Kackajom sie fajery / 11 sierpnia 2007r
Ojgyn z Pniokow 11.08.2007

No, toz ciurliko sie po malusku tyn nojgryfniyjszy latowy miesionc, niy za tela gorki, i niy za tela dyscowy chocia, podle jednyj polskij powiarki to juz:
„Od Hanki zimne wieczory i ranki!”
No ale, trza by sam dzisioj polozprawiac deczko lo tym, ize dyc zysz bydymy mieli chnet szykowny, tuplowany fajer we strzoda, piytnostego siyrpnia.
Piytnostego siyrpiynia. Juzas pewnikiym bydzie we ta strzoda srogo parada we Warszawie? My to momy radzi parady. Jezderkusie! Jak nom ci to wylazuje! Jakisik lochyntol sprzezywol mie kiejsik bez tyn diosecki „internyt” skuli tego, co jo rozcasu spominol, iz kiej sam u nos we naszym Chorzowie we tego „WEDLA” lebo 22 lipca – niy miarkuja juz terozki jak to richtik idzie – ludzie bawiyli sie gryfnie i festelnie bez ta colko noc we tym naszym chorzowskim, panaziyntkowski Parku Kultury i Wypoczynku. Zawodzalo ci to jakimsik mondrokom – niy znom eli to tyn „Wedel” abo tyn 22 lipnia – i kielanoscie lot tymu (we 1989 roku) przewekslowali te swiynto na blank inksze, i beztoz momy terozki sroge swiynto, srogi fajer we tego piytnostego siyrpiynia. I co? Ano nic, bo tyz jes gryfnie. I coby bolo jesce szpasownij, jedne fajrujom te „Swiynto Wojska Polskigo” a inksze juzas ze srogom paradom, swiynto „Wniebowziyncia Nojswiyntszyj Maryji Panny”, znacy „Matki Boskij Zielnyj”.
A we Warszawie i jesce kajniykaj srogie parady. Nasze wojoki wysztafirowane choby ficywyrty na Wielkanoc. Do tego jesce te szwarne wojoki na koniach (czamu lonych niy posywajom do tego Iraku abo Afganistanu?). Gryfne, richtik gryfne. Coby zrychtowac do porzondku takigo kawaleristy, dragonera, potrza na to bezmac jakiesik colkich piync lot, colkich piync lot ! Na poborowego – to styknie dziewiync miesiyncy (a mozno i mynij terozki?). Na lostatek na tym placu Jozefa Pilsudskiego pokazowac pewnikiym juzas latos bydom paradno eksycyrka, znacy musztra. Grac mozno jim bydom tako gryfno muzyka ze filmu „Stawka wieksza niz zycie” abo cosik podanego. I te boroki-wojoki maszyrowac bydom, maszyrowac choby bali i srogo ulicha bola... A juzas we Osowie nesci tyz juzas bydom markiyrowac ta srogo haja, kiero wszyjskie wiedzom jako „cud na Wislom”. Tyz gryfnie tela, co mie juz pora lot tymu do zadku fest znerwowol jedyn taki „zurnalista”, kiery pedziol bol (suchejcie, bo niy zawdy sie telo gupota do chycic!), ize: „Patriotyzm wyraza sie w urzadzaniu takich wlasnie uroczystosci”. A mie zawdy we szuli godali blank co inkszego lo tym patrijotyzmie. No ale, jo juz jes stary knaker i mozno mi sie cosik we tym filipie pometlalo ?
Za to Swiynto Wojska Polskigo. Ludzie jak my na isto poradzymy fajrowac, i bajstlowac roztomajte parady. Cy ftosik porachowol wiela tam we Warszawie, przi tym grobie niyswiadomygo wojoka wiyncow i inkszyj ziylyniny pokladom? Wiela szczewikow wojoki przi tym maszyrowaniy stargajom, zdeptajom ? Jakech we lonskigo roku uwidziol tych naszych sztramskich, szykownych wojokow na tych koniach (gynal mi sztimujom do tych starych pancrow, kiere nom Miymce gyszynkli, i ze kierych te downiyjsze ministry Flip i Flap, znacy Szmajdzinski i Zemke radowali sie choby jim fto do kabzy nasmarkol) i ta galantno, sztramsko, paradno dorfkapela, te dmuchoce we tych augustowatych, farbistych mundurach, toch zarozki napocznol wiskac:
„Do bytonskich strzelcow wojsko zaciongajom, wojsko zaciongajom...”
I tu ci mie moja Elza praskla kwyrlokiym bez plyco i wrzeskla:
– A cicho bydziesz ty lozyroku diosecki! Kajs sie dzisioj tak naprol, co jo blank nic niy wywoniala? Jesce cie zawrzom kajsik do heresztu, jak to juz bolo we tym loziymdziesiontym piyrszym roku kiejscie to ze bracikiym trzecio wojna swiatowo lozfechtowali.
A Swiekra, kiero sie bez piyrszo wojna uploncla, a „cud na Wislom” i drugo wojna jakosik szczimala, napoczla drabko kofry pakowac, syjmowac ze scianow swiynte lobrozki, schroniac strzybny bysztek, kafyjzerwis, talyrze, szolki, glaski, garce i tygliki, i do miecha ze praniym ladowac. I jamrowala ci, wajala, slimtala :
– Jo miarkowala, jo miarkowala, a i Ojgyn mi pokazowol, co jejigo jedyn kamrat ciyngiym lo jakimsik „antychryscie”, dzioble i heksie bez tyn diosecki „internyt” szkryflol, ize to musi byc jakisik koniec swiata, lebo co !
– E, tam zarozki koniec swiata; a ty tyz niy bamonc – godom do staryj – bo jo dziepiyro pojnda do Pyjtra na piwo i seta, i chociach jo przi wojokach niy bol, ale gynal miarkuja jak sie przinolezi fajrowac we take sroge swiynto.
No i gryfnie tela, co sporszymu dziolowi naszych Polokow te spominanie durch i jednym ciyngiym tego „cudu” nad Wislom wisi jak kilo kitu na zicherce. To ci jesce ino rajcuje tych wszyjskich na wiyrchu, bo mogom sie pokozac we tyj telewizyji na tych szumnych paradach. Chocia, to mozno tyz tak do lostatka, do cna niy jes prowda. Te, co jesce bakajom kajsik we urzyndach, we werkach abo na grubach bydom mieli – jak gynal pomedikujom – juzas colki tydziyn fraj.
Lonskie lata, ja lonskie lata (pisza tak cy sie to jednymu istnymu zdo, abo i niy, bo tak pisol i tak na isto rzondziol kieladziesiont lot tymu nazod nasz Karlik z Kocyndra, Stanislaw Ligon, kierego jo mom we srogij zocy), jakech jesce tyz we werku bakol, to tela my frajnych dni na isto niy mieli. No ale, terozki juz som blank inksze czasy i wszyjsko sie bezmac na lepszyjsze weksluje a mozno tak sie ino niyftorym zdowo, bo dlo mie to sie ino wszyjsko przelonacuje ze papucia na lac. I tela, a lobejrzymy co bydzie, i jak to bydzie za styry dni.
Spomniolech sam skorzij, co ci tego piytnostego jes tuplowane swiynto. Te druge juzas, dlo niyftorych moc wazniyjsze, to jes swiynto Wniebowziyncio Nojswiyntszyj Mariji Panny fajrowane bez koscioly wschodnie juz lod V wiyka pod mianym „koimesis” (zasniyncie) Nojswiyntszyj Mariji Panny. I dziepiyro lod VII wiyka, kiej lostalo juz przijmniynte we Rzymie, Wniybowziyncie zajyno plac Zasniyncio. Te swiynto tyz bolo roztomajce mianowane: u nos skorzij, a i kajniykaj do terazka, mianowali je Swiyntym Matki Boskij Zielnyj a juzas we Czechach Swiyntym Matki Boskij Korzynnyj. Mocka ludzi lo tym swiyncie pisalo bez te kielanoscie wiykow, artychy-malyrze juzas malowali roztomajte landszafty i to niy ino we kosciolach. My ze mojom babeczkom Elzom niy poradziyli loderwac sie, lodchlastnonc sie lod jednego gryfnego, szumnego landszaftu, takigo malonku na kierym bolo te Wniybowziyncie NMP. Bol ci to malonek Pietro Perugino we takim muzyjom Galleria degli Uffizi we Florencji. A mie sie juzas terozki przi tyj przilezitosci spomnialy gryfne sztrofki Wandy Bobrowskiej, kierech bol kiejsik wysznupol we tym internycie:

„Czy pamietasz te ranki
gdy tlum ludzi bosych
przemierzal do kosciola
sciezki, drogi i szosy.
Para bucikow w rece
i chusteczka na wlosach.
Floksy barwne w bukietach
zboza w dojrzalych klosach.
Na Matke Boska Zielna
na odpust w Gudogaju
szlo sie rankiem z innymi
wedlug dawnego zwyczaju.
Dzieci z wiosek, zasciankow
Wawerian czy Burbiszek
szly do kosciola i gwarem
macily letnia cisze.
Szly kobiety, szli starcy
ktozby ich tam policzyl
a bryczka uroczyscie
nadjezdzal pan lesniczy ...”

Sam u nos na Slonsku, we Polsce i we inkszych domowinach uwozo sie Matka Bosko Wniybowziynto jako patronka ziymi i jeji wszyjskich flancow. Wtynczos tyz sklodo sie lofiary ze wszyjskigo, co bolo wyroszczone ze ziymi. Sklodo sie tyz naloczos lofiary ze plodow tyj ziymi: ziyliny, gymizy i kwiotki, a kajniykaj kapelonki blogoslawiom sztralby kwiotkow. Wszyjskie wierzyli co te sztralby majom fest magicne i medikamyntne siyly. Te sztralby, te kiczolki kwiotkow roztomajcie bele kaj mianowali : ziyla, rownionki, kympki, lograbki, prondki lebo prontki lograbkowe. Mocka bolo tyz roztomajtych prziwykow jezli rozlajzi sie lo te wszyjskie ziyla tachane do pokropku. We jednych dziydzinach byli to (a niy wszyjskie miarkuja i poradza mianowac po naszymu) take nikiej: wloski Przenojswiyntszyj Paniynki znacy „traganek szerokolistny”, dzwonki Matki Boskij znacy swiyntojonskie ziyle, lobiezyswiot ( napoczyno kwisc gelbowo), trojesc, zabi skrzyki, bozy drzewko, bozo krew, rotyc, psio ruta, lubczyk znacy magiflanca, lyska ze lorzechym, rez, pakopie, macierduszka, lyn i fefermincka. Podle staropolskigo juzas zwyku to kozdymu umarlokowi do truly pod gowa wstyrkajom zdziebko tego poswiynconygo. Juzas kajs indzij to dziolchy krom ziylo polnygo (zawdy sniym do kupy bola bylica), dowali tyz do pokropku lyn, proso, rez, orkisz, jynczmiyn i lowies, i to zawdy nojgryfniyjsze klosko. Ziorka ze tego lobiyli sulo sie niyskorzij na pole, kiej szlo sie sioc. A juzas, kiej szlo juz ze kosciola nazod do dom lostawiali te sztralby, te ziylo pojstrzod zasionego kaj mieli szczysnie geldowac przi zniwowaniu, a po poruch dniach zebiyrali to do dom, smyndziyli polonym ziylym izby i colkie lobyjnscie i wstyrkali to tam ,kaj zawdy bolo na widoku i dowalo uwazowanie, co siyla tych sztralbow bydzie fondowac.
Skorzij tego swiynta Wniebowziyncio Przenojswiyntszyj Paniynki wszyjskie dziolchy, frele, myjdle rychtowali ze lostanich kloskow zerzniyntych na zogonie srogie krance kiere sie mianowali „brogi”. Gryfnie tyz niyftorzi po roztomajtych dziydzinach mianowali te lostatnie kloska, te przigorsci zesiykanych na zogonie lobiyli. Joch uslyszol we downiyjszych leciech take ci tam miana: podpolymka, fonka, dziod, stary, bynkart, baba, broda, pympek, koza lebo beks. Niy wszyjsko poradza zmiarkowac, pochytac ale, mi sie to festelnie zdo, mom to rod, bo jesce i zniwowkowe zabawy tyz mieli blank te same miana. I wiycie, zawdy ci take maluskie wantuchy roztomajtych polnych kwiotkow i ziylo (bylicy, merty, rozmaryjonu, kamelkow, hyzopu, dziywanny, maku, swiyntojonskigo ziylo takigo krasikoniu, fefermicnki lebo lebiodki i dziyngielu, mieli swoji znaczyni, geldowali we colkim zywobyciu ludzi. Przi kozdyj przilezitosci plytli i dowali do pokropku sztralby i wionuszki. Zawdy byli wszandy tam, kaj trza bolo sie tropic, starac lo zaswiaty, lo gryfny urodzoj abo lo darzyni we zdrowiu i we lobyjnsciu. Mogbych sam mocka lo tych wszyjskich ziylach berac tela, co to ani plac, ani czas na to. Styknie, co spomna sam jesce lo mercie (ta merta to przeca wszyjskie samtyjsze ludzie pewnikiym miarkujom i cichtujom chnet we kozdyj chalupie). Merta, to znaczylo dziywictwo, modosc, plodnosc i mocka szczynscio we zywobyciu, ale tyz i smiyrc. I jakech to wyczytol kajsik we ksionzce, ize ta merta dowali starozytne Greki i Rzymiany takij bogini Afrodycie (Wenus). Juzas swiynty Hiyronim zwazowol na isto, ize merta jes srogim zimbolym, bo wonio nikiej Krystus (jak Krystus moge woniac, to tego jo juz niy poradza spokopic?) a juzas ikszy swiynty, swiynty Grzegorz prawiol, co ta merta jes zimbolym cnoty, wstrzymiynzliwosci i zmiyrnosci cowieka.
Naszo juzas ruta, to tyz ziyle festelnie lobrzyndowe, calbrowane i kuriyrowne, ize jes to – jak godajom mondroki – „wszechlek” i jes ci tyz takim „amuletym” na wszyjskie loszkliwe calbrowanie. Bola tyz powiadaczka, ize „dziolcha rutka sieje”, co tela znacolo, ize lona sie niy wydowo i bydzie samotno, tako staro panna. Bol i jes jesce dziurawiec, znacy swiyntojonskie ziyle (lebo dzwonki Jona Krzciciela), kiery do dzisioj jesce jes medikamyntym na wszyjskie chorobska. Skuli tego swiynta ludzie wypokopiyli mocka jesce inkszych powiadaczek skuplowanych jesce ku tymu ze zniwowaniym. Choby ino take:
„We Matki Boskij Ziylnyj, kozdy lajzi ciylny”,
„Na Niybowziyncie fajrant mo i zyncie”.
Bol toz dziyn Matki Boskij Ziylnyj dniym srogich dziynczynnych ponci. Porzond tyz ludzie pontowali do Czynstochoy i do Kalwatyji Zebrzidowskij.
Ale bol tyz ci jedyn na isto gryfny zwyk. Za starego piyrwyj, kiej sie ludzie rychtowali do fajrowanio tyj Matki Boskij Ziylnyj to przodzij, we swiyntygo Wawrzynca (dziesiontego siyrpnia) szli do kosciola pokropic maslo i miod, kiere sie niyskorzij dowalo po maluskij lezce na skosztonek wszyjskim familijantom i godalo sie przi tym tuplym :
„Bez gront swiyntygo ciyrpiyntnika,
Uwachuj Ponboczku piscoly lod szklodnika.”
A po tych wszyjskich kosciylnych paradach byli szykowne zniwowki. Ludzie zbiyrali sie przi stolach we logrodzie, a na klepisku we szlopcu sie tancowalo, bo to przeca klapowalo do takij sztrofki Wespazjana Kochowskigo:
„Panie! Za to dziekowac Ci trzeba,
zes gebie dal dostatek chleba.”
I coby zbajstlowac jakisik gryfny fajrant lo tym na isto szykownym swiyncie, lo tym Wniebowziynciu Przenojswiyntszyj Paniynki rzykna sam jesce takie szumne, galantne sztrofki Waclawa Rolicz-Liedera, kiery juz na lostatek dziewiytnostego wiyka pisol bol:
„Kwiaty z pol okolicznych uszczkniete i ziola,
Przenajmilsze ofiary pracowitej wioski
Przyniosly swe zapachy do wnetrza kosciola,
Przyniosly przed oblicze dobre Matki Boskiej
W gorze jako glos starczy, organ przepowiada,
W dole z piersi ludu plynie piesn koscielna,
U stop Twych, jasna Pani, wies swe dary sklada,
O pol rzadczyni madra, o krolowo zielna.
Przed oltarzem ksiadz szepce lacinskie wyrazy,
Won kwiatow coraz zywiej nad glowy sie wznasza:
Ochraniaj nas od kleski, chorob i zarazy,
Krolowo ziol przedziwna, pol rzadczyni nasza !”
No, tochmy deczko pofajrowali, chocia ino we godce a terozki spomniol mi sie jedyn szpasowny fal:
Jednymu istnymu (niy wyzdradza komu) po gyburstaku lo szaroku we palicy chrompi jak sto dioskow, lynzyk mo choby staro fuzekla, we gymbie jak we starym tryjtku abo inkszych chyrpciach a brand ci mo, ize pewnikiym poradziol by colki kibel kiszki wyslepac. A jesce ci sie lynko, mo bobki szpryngnonc sie ze prykola a i we palicy mu sie szelonto choby fyrtol na jakimsik gibkim karasolu. Loroz wlazuje do izby jejigo baba i lod proga rzondzi:
– Uwarzic ci mlyka abo kafyju coby cie to na szlapy postawiolo?
....
– Slyszysz Ojgyn ? Co ci mom narychtowac? – jesce roz pyto sie go babeczka.
– ... Hmm, lo sto pieronow pikulikow! Terozki dziepiyro jezech w doma, zech sie skapnol, ize mie mianujom ... Ojgyn.
Ludzie! To na isto moglo sie mie tyz przitrefic losobliwie, co jo miol wczorej gyburstak. Ale tak licho jesce symnom niy bolo. A, ize jo juz dosik downo niy bojcol lo gorzole, to terozki ino jesce jedyn fal (mozno i richticzny, mozno sie kierymus snadno przitrefiol):
Prziszol ci kiejsik mody karlus, fyrniok do prziszlygo swiekra i przismycol ze sia gryfno flaszecka gorzoly. Postawiol jom stol i ...
– Suchej ino mlycoku – godo do niygo prziszly swigerfater – przikwanckoles sie sam do mie do dom, piyrszy roz es mie uwidziol i zarozkis przitargol sam ze sia gorzolecka, colko halba.
Karlus sie cerwiony zrobiol na fresie i juz kciol zebrac ta flaszka ze stola ...
– No, to piyknie dziynkuja synek!!!

Godolech sam tyz skorzij lo wojokach, to mi tu gynal lola tako gyszichta (a to mozno ino wic) :
Przijechol ci bol kiejsik jedyn pampon do Warszawy. Wandruje ci lon tak po tym naszym nojistniyjszym miyscie, szwyndro sie aze doszol do jakisik srogij masztalni. Pewnikiym do tyj, kaj cichtujom te konie dlo tych naszych paradnych wojokow. Wlazuje rajn i zaziyro, filuje na te szykowne konie. Loroz wparzol do tyj masztalni jakisik oficyjer i lod dzwiyrzy lozdziyro sie choby go fto ze skory lodziyrol:
– Sam niy niy zyjndzie zodnymu wlazowac. Niy miarkujecie chopie tego? Niy miarkujecie, co to jes masztalnia oficyjersko ?
– Przebocom loni – lodpedziol moresnie tyn pampon i symnol hut ze palicy. – Joch ino medikowol, co to jes konsko masztalnia !!!
I jesce deczko lo starych wojokach bo mi sie spomniala tako lozprowka mojigo starzika, kiery jesce za staryj polski bol przi dragonach (chocia, to na isto i dzisioj, przi tych konskich wojokach, moge sie tyz przitrefic).
We jakijsik dobryj asiscie jedziny tam oficyjer paradziol sie, asiol cym to lon tyz niy jes i jake ci mo zamiylowanie do wojokow.
– Jo – pado tyn oficyjer – toch sie juz ze bardom (ze szblom) uploncnol !!!
– Cego ? Ze bardom? – rzondzi jakisik miglanc, szprymok. – Pierona, to jo bych niy kciol byc waszom mamulkom ani hyjbamom przi waszym uploncniynciu!


I to by mozno bolo na tela, bo jak godol jedyn srogi mondrok, ze i:
„szajspapior mo swoj szlus ... nogle”.
A berol dzisioj, lozprawiol lo tuplowanych swiyntach

Ojgyn z Pniokow