Chorzow, chlyb i ... kosmonauty / 14 lipca 2007r
Ojgyn z Pniokow 14.07.2007

No, toz momy juz jutro pola lipnia. Lipiyn to jes bezmac latowy miesion tela, co latos tego lata sam u nos aby we Chorzowie, tego lata – krom moja i czyrwnia – niy bolo. No, ale we kalyndorzu jest i tego sie trza dziyrzyc, i niy jamrowac kiej sie wywczasy medikowalo, miarkowalo we tym razinku miesioncu. Jo zawdy wykludzol sie kajsik na luft we czyrwniu abo dziepiyro we tym kosokowym miesioncu lebo we wrzysniu, kiery jesce richticzne Staropoloki mianowali „stojeczen”. Tela, co niy kciol sam rzondzic lo tym (coby mie juzas jakisik angyjber niy zrychtowol, niy sprawiol) ino blank lo czymsik inkszym.
Niy bolbych richticzny Chorzowiok kiejbych zdziebko niy naszkryflol (napisol – jak kce tyn angyjber coch to Lo niym godol skorzij), lo tym jak tyn nasz Chorzow zbajstlowali, z cego sie to wszyjsko wziyno.
Nojprzodzij bolo tak; krol pruski, a niyskorzij cysorz Miymiec, Wilhelm I flyjgowol ci sie bol we wywolanym kurorcie Bad Ems we Nadrynii (tam kaj wypokopiyli te „yjmskie” pile). Pewnikiym mu sie tam diosecko mierzlo i przecytol taki listecek lod landrata Hugo Solgera, kiery na gwolt kciol coby ze tych poruch kolonii wele Königshütte zbajstlowac jedne miasto. Pieronym mu sie to pozdalo i loziymnostego lipca 1868 roka wydol „dekret”, kierym napoczlo sie fongowanie miasta Krolewsko Huta tak nikiej tyn werk, kiery juz tam, kole wsi, dziedziny Chorzow lod 1802 roku fedrowol (ha,ha, mozno mi juzas jakisik mondrok rzyknie, co niy fedrowol ino walcowol, bo fedrowli ino grubiorze, hajery, berkmony i murcki). Pochytol wszyjsko do kupy: „osada” Krolewsko Huta, „kolonia” Szarlociniec, Erdmannswille, tako „kolonia” Swiyntochlowice, wiyrchnie i postrzednie Logiewniki, Klymzowiec i „kolonia” Pniaki. Ja, dobrzescie slyszeli: PNIAKI, bo dziepiyro niyskorzij nasze Slonzoki napoczli godac na nie Pnioki, co ci juz do dzisioj lostalo, chocia ino u takich jak jo – Ojgyn z Pniokow. Bo bali i niyftore chorzowskie rajce niy poradzom sie pochytac, co to tyz te Pnioki som. Jesce pora lot przodzij, podwiyl jesce niy bolo miasta, Farorz ze Piekor, Alojz Ficek gryfnie ci poswiynciol kosciol, do dzisioj mianowany „Barborka”. Do tyj fary przinalezalo wtynczos juz iber 10 tysiyncy wiyrnych. Poradzicie sie to forsztelowac, poradzicie sie to wystawic? Jak to wszyjsko gynal sie dziolo, to mozno byda berol kiej indzij, a terozki ino powia, co ta Krolewsko Huta, tyn terozki Chorzow, to ci miol pieronym pometlany zywot. Gynal tak jak pometlane, powanzlone nikiej bolo zycie Chorzowiokow, i to niy ino Slonzokow.
Ino, ize niy lo tym dzisioj kciolech godac. Miasto miastym, no ale ciyngiym sam bola dziedzina, bola wies Chorzow. I Wiycie! Do dzisioj idzie jesce trefic richticznych pamponi, siodlokow we Starym Chorzowie. Jedyn snich Erwin Cofalka (pozdrowiom piyknie, pozdrowiom colko familijo) poradzi swojich staroszkow wywysc aze do styrysta lot nazod. I to je po prowdzie. Lon tyz poradzi gryfnie berac lo tym, co tyz to sie sam u nos dziolo. Niy byda bajdurzol barzij do zadku, styknie co powia, ize zarozki po drugij wojnie przikludziylo sie sam do nos (niy ino do Chorzowa) polno roztomajtych Goroli. Sniymi to zawdy niyskorzij bola uciecha. Przeca same to poradzicie spokopic. Jedne sie starali, inksze niy, coby sie przibadac do tyj naszyj godki. Bolo ci tyz skuli tego mocka szpasu. U nos we werku robiol ci jedyn Gorol lode Lublina. Blank niy poradziol spokopic co tyz mu jejigo majster ciyngiym godo i pedziol mu bol kiejsik:
– Majster, wy tak gryfnie po waszymu (znacy po naszymu, pra?) godocie a jo bych sie tyz kciol przibadac, naumiec. Moga przijnsc do Wos, to byscie mi zdziebko wyeklerowali, wytuplikowali?
– Dobra, synek – pado majster, a Paulek Skwara mu bolo na miano. – Wejzniesz jako dobro halba, przijndziesz ku mie i bydymy po slonsku godac.
– Raduja sie festelnie, panie majster, ino rzyknijcie mi co to je halba?
– Jezderkusie! Mosz recht synek. Co to je halba na dwioch??? Przismyc zarozki colki liter i bydzie klar!!!.
No, ale, to bolo we werku a terozki to mozno polozprawiom za to deczko lo chlybie. Chlyb, to chlyb. Przodzij grydno sztrofka ze krakowskij spiywki:
„Za chopa sie napiyrala,
Chlyba upiyc niy umiala:
Tak sie ji gryfnie wydarzol –
Pozaskorzu kotek lajziol,
Logonek szpryngnol do gory –
Jesce niy erbnol do skory.”
Niy zawdy tak jednakowoz bolo, niy zawdy dyc chlyb to byli nasze pecynki. Nojprzodzij, za blank downego piyrwyj ludziska ckali rez, pszynica i inksze lobiyli we ziorkach, krupach lebo nikiej molka. Niyskorzij wypokopiyli co idzie to piyc na telkich lozhajcowanych srogich bergach lebo we hasiu. Mianowalo sie to „podplomyki” lebo placki (tela co jesce niy trzite, jako to terozki nasze Mamulki i Starki parszczom). Wyczytolech u telkigo jednygo srogigo mondroka (kieregoch sam juz kiejsik spominol) Zygmunta Glogera, ize ze chlebym, ze molkom sknoltlowane byli roztomajte zwyki i wierzynia. Fto niy slyszol lo zurze, siymiyncu, kisiylu (inakszij – zilyju), lemiyszce, roztamajtych krupach, krupicach, pynczokach, zaciyrkach, prazuchach, i ... jak by tam jesce to wszyjsko gynal niy mianowac. Bocza jesce kiej moja Starka piykli we hasiu lebo na blasze placki, take rajbkuchy bez drozdzow ino posolone lebo pociepane cukrym. Ino, coby mi sam zodyn niy przeciepowol, ize jo mom rod te moderne dzisioj „chipsy” i inksze pieronstwo, kiere ckajom terozki dziecka, modzioki a i stare knakry we kinie tyz!
Wiycie, i niy ino u nos, nale we colkij Polsce i kaj indzij na swiycie chlyb bol skuplowany ze roztomajtymi lobrzyndami, swiyntami, i tyz polno bolo zortow i mianow prziflostrowanych do dni lebo fajerow. Byli chlyby na wiesioly (kolocze i korowaje), na zapusty (reczuchy, pampuchy, kreple, chrostki), na Wielgonoc (baby, babowki i polskie mazurki), na Wilijo, pogrzyb lebo zaduszki (perebuszki, peretyczki – niy wiym tak richtik co to jes?). Bol tyz downij „chlyb zalobny” lebo zolosny, kiery sie rychtowalo na stypa po pochowku. Juz we 1674 roku jedyn istny szkryflol:
„Czamu chlyb, kiery bez cufal na deliny sleci, calujymy? – bo chlyb jes swiynty!”
a ku tymu:
„swiynto go uploncnie ziymia”.
I dejcie pozor! Terozki idzie bele kaj ujzdrzic, loboczyc roztomajtych soroni, kierzy we copkach, we myckach, we tych ci wszyjskich dioseckich takich „bejsbolowkach” poradzom siednonc do stola. A downiyjsze Slonzoki nikaj, i nikandy niy siednom do jodla we mycce, bo na stole jes chlyb, tyn swiynty chlyb, kiery sie kusikuje, kierego sie do hasioka niy wyciepuje, kiery sie we zocy do lognia wciepnie, spoli, kiej go jes za tela, kiej pora sznitow ze wieczerzy lostalo. Zawdy tyz, i to u biydnych, i u zabranych, za starego piyrwyj we komorze lezol chlyb pod biolym tisztuchym lebo srogom, tyz biolom sznuptychlom. Bol taki srogi mondrok – Samuel Adalberg (zemrzil we 39 roku zeszlego wiyka), kiery ci bol posklodol mocka roztomajtych powiarkow, powiadaczek lo chlybie. Pora sam rzykna, no, niy tak blank nikiej Lon, nale po naszymu, bo som richtik mondre i szykowne:
„Chlebym i solom ludzie ludzi niewolom”,
„Kaj chlyb i woda – tam niy ma gloda”,
„Chlyb mo rogi – biyda nogi”,
„Chlyb cudzym pitwokiym krony – niy smakuje”,
„Dol Ponboczek chlyb – do i zymby ku tymu”,
no, i tako gryfno staropolsko przipowiarka, co:
„Chlyb, piwo i swica – przilozdobiom, garnirujom slachcica”,
a co kiejsik geldowalo, ize richticzny fyrszt musi miec i dobry domowy chlyb, zawdy dobre, swojskie piwo (mozno i jakosik nolywka) na stole i ku tymu swiatlo, zawdy dobre swiatlo a niy kopciuch, jak to downij bywalo. No, i coby bol szlus ze tymi powiadaczkoma rzykna jesce, ize:
”Fto chlyba niy kce, niy godziyn kolocza”
a to beztoz, ize:
„Fto chlebym gardzi, to nim Ponboczek jesce barzij”.
Bol ci taki dochtor we Krakowie Szymon (Syreniusz) Syrenski, na lostatek szesnostego wiyku, (a zemrzilo mu sie juz we siedymnostym wiyku, we 1611 roku), kiery gryfnie lo chlebie szkryflol:
„(...) hanyz albo kmin polny, u nas bardzo pospolity, uzywaja do chleba (...). Chleb z nim pieczony, nie tylko w smaku przyjemny, ale i pomocny w wielu chorobach”.
Nale tyz ziorka czornuchy piekorze majom rade wciepowac do rzannego i biolego chlyba dlo posilynia filipa i dlo smaku nojmilyszego. Tuplikowol ci lon tyz, ize gorki chlyb wszyjskim szklodzi a chlyb rzanny na poly ze pszynicnom molkom nojlepszij smakuje. I to mozno je prowda, bo wiela razy jo dostol hiby lod Mamulki, kiej zech przismycol gryfny pecynek chleba lod naszygo piekarza Niyslonego, tela co ze lobiuch zajtow lobgryziony. Ale, downij, te kiere sie wiela niy ajnbildowali mieli festelnie radzi chlyb ze takij pytlowanyj molki upieczony. Kiej bol srogi glod to i ze eriki, ze bukwie, ze lyskowych lorzechow, ze dymbiokow, ze ajchli tyz piykli chlyb coby ino czymsik szczewa, bachory zasztopowac, zaszpontowac. A i wtynczos, downo, downo tymu byli take, co ciyngiym jamrowali, ize som piekorze, kierzy chlyba bez drozdzow niy poradzom sprawic, zawdy lejom – miasto kwasu lebo naciostka – drozdzow lozwodnionych, coby chlyb bol puszyty i festelnie rosnol.
Nale, jakech pedziol, bezmac po gorkim chlybie moge cowiek zachorzec. A tyz, jak szkryflol jedyn istny, dochtor i krakowski profesor, Szymon Syrenski, ize chlyb rzany jes festelnie zdrowy i maszkytny, nale te cudoki ze inkszych krajow, kiere jesce do niygo sie niy przilozyli, niy czujom tego smaku i godajom co idzie sniygo zaniymoc. I sam my przijnszli terozki na to, co tak na isto, nom Slonzokom festelnie szklodzi. Szkodzom nom, i to fest, te roztomajte angyjbery, kiere sie juzas bierom do bajstlowanio ustawy lo lochronie zdrowio. Niy, niy byda sam dzisioj politykowol, tela co rzykna, ize te co ciyngiym tam cosik wekslujom dali by sie pokoj i posuchali Karlika z „Kocyndra”, kiery juz festelnie downo wypokopiol jak to richtik ze tom medicinom i dochtorskom hilfom jest.
Ano, momy szejsc knifow jak przijnsc do zdrowio, kiej juz cowiek jes blamk niymocny:
Cowiek niymocny niy idzie, i niy dowo skozac coby dochtor do niygo prziszol –pora dni niyskorzij wyzdrowiyje.
Cowiek niymocny dowo skozac coby dochtor prziszol, nale tyn niy przilazuje – za pora dni cowiek jes lepszy, lebo blank wyzdrowiol.
Cowiek niymocny wolo dochtora, dochtor przilazuje, tela co ino polosprawio i zodnyj recypty niy naszkryflo – tyn istny juzas wyzdrowiyje.
Cowiek niymocny napyto dochtora, dochtor sie przikwancko, recypt naszkryflo tela, co tyn niymocny niy depto do japtyki – za pora dni jes ci juz lepszyjszy; wyzdrowiol.
Cowiek niymocny pyto dochtora do sia, dochtor sie przikludzi, recypt jimu naszkryflo, chory posywo do japtyki po pile, nale jich niy lyko – tyz chnet wyzdrowiyje.
Cowiek chory, niymocny wolo wartko dochtora, dochtor gibko przilazuje, szkryflo recypt, tyn istny posywo do japtyki, spolyknie pile lebo inkszo medicina – nic mu niy zaszklodzi i tyz lobstoji, tyz wyzdrowiyje.
Szloby sam jesce pora godzin berac, lozprawiac lo chlybie i lo tym jak cowiek jes niymocny, bo to przeca jes jedne ino jodlo (krom kartofli, kobzoli), kiere sie nigdy cowiekowi niy zmierznie i niy przejy.
„Bo kiej komu chlyb zaszklodzi, tymu ino pewnikiym kryja hilfnie, pomoze.” Jedne co je dobre ze chlybym: lod chlyba niy rosnie basisko, niy robi sie srogszo wampa nikiej ze kobzoli, ze tych kartofli. A i tak idzie pedziec:
„To cud dziynki Bogu, ize brzuch rosnie lod przodku!!!
Kiejsik do Maloty, do piekarza na Krojcce prziszol jedyn szpasownik, wigyjc i lod proga sie pyto:
– A mocie dzisioj stare, czyrstwe zymly, ja ?
– Ja, momy – pado przedowaczka.
– A wiela jejich mocie ?
Przedowaczka rachuje, rachuje i yntlich godo:
– A bydzie jejich sto dwadziyscia styry!
– To dobrze wom tak! Po coscie tela jich napiykli?
Spomnialo mi sie tyz co lozprawiol kiejsik moj ujek Alojz. Bolo to bez wojna kiej jedna baba, gdowa po wojoku nazrala sie starego konwisnioka. Niyskorzij poszla do kosciola i ciyngiym purtala. Loroz drzistla festelnie glosno, zganbiyla sie, lobejrzala na wszyjskie zajty i choby nigdy nic pedziala:
– A kieroz to?
– A co, mocie dwie? – spytol sie somsiod ze lawki.
I prawie mo powiadaczka, co :
„U gdowy, chlyb gotowy, tela co niyzdrowy!”
No, i coby bol szlus ze chlebym rzykna jesce jedna powiarka, nale festelnie mondro:
„Biydno to dziedzina, kaj sie chlyb konczy a berga napoczyno”.
A, ize wlejzli my we lato, toz tyz idzie pedziec za jednym mondrokiym :
„A fto niy robiol bez lato, tyn bez zima mo glod”.
Bol moj Chorzow, bol chlyb a terozki jesce cosik ze inkszyj faski. Boczycie kiej to Amerikony ze Ruskimi na przedbiyzki ryli sie do gwiozd, kacali do kosmosu, suli fto bydzie piyrszy i dalszij. Bajstlowali ci roztoliczne zatelity, telkie tam sputniki, i inksze flugcojgi, kierymi szterowali swiyntygo Pyjtra, i tych inkszych tam na wiyrchu. Wiela lostudy ci z tego bolo to kozdy przecac boczy. Nale byli tyz i gryfne, szykowne fale. Jak dzisioj spominom sie kiej do samiuskigo ranca gawcyli my we tyn telewizyjor i niy poradziyli sie doczkac, ezli te Jankesy, Amerikony wylandujom na tym naszym miesonczku, przijndom z byzuchym, we goscina do tego naszygo Majstra Twardowskigo, eli niy?
No, i doczkali my sie. A bolo to tak: Szesnostego lipca, chnet styrdziysci lot tymu nazod bo we szescdziesiontym dziewiontym roku, sztartnol ci bol tyn amerikonski „Apollo XI” na srogij rakiycie, kiero mianowali „Saturn V”. Po poruch dniach, we dwadziestego piyrszygo dwa Amerikony (mianowali jejich biksa, na kieryj mieli sleciec na tyn miesionczek, Eagle – po naszymu lorel abo adler), ze samiuskigo ranca (u nos, a niy we Americe), gynal za styry minuty szczworto to bolo, razinku wylandowali Amerikony piyrszy rolz na naszym miesionczku. Ludzie co to bol za tyjater. Wszyjskie juz bez colko noc niy poradziyli sie doczkac, kiej napocznie sie ta diosecko „transmisyjo” ze tego naszygo Wojtka? Niyftore gupieloki to gawcyli sie w niybo bez lornetki, bez roztomajte loptikruly, ezli cegosik niy ujzdrzom. Juzas roztomajte nawiydzone zbiyrali sie bele kaj do kupy coby porzykac za tych grzysznikow, kierzy Ponboczka szterujom. Byli telkie, kiere cosik tam bali i ujzdrzili, nale jo tam niy wiyrza. Jedyn to bali i kokota uwidziol, nale go niyskorzij jejigo staro na lobiod uwarzyla.
Piyrszy sloz na tyn miesionczek Neil Armstrong, (Wiycie, mianowol sie nikiej tyn trompyjtkorz, lo kierym zech godol lonsko sobota), a zarozki za niym drugi, Edwin Aldrin. Szpacyrowali ci loni po miesionczku do kupy, i pod parza, coby sie niy kiolzdli i niy lobalyli, cheba ze dwie godziny, a niyskorzij tyn piyrszy pedziol bol: „..., ize telki maluski kroczek cowieka, a telki srogi krok ludzkosci...” (abo tak jakosik).
Jo tam niy wiym, nale u nos we werku bol ci jedyn piyrszy sekretorz, kiery sie tak festelnie radowol tymi Amerikonoma, ize loni wylandowali, bo ci to pewnikiym skuli tego, co my momy srogie swiynto: 22 Lipca (piyrwyj E.Wedel). Poradziyli ci ale te lochyntole wszyjsko na jejich zajta zwyrtnonc, i do dzisioj poradzom ... nale lo tym cicho z pyskiym, bo to je polityka, a my sam momy miec uciecha i szpas; do polityki styknie telewizyjor, jedna konsko fresa, Przemko ze Gosiewa i Jaroslaw „Wspanialy”, kiery wszyjskich wyciepuje kiej ino cosik pedzom niy tak jak lon miarkuje abo wetuje jejigo flalma ze tymi „maslanymi” slypioma.
Coby my tam niy godali lo tych Amerikonach, to tak na isto loni same nic niy poradzom wypokopic. Nale poradzom gynal zmalpowac lod inkszych. Przeca wszyjskie wiedzom, ize na miesionczku piyrszy bol zolwizol tyn nasz majster lod magikow, Twardowski, kiery dzioblowi na Ksiynzyc uciyk, kiej go Lucyper loszeredziol ze tym szynkiym co to sie „Rzym” mianowol. Chocia godajom – i jo to barzij mom rod, i na isto w to wiyrza – co tyn istny Twardowski pitnol lod jejigo staryj, lod kieryj biere sie bezmac powiarka, ize „we starym kachloku dziobol hajcuje”. Tam mocie i galantnego karlusa Twardowskigo, i loszkliwo baba, no, i dziobla Lucypera. A to ze zodyn, a juz na isto Amerikony niy wiedzom jak tam na tym miesionczku jest, to ino skuli tego co Twardowski bol przeca ze Krakowa, a Galicyjoki zawdy byli zowistne, i ku tymu szpyndlikorze i pewnikiym medikowali, ize jakisik interes, lebo sztand na Ksiynzycu zbajstlujom podwiyl sie zodyn niy kapnie. A coby bolo jesce barzij szpasobliwie, to lon, tyn Twardowski zafurgnol na tyn Ksiynzyc na gryfnym kokocie a niy bajstlowol dupnych rakiyt, skuli kierych momy tarozki – roztomajte gupieloki tak godajom – corozki zadniyjszo pogoda i jakosik pieronowo dziura „ozonowo”. I niy wiym, cy zescie dali pozor, ize ta diosecko maszina na kieryj Amerikony zakludziyli sie na miesioczek, pyrskala i ciepala logniym choby biblijkowy Elijasz na tym Ponboczkowym „rydwanie”, na tyj karze, na kieryj wyfurgnol bol do niyba.
I to by bolo na tela, na dzisioj, a berol, lozprawiol jak we kozdo sobota lod poruch lot

Ojgyn z Pniokow