Muzykanty, akordjon abo cija. / 25 sierpnia 2007r
Ojgyn z Pniokow 25.08.2007

No, toz momy juz tyn lostatni tydziyn tego gryfnego siyrpnia. Juz za pora dni przikwancko sie wrzysiyn na lostatek kierego napocznie nom sie podzim. I to jesce niy bolo by take niyszczysne abo jankorne. Nojgorszyjsze jes to, ize po festelnie dugich, bo aze szejsciotydniowych feryjach przikwanckali sie do syjmu nasze – Ponboczku lodpusc mi tyn grzych – wybrance norodu, nasze faleszne i yjklowate posly. Lod strzody napoczli sie na isto festelnie wadzic i szkorupic, przeciepowac sie wszyjsko co nojgorsze, colkie te jejich kminiynie, cyganiynie i to, ize zodyn snich – chocia majom tego snochwianio polny pychol – niy kce, niy poradzi sie lod tego syjmowygo zesla lodchlastnonc. Nasz Prezidynt trefiol sie we tym prezidynckim palacu ze tym „liderym” lo wklynslyj sztelongu festnie uswiyrkniyntego mlycoka, ze tym prowajderym tyj „rolwagi lobywatelskij” – a juzas loszkliwce godajom, ize trefiyli sie do kupy dwa wicmany – i uzdali, co zarozki, kiej ino sie nazod wkludzom po feryjach do tego syjmu uchwolom, ize zburdajom, lobalom tyn colki Syjm, sami ci sie sniego wyciepnom na tyn jejich sciorany pychol. Tela, co tak na isto zodnymu to niy klapuje do lostatka, kozdy snich kciolby jesce cosik dlo sia i dlo swojij familiji, przocieli i partyji erbnonc. I wiycie, mie sie sam spomnialo jak to kiejsik, jesce niy tak downo tymu nazod, tyn colki Jaroslaw Srogi sie asiol we telewizyji (bolo to na tyn gyburstak jejigo urzyndowanio) jak to tyz terozki momy wszyjsko we Polsce gryjniyjsze, jak tyz to nom te nasze zywobycie wartko pyndaluje ku lepszyjszymu, jak tyz to my wszyjskigo bydymy mieli sporzij a nasze dziecka to juz yntlich we raju bydom zyli. Bo badnijcie sie ino: na wszyjskich cestach i na tych niy sprawionych jesce autobanach bolo mynij niyszczysnych onfali, niy bolo jesce bez te lato zodnyj srogszyj powodzi, niy bolo tyz takij srogij hicy (do 50 gradusow), festnie na isto lobrodziyli, podarzilo sie ze logorkami. A wszyjsko to ino beztoz, ize ci noma reskiyrujom cwilingry do kupy ze tym PiS-ym.
Juzas to wszyjsko, ize autok sleciol do przikopy kajsik we Francyji ze naszymi pontownikoma, i to, co bola srogo lufciano trompyjta („traba powietrzna”), pora tych trompyjtow bele kaj u nos do wczorej a to, ize nie ma sam jesce podwiyl co u nos szykownych autobanow (latos mo jich byc kajsik kole szejsc kilomyjtrow) i modernych sztadijonow – to wszyjsko skuli tyj ci „rolwagi lobywatelskij”, tyj loszkliwyj PO do kupy ze SLD-yjokami. Po nos ino – tak sie zdo, co godajom te nojwazniyjsze we rzondzie – bydzie ... PO (hehehe, miarkowaliscie co rzykna – potop?). I za pierona niy bydzie zodnyj „koalicyji” tego Kaczora Donalda Tuska ze Srogim Jaroslawym. A styklo, co Lech Aleksander napytol do sia, do tego jejigo Belwederu Donalda (ze miana to idzie zmiarkowac co to jes trzeci cwilinger lod tych piyrzastych), kierymu dol zdziebko pomaszkycic tego jejigo kyjzykuchyn i juz sie dogodali, co zodnyj, i to nijakim koncym, niy bydzie komisyji. A welonek „nieuchronnie” bydzie jesce latos we pazdziyrniku. A cy bydzie, cy niy to chnetki lobejrzymy ! Jo w to niy wiyrza! Chocia, Wiycie jo sie juzas kozdydziyn cuca ze sniku yno skuli tyj mojij dociyrnosci ... i ci kukom, zaziyrom tak, choby szwob do zygora, co tyz to dzisioj bydzie gyszpant, co bydzie wicnego abo mozno yjklowatego we tyj naszyj polityce. Bo do tego calbrowanio i bojcynio: „koalicja” jes ale ji niy ma, „koalicjo” porwano, ale jesce fonguje, toch sie juz downo tymu nazod przibadol i terozki ino, po tym kiej tyn Jaroslaw Srogi zbulol i do imyntu rozburdol ta mersko „koalicjo”, to mi terozki cosik ku malu faluje.
No, i skludziyli sie do kupy te nasze (Ponboczku wybocz mi tyn grzych) posly terozki we strzoda i napoczli sie namowiac, mozno i festnie handryczyc lo to, co by sam jeszcze we tyj naszyj Polsce spaprac i wypiytnoscic. I do niy jednego snich gynal klapowalaby ta krociusko sztrofka ze „Fausta” J. W. Gothego:
„Wiec kimze jestes ?
– Jam czescia tej sily,
ktora wiecznie zla pragnac,
wieczne czyni dobro.”
Momy zbyte juz sam u nos terozki ta chnet styrytydniowo haja i jes juz po tym piyrszym poferyjnym posiydzyniu naszygo cyrkusnego Syjmu. Mo byc jesce ino jedne na prziszly tydziyn, ino skuli tego coby sie same rozposali (chocia jo – jakech juz godol – w to niy wiyrza). I sam mi blank klapuje dismal sztrofka Jana Kochanowskiego:
„Nie zawzdy bystre wiatry morza przedymaja
Ani waly gwaltowne w brzegi uderzaja;
Nie zawzdy niepogoda na niebie panuje:
Czasem tez i slonce wdzieczne ukazuje,
I wiatry ucichaja, i morze gniewliwe
Stanowi nawalnosci swoje popedliwe.
I Fortuna nie zawzdy grozno nam sie stawi:
Bywa tez czas, ze dobra mysl w czlowieku sprawi.”
Kapnolech sie tym tuplym, jakech sam skorzij wynokwiol, co latos, we tyn piyrszy dziyn kiej sie te nasze „wybrance norodu” spichnyli ci sie do kupy, pizlo ci styrysta dwacet trzi lata, kiej sie zemrzilo kajsik we Lublyncu tymu naszymu srogimu Poycie. Tymu Poycie lod kierego mocka slowecek fonguje do terozka i we naszyj szykownyj godce. Bol ci Lon wteda piyncdziesiont styry lata stary a wandlowol sie Lon ze szlachyckij familiji Kochanowskich cychy – Korwin.
Na tym Jonie ze Czornego Lasu (Czarnolasu) poznol sie na niym, przejzdrzol go zarozki i nasz Mikoloj Rej, kiery do tego swojigo „Zwierzynca” wrajziol bol tako gryfno sztrofka:
„Przypatrzze sie, co umie poczciwe cwiczenie,
Gdy slachetne przypadnie k'niemu przyrodzenie,
Co rozeznasz z przypadkow i z postepkow jego,
Tego Kochanowskiego, slachcica polskiego;
Jako go przyrodzenie z cwiczeniem sprawuje,
Co jego wiele pisma jasnie okazuje.
Moglci umiec Tybullus piorkiem przepierowac,
Lecz nie wiem, umial li tak cnote zafarbowac.”
A juzas we 1566 roku jedyn istny (niy swiadomy) poyta we takim wiyrszu „Zamknienie do poetow” szmelcuje, chwoli Kochanowskiego i napoczyno razinku lod przonio:
„Kochanie wieku tego, bo strunami swymi
I uczonym spiewaniem tak sie popisuje,
Ze tez przeszlemu wieku malo ustepuje.
Wiem, ze chwaly nie pragnie, jemu to nie milo,
Tak go wielkim baczeniem Niebo obdarzylo.”
Widzicie, jo sam tak dzisioj zdziebko krajzuja naobkolo, ale to skuli tego yno, co niy kca sam za tela berac, abo i wynokwiac, lo tyj naszyj loszkliwyj i fest merskij polskij polityce. Rzykna ino podanie do tego jak to godali te trzi heksy we szekspirowskim „Makbecie”:
„Cicho wszedzie, glupio wszedzie,
Glupio bylo, glupio bedzie”.
Beztoz tyz pospominom zdziebko blank inksze czasy, kiej jesce mozno bolo szpasownij, mozno niy bolo tela jankoru i i ludzie mieli szkrabka na lepszyjsze zywobycie, kiere snochwiali wszyjskie politykiyry. Pisolech jesce we 1999 roku do naszego chorzowskigo „Gonca Gornoslaskiego” roztomajte szpasowne konski. I rolz napisolech lo takij gryfnyj slonski biesiadzie, lo zbajstlowanyj na chorzowskim „Ruchu” goscinie. Pisolech ongyfer tak: „Miyntko mi sie zrobiolo kiej wylazla na bina Ania Drabek. Gryfno dziolcha i po naszymu spiywo. Ta po prowdzie troszka ci jesce wciepowala slowecek choby gorolica, ale te colkie spiywanie take ci nasze bolo. Potym niyskorzij wylezli jedne istne, kiere sie „Wesole gizdy” mianowali i wiycie, doimyntnie zech sie cul chobych bol tam kajsik u Bajerokow. Gynal takech sie cul jakbych te wszyjskie jejich gryfne hajmatmelodyje terozki suchol a kiere moga sie na SAT 1 cy inkszyj telewizyji abo radijoku posuchac. Niy nastyklo mi ino tyj pory, tych dwioch spasnych (podanych na jednego naszygo posla – Kalisza) karlusow, co to sie „Wildecker Herzbuben” mianujom, a spiywajom tako fajnisto spiywka:
„Trinkt den wein, nie allein !
Wenn man trinkt muß man zusammen sein.”
To jes spiywka lo tym, ize wina niy mozno pic samymu a kiej sie pije, to ino w kupie. I to jes prowda. A te wesole gizdy tyz fajnie grali i spiywali.”
A to wszyjsko juzas spomnialo mi sie, jakech uslyszol we tym naszym radijoku, we Radio Piekary spiywka tych „Wesolych Gizdow” lo Santa Monice i San Sebastian, kaj namowiali kogos tam do tego, coby sie za Jadama przeblyc. I niy dol mi pokoj tyn San Sebastian i ta Santa Monica. Sznupolech, zuchtolech bele kaj, azech naszol, azech znod. Wiskali ci loni lo tym, co bezmac Santa Monica i San Sebastian to poduk nich som jakiesik gryfne i cheba zacalbrowane wespy na Strzodziymnym Morzu abo kajsik tam. A to blank niy jes prowda, to jes ino take fabulynie, tako „licentia poetica” kozdego, kiery cosik tam i kajsik tam szkryflo.
Santa Monica to je take nadbrzyzne miasto nad Ocyanym Spokojnym, kiere jes we zachodnij tajli grabstwa i „metropolii” Los Angeles-Long Beach we tym amerikonskim krisie Kalifornia. Miano tego miasta wandluje sie lod swiyntyj Moniki ze Hippo, patronki slubnych babeczek.
Juzas San Sebastian (po baskijsku Donostia) to nojwazniyjszejsze miasto takij szpanielskij prowincji Guipúzcoa we tym Kraju Baskow. Lezy ci te miasto nad Zatokom Biskajskom blank kole szweli ze Francjom. Jak miarkujecie, niy jes to wespa ale sroge miasto i port fest na polnoc lob Barcelony. Czamu godom sam terozki lo tyj Barcelonie? Niy skuli fusbalu, i niy skuli olympiady we Barcelonie we 1992 roku, niy ! Spominom to beztoz, ize my ze mojom Elzom wykludziyli sie na wywczasy we 1993 roku blank kole Bacelony na Costa Brava we takim szykownym miastyczku Calella. Ze tyj Barcelony szlo fligrym zafurgnonc do tego San Sebastian. Baskijcyki godajom, ize kiejby ta gryfno Brigite Bardot bola Ponboczkiym, to by sama wypokopiyla i stawiola te San Sebastian. Som tam we tyj zatoce roztomajte wespy, tela co zodno snich niy mianuje sie San Sebastian. Ale i te same miasto jes na isto festelnie gryfne i szykowne, kiej bali i Ernest Hemingway festnie tymu miastu pszol. No, i to mozno tela tego wynokwianio i sztychanio tych „Wesolych Gizdow”. ale, kiej my juz przi tym spiywaniu som, to werci sie tyz jesce cosik polozprawiac lo insztrumyncie bez kierego zodno slonsko muzyka sie niy lobyjndzie. Godom sam lo akordjonie abo ciji.
I na isto kciolbych sam dzisioj zdziebko poberac lo akordjonie lebo – jak ci to inksze mianujom – lo ciji abo tyj harmonji. We Polsce na tyn colki akordjon to roztomajcie kukali. Kole tych, kierzy festelnie majom radzi tyn insztrumynt som i take, kierzy miyniom, co na niym ino sztuchocze abo lajermany grajom. Ale tyn ci insztrumynt (roztomajte jego zorty) jes terozki corozki barzij widziany i wywolany. Razinku akordjon lozbrzmiywo juz lod lot lod Paryza do Moskwy, lod Miymiec aze do Urugwaju. I, chocia sprawiyli go we XIX wiyku, to tak na isto wandluje sie lon jesce lod takigo ci starozytnigo chinskigo „sheng” (juzas u Japoncykow mianowany – „shô”) uznowanygo za nojstarszyjszy insztrumynt we colkim swiycie; no, rachuje sie lon, jes stary juz 3000 lot. Fto miyni, ize jes inakszij sfornie musi dac prawie, co jes festnie podany akordjon do jorganow.
Akordjon przinolezi do familije „aerofonow”, znacy insztrumyntow we kierych klang powstowo ze luftu dmuchanygo do piszczolek. Ze tym colkim chinskim „shengiem” kupluje go dobraczyna: to som – jak to mondroki godajom – „stroiki przelotowe” we kierych klang idzie erbnonc i jak sie dmucho, i ja sie wdycho luft nazod. We akordjonie efyj jes tyn som przi lozcionganiu i na scionganiu miecha. Zarozki na napoczniynciu XIX wiyka zbajstlowali ludzie mocka podanych insztrumyntow. Nojprzodzij bol taki prastarzik dzisiyjszygo akordjonu – „eolina” i „aura” take dzisiyjsze organki abo tyz i ta dzisiyjszo mondharmonika. Miano akordjon (lod „accordion”) lopatyntowali we 1829 roku we Wiydniu Cyrill Damian i jejigo dwioch synkow; szlo grac „akordami”. Bolo jesce moc inkszych zortow tego insztrumyntu, choby tako szejsckanciato „concertina” Carla Fridriha Uhliga (ze 1834 roka) i niyskorzij jesce – Anglika Charles’a Wheatstone’a. Jesce skorzij bola „physhamonika” Austrijoka Antona Haeckla (we 1818 roku) abo tyz jesce tako „flutina” Pichenot’a Jeune’a ze 1831 roka.
Akordjon (po naszymu cija) chnetki tyz bol moc wywolany we Francji kaj ci tyz zbajstlowali piyrsze koncyrty na tych insztrumyntach. We drugij polowie XIX wiyka powstol ci tyz piyrszy werk akordjonowy we italijonskim Castelfidardo, kaj do dzisioj bajstlujom roztomajte konkursy akordjonistow (tak, jak i we miymieckim Klingenthal, kaj tyz sprawiali te insztrumynty). Nojbarzij mieli te cije radzi Ruskie. U nich produkcjo napoczla sie we Tule, we tym miyscie lod „samowarow”. Jedna ze zortow ciji mianowali „bajanym”. Jes tyz jesce inkszo zorta, mynszy lod akordjona – „bandeon”, kiery jes skuplowany ze jednym takim muzykantym Astorym Piazzollom, i kiery pokozol sie nojprzodzij we Americe Poledniowyj. Bola ci tyz jesce tako harmonijo pyndalowo (miala miechy deptane szlapami nikej we „fisharmoniji” a kiero idzie jesce do dzisioj trefic kajsik na Mazowszu). Trza sam jesce dopedziec, co byli dwie grontne zorty tego insztrumyntu: „harmonia” ze klawiaturom kneflowom (naszo slonsko kneflowka) i akordjon ze klawiaturom podanom na klawiyr. I te wszyjskie akordjony, harmonije, kneflowki abo i ruskie jesce „harmoszki” byli do naszych podlych (prostych) ludzi, dlo tego miyjskigo folkloru. Boczycie take spiywki : warszawsko – „Harmonia z cicha na trzy czwarte rznie...”, abo naszo slonsko: „Pije Kuba do Jakuba”, „Przepijymy naszyj starce domek caly” i mocka, mocka jesce inkszych, kiere pewnikiym same miarkujecie.
A harmoszki ranzyrowali po wsiach, po dziydzinach jesce przed wojnom a i po wojnie tyz do kupy ze ruskimi wojokami, tymi zeza Buga, dlo kierych to na isto bol insztrument, kiery mieli nojbarzij rade. Fest tyz ci poradziyla ta szykowno harmonio, sztramski akordjon lebo cija uciechy dac samtyjszym ludziom na tym naszym Slonsku, kaj juz lod downa fongujom roztoajte kapele akordjonowe.
He, he ... byli tyz i wice lo harmoniji cy akordjonie. Na przimier taki:
Jak idzie rozeznowac akordjon lod kota?
– Ano, ino po wercie, po cynie. Bo kiej sie i akordjon, i kota nacisnie, to wydowajom tyn som klang !
Abo jesce inkszy:
Po cym idzie poznac „gentlemana”, moresnego chopa?
– Dzimantel (take moje slowecko) znacy cowiek moresny, to chop, kiery poradzi grac na ciji ale tego przi ludziach niy robi!
I to by mozno niy bol terozki nojlepszyjszy wic, bo wiela, wiela ludzi mo tyn akordjon, ta cija radzi, i jesce ci sie mogom na mie pogorszyc.
Ale, kiej my tak juz sam som i przi ciji, i przi spiywaniu, i przi roztomajtych wicach werci sie sam jesce terozki wciepnonc przi tyj przilezitosci gryfne sztrofki do spiywanio (na nota arii ze opery „Traviata”) roztomiylego mojigo poyty Tadeusza Boy-a Zelenskiego:

„By uniknac ambarasu,
Wzieto rok za miare czasu,
Dziela go (bardzo wygodnie)
Na miesiace i tygodnie.
Tydzien znow z grubsza podziele
Na zwykle dni i niedziele.
Do pracy sa zwykle dzionki,
A Niedziela dla malzonki.
(...)
Wszystko mija, wiec szczesliwie
Siedzicie przy piwie.
(...)
Kiedy czlowiek sobie podje,
Dziwnie tkliw jest na melodie.
Ogryzajac z kurczat kosci
Nucisz „Za zdrowie milosci...”
(...)
Slonce, wies, „Traviata”, piwo,
Mysli plyna ci leniwo.
A final ekskursji calej:
Nowy bak za trzy kwartaly.”

A coby sie niy wstyrkac, niy wrazowac miyndzy sznapsa a szpajza (zagryzka) rzykna sam jesce jedyn wic tela, co blank niy skuplowany ze tym coch skorzij berol, ale ino skuli tego cobyscie chopy dowali zawdy na wszyjsko pozor!
Przilazuje rolz jedyn chop do dom i zarozki lod proga jejigo baba praskla ci go nedelkulom bez leb.
– A za co to, moja ty noztomiylo? – pyto sie tyn istny.
– Robiolach pranie i ze twojich galot wyjmnolach szkartka na kieryj boly ci naszkryflane jakiesik ciferki i miano Erna.
– Mosz ty rozum moja nojmilyjszo? Jo bol na wetlalfie koni i ta Erna to jes miano konia, a juzas te ciferki to nomery konskich gonitwow – ekleruje festnie to wszyjsko tyn chop.
Sleciol jakisik mozno tydziyn i chop juzas przilazuje do chalupy na lodwieczerz i zarozki przi dzwiyrzach chyciol tyglikiym po palicy.
– Ale za co to moja ty roztomiylo babeczko ?
– Tyn twoj kon dzisioj do cia g l i n g o l !!!
I to by bolo mozno na dzisioj a berol (i zdziebko ) wynokwiol jak we kozdo sobota

Ojgyn z Pniokow