynac. Loroz larmo, wija, jakosik baba wrzescy:
– Jezderkusie Jonecku! A dyc niy deptej do morza, Tam je festelno glymboczyna, snoza, jesce kajsik na ibera slecisz?
– Cicho byc babo, jo ida poszwimowac, bo we mojigo swiyntygo nic mi przeca niy poradzi sie stac!
Doszli my ku niymu (a bol to tyn kamrat ze Sacza) i godomy do jejigo staryj coby niy wyrobiala, coby mu dala pokoj. Kce pojnsc poplywac, to niech tompie, tela co niech do pozor bo sam przi hotylu niy ma plazy ino po tych bergach, abo po takim rzypsie szlo wlazowc do morza.
– Ja, fajnie wom panie Ojgyn godac, aze fajnie. Jo by mu tam tyz yntlich dala pokoj, ino ze tyn gizd na isto plywac niy poradzi!!!
No, i tak by nom sie ta swiyntojonsko noc ze niyboszczykiym skonczyla. To tyz Wy wszyjskie, kiere we niydziela (abo ze soboty na niydziela) bydziecie fajrowac tego gryfnygo, gorkigo swiyntygo, dowejcie pozor cobyWom sie co niy przitrefiylo loszkliwego, a frele coby tyz niy landowali u mojij Elzy-hyjbamy za jakiesik dziewiync miesiyncy. Winszuja Wom mocka uciechy, gryfnyj launy i we pyndzialek malo roboty i jesce mynszego kaca, i zajdel ... zimnygo piwa.
A berol i spominol jak we kozdo sobota

Ojgyn z Pniokow