Drugo wojna ... / 1 wrzysnia 2007r
Ojgyn z Pniokow 01.09.2007

No, toz momy juz dzisioj piyrszy wrzysnia. Piyrszy wrzysnia, tyn niyszczysny dlo nos, dlo Polski dziyn, we kierym tyn diosecki Adolf przikarycol sie ze swojimi wojokoma sam do nos, i kiej sie napoczla ta srogo lopresyja, ta II-go Wojna Swiatowo. A bol to tyz, tak jak i dzisioj, gryfny, szykowny dziyn kiej to we nocy ze szczwortku na piontek miymieckie wojsko we polskich mondurach lobalylo ta szlojza, ta bajera we Glywicach kole tyj radijostacyji. Mozno to sie komu niy bydzie zdalo ale mie terozki przilejzli do palicy slowecka ze jednyj takij powiarki; miynia, co lone sam gynal klapujom.
Miarkujecie ta powiadaczka ? A toc, ize miarkujecie. Pewnikiym wiycie, ize:
„Gosc w dom, Bog w dom, ... kogo tam do dioska pieron smycy !!!”
I kiej my juz som przi wojnie, to trza by tyz cosik poberac lo wojokach. Wiycie jak to kiejsik za starego piyrwyj bolo. Napoczla sie ta drugo wojna swiatowo i mocka ludzi samstod, ze Slonska po stowce musialo deptac, musialo wol niy wol pojnsc do miymieckigo wojska. Tak tyz bolo ze naszymi: Antkiym i Franckiym. Zebrali jich do tego wojska i tak jakosik na lostatku wylandowali we Africe, we tym loszkliwym Deutsches Afrika Korps Erwina Rommla. No ale, tak ci sie jakosik przitrefiylo, co Antka juz we Francyji przidali ci do jednego jynerola a Francka do inkszego. Festelnie dugo sie niy widzieli i tyz nic lo sia niy miarkowali. No i rolz tyn Antek przikludziol sie do dom na urlop i zdziebko niyskorzij szpacyrowol sie tak po Bytoniu, az tu lozroz ... szczasnol sie gynal ze Franckym.
– Lo sto pieronow, Francek! A tys sie sam skany wzion?
– A dyc direkt ze Afriki !
– No, i jo tyz sam dziepiyro wczorej przijechol ze Afriki.
– Hehehe, to tyz gynal znosz jake tam we tyj Africe som gryfne babeczki, pra?
– A toc, ize znom. Same Nyjgerki. I musza ci wyzdradzic – rzondzi Antek – co jo tam we tyj Africe mom jedna libsta ...
– Tyz zes mi jakisik byfyjl wyzdradziol – pado Francek. – Jo tyz tam mom jedna gryfno dziolcha. Richticzno Nyjgerka, corno jak noc przed geltakiym.
– A co ty, medikujesz mozno, co moja niy jes corno? – spytol sie Antek. – Jak sie rolz urzla, pajtla we palcysko, to ji krew ciurlikala tako corno, choby tinta we naszyj downyj szuli.
– He, to jesce nic – lodpedziol na to Francek. – Jak moja kiejsik tak po fandzoli drzistla, to we izbie zarozki polno sadzow bolo !!!
Nale, ani lo Warszawie, ani tym barzij lo Chorzowie niy byda godol, bo to je polityka, a lod polityki to ino leberka bolom, zolc sie na nice wywroco i ku tymu – jak to maja starka godali – kartofle sie ze pywnice tracom.
No, to jakech juz godol, byli my we tych Italiji. Jesce przodzij porzykali my we takim kosciolku na Kalenbergu kole Wiydnia i lod Klagenfurtu jechol ci z nami dolmeczer (bo polsko pilotka we tamtych czasach, ani po miymiecku, ani tym barzij po italijansku niy poradziyla godac), srogi Polok, poeta, historyk sztuki Jerzy Hordynski (we krakowskim „Przekroju” szlo go tyz pocytac). Wielgo figura, nale tyz ... miglanc, ize ho, ho, ho a lo tym mozno kiej indzij. Do kupy sniym byli my we Wenecji. Jezderkusie, to ci je gryfne, szykowne miasto ... blank we wodzie.
Musza pedziec, ize duzo my ze tym Jorgiym Hordynskim loglondali, duzo ... a nojbarzij to nom lostalo we pamiynci kiej my ujzdrzeli tyn banhof we Bolonii kaj trzi tydnie przodzij, drugigo siyrpnia praskla bomba we cug i switlo, pozabijalo wteda aze loziymdziesiont trzech chopa (pieronie, juzas niy tak mi wyskocylo..., juzas lo umrzikach!). I tak jakosik na drodze do Rzymu, do Lojca Swiyntego uslyszeli my, ize jesce inkszy Polok, jesce inkszy poeta tyn Czeslaw Milosz dostol Nagroda Nobla. Ja, to bolo loznojmione tak jakosik we siyrpniu loziymdziesiotego roku, co jimu dali ta nosrogszo literacko nadgroda. A to nom wszyjsko pedziol tyn Hordynski, bo te nasze polskie radio ciyngiym ino lo tych sztrejkach, lo tyj lostudzie godalo, i kaj by tam jim do palicy moglo wlazowac, co juzas Polok dostol ta nadgroda. No ale, stalo sie. I bolo ci to tak jak godol kiejsik jedyn pieronym mondry angyjber Anglik Paul Johnson, ize: „...som dwie rzecy, kiere – ezli juz sie stali – to zodnym knifym niy idzie nazod cofnonc: to wypedziane slowko i ... pierdniyncie...”
Ja, ta nadgroda to bolo dlo tych naszych dupnych politykierow take pierdniyncie we dobryj asyscie. I, coby dalszij niy fandzolic rzykna ino, ize pierdziec dalszij niy uchodzi, nale idzie kogosik mianowac fajniscie: stary pierdola. Tak nikiej to godol dziylny wojok Szwejk dlo kierego kozdy oficyjer, a juz na isto pulkownik, major lebo ino kapitan – to pierdola, no... mozno i dziadyga. Ale pierdola, to na isto nojlepszejsze miano.
No, i kiej my tak te Wlochy lobjyzdzali, ciyngiym my ino suchali, ezli to sie juz cosik posklodalo we tyj Polsce, lebo niy. W Rzymie u Papiyza my niy byli, tela co ino na mszy, na tym placu swiyntygo Pyjtra, kaj ze daleka my ino poradziyli tego naszygo Lojca Swiyntego loboczyc, nale gynal my Go suchali, kiej Lon namowiol do zgody, bo jesce cheba tyz wteda niy wierzol, ize ta colko „komuna” idzie na zicher lobalic, na zicher przelonacyc na take cosik deczko mondrzyjszygo i lepszejszego dlo nos, dlo Polokow, i niy ino. I tak my sie jezdziyli po tyj Italiji, ckali bele jake maszkyty, slepali te ichnie szykowne wina „Chianti”, kiere gerujom we Toskanii, we Florencji i we Sienie, roztoliczne Cinzano lebo Martini, Maraschino, Marsala, wina umbryjskie, ze Kampanii i jesce, jesce wiela, wiela inkszych. No, i jodlo. Godo sie lo tych Italijokach, ize to som makaroniorze. I to je prowda, co lone ckajom nudle pod roztomajtymi mianami. Ale jesce do tego mocka roztomajtyj lowziynziny, baraniny i inkszych tam kotletow. A wszyjsko to we czasach, kiej u nos we fachach, na ladach ino locet i mosztrich bol a juz blank niy bol to wic, coch jescech kiejsik we Jelesni kole Zywca uslyszol:
– Paniczko, paniczko! A styknie wom tyn liter mlyka?
– Ja, ja, dziynki, styknie!!
– No, bo paniczko kiejby niy styklo, to moga jesce do tego liter wody doloc !!!
Tela, co jo juz lod bajtla niy miol rod mlyka. No cheba, co to bola zimno kiszka we srogim boncloku zarozki na drugi dziyn po jakimsik fajerze.
I kuknijcie ino. Juzas zech jakosik zbamonciol na wino, gorzola, chocia blank zech niy kciol. Ale, to mozno skuli tego, coch pedziol bol lonskij soboty, ize pogodomy lo miodzie, bartnikach, lo bartodziejach i lo tych wszyjskich, kierzy fajrowali sam we dwadziestego siyrpnia swiyntygo Bernarda, tego ci patrona piscylorzy i tych wszyjskich coch przodzij juz mianowol. A i roztolicznych miodow, maliniokow, miodow chmielowych, korzynnych, i co tam jesce. Bo coby niy pedziec, nojlepszejszo gorzola, jakiesik koniaki, mszalne wino, to juz wszyjsko wypokopiyli abo swiynte, abo ino kapelonki. A normalny cowiek ? A normalny cowiek to mo utropa nikiej stary Zefel lod Jondercynyj :
Styrcy ci lon na dyszczu kole szynku i medikuje:
– Stoc tak sam na tym dyszczu i do imyntu zmoknonc, abo wlyjzc rajn do knajpy i sie juzas blank zaloc ??? ... A jes trzecio zajta? Niy, ma, pra?
No, toz dejcie gynal pozor, bo ze bele jakij gymby tego niy uslyszycie.
Toz jadymy dalszij podle raje. Nojsomprzod to bol taki istny, kiery ci sie mianowol Bernard ze Clairvaux, a kierymu sie blank zemrzilo tak kole poly dwanostego wiyku. Po jakiymu jejigo sie mianuje patronym piscelorzy i bartnikow, to niy poradza spokopic, bo ci Lon bol filozof, kapelonek i ciyngiym ci snochwiol, namowiol wszyjskich, coby tych Araberow wyzynonc lod Grobu Swiyntygo. Inkszy juzas to swiynty Bernard ze Sieny, lod kierego sie wziyni te zokonne braciaszki, Bernardyny, a kiery kojfnol ci dziepiyro we 44 roku piytnostego wiyku. Niy idzie tyz tego jesce pometlac, poknoltlowac ze tymi psami bernardynami, kiere zrychtowali inksze zokonniki, Augustyny ze tego ci klosztora kole Srogij Przeleczy sw. Bernarda we Alpach. Te psioki majom juz cosik do kupy ze tym piyrszym swiyntym, bo lone ci smycyli take maluskie faski gorzoly na karku, coby te istne, kierych mozno sniyg blank przisul we tych Alpach, mogli sie zdziebko szluknonc, spamiyntac i przijnsc do sia, byc monter. Jak tam bolo, tak bolo styknie, ize powia, co we Polsce, jesce za starego piyrwyj i gorzola slepali, i piwo i – co bezmac prziszlo lod inkszych – i te roztomajte, roztoliczne miody. A miod, to piscelorze, kiere przodzij mianowali sie bartniki.
Bo piscoly, te dzikie lobiyrali sie zawdy swoji siedliska we dziuplach, we takich dudlawych, zgramialych drzewach. A cowiek, coby mu sie lekszij wybiyralo tyn miod, napocznol dziubac, borowac we drzewach take srogie dziury, a kiere to drzewa niyskorzij mianowali dzionymi, bartnymi a na lostatek – barciom. Bo ci to wszyjsko bolo dziubane takimi okszami, na kiere sie barta, bartnica lebo serka godalo. Mozno tyz jesce wziyno sie to ze tego, ize downiyjsze ludzie urzinali gora drzewa, abo sznupali za takm, kierymu pieron ta gora utrzas, i kiej sie niyskorzij te drzewo loblolo zywicom, godali na nie obwar (abo obar). A juz blank niyskorzij to take bole bajstlowali niy we lesie, ino kajsik kole chalupow, kaj mocka kwiecio bolo i tyz je jesce barciami mianowali. Na te barcie bralo je smryki, jedle a niyskorzij to i dymby, kiere byli nojszyrsze we sia. I juz za piyrszych Piastow na colko Ojropa wywojziyli miod, wosk i pscyli klajster, znacy kit. Wszyjskie lasy to byli abo lod jakigosik ksiyncia, abo – i to nojwiyncyj – przinolezeli do kosciolow, klasztorow. I te bartniki take konski lasu naimali i lod nich dowali tym istnym we miodzie danina. I lod starego piyrwyj Slowianie, a tyz i Slonzoki byli moc wywolane ze hodowli piscol jak zodyn inkszy norod we Ojropie. Przeca kaj jak niy u nos, nad Wislom, a i kole Raciborza, nojbarzij woniali lipowe lasy ze kierych niyskorzij byli nojlepszejsze miody, lipce abo spadzie. Wszyjsko sie lobrocalo wele szwiepotow abo tych borowek, jak dzikie piscoly mianowali downij. I lod tych tyz „borowek” cowiek, kiery poradziol wlazowac na barcie, na stromy bartne leziwym (to tako maszina do wlazowanio na pnioki) mianowany bol bartnikiym. Nale bartnik, bartniczek to tyz maluski ryszawy niydzwiydz, kiery tyz do tych barci wlazowol i do miodu sie jejim dobiyrol. Nale, to juz jes blank inkszo bojka. I terozki na lostatek byli jesce bartodzieje. To take remiechy, kiere wyrobiali (dzioli) te barcie siykiyrom, znacy tym colkim bartym. Miolech ci kamrata, kiery po lojcach Bartodziyj sie mianowol, ale lon miol dwie lewe grace do roboty, chocia blank szyroki chyrton do slepania, i to niy ino miodu. No, i somy juzas kole slepanio tela, ize zdziebko inkszego. Bo lod nojdowniyjszych czasow, kiej sie bez cufal kierymus miod zgerowol, tintalo sie miody pitne. Ankoholu w nich bolo ino ci tela, co we dzisiyjszych, niyftorych jabolach, tela ino, co niy ciepalo lochlapusami lo zol, lo dyliny nikiej po „Pokusie” abo roztomajtych „cytrynkach”, „wisiynkach” i jak tam jesce diosek to mianuje, ino cowiek robiol sie corozki barzij wicny, szpasowny. Jak toch juz godol, ze kozdym ankoholym wszyjsko napoczlo sie lod kapelonkow lebo zokonnych braciaszkow. Tak tyz to i bolo ze tym miodym. Tela, co niy idzie blank na isto pedziec kiery to kapelonek bol tyn piyrszy. I mie tyz jes to blank egal, tela co nojlepszejsze miody to niy tam jakiesik egipskie lebo Chananejskie, ino nasze, polskie, sam uwarzone, sam sycone.
Nojprzodzij trza pedziec, ize lod nojdowniyjszych czasow dziydziny, kierym Ponboczek przol, byli ci „mlykiym i miodym plynonce”. Jesce przed Mieszkiym Piyrszym, przed krzescijanstwym, lo Lechitach godali, ize lone „niy dbali lo wino, majac w piwie i miodzie wyborne napoje”. We colkij downiyjszyj Polsce byli take miodosytnie we kierych roztoliczne malinioki, trojnioki, derynioki warzyli.
Lod wielgosci „patoki” przidowanyj do wody przi warzyniu miodu byli miody tyz mianowane: dwojnioki, trojnioki, lebo szczwiornioki, znacy lekszejsze abo mocniyjsze. I jesce zdziebko. Miody niynasycone to take, przi kierych rozfyrlo sie miod we letnij wodzie i dziepiyro niyskorzij sie to wszyjsko geruje. Juzas te sycone, to take kaj miod ze wodom nojprzodzij sie festelnie warzi i dziepiyro na drugi dziyn, po doprawiyniu (moge byc korzynioma) stawio sie je we fasce dymbowyj coby gerowalo, ale juz ze drozdzoma. Mysla, ize podwiyl co to styknie lo warzyniu coby mi sam niy pedzieli ize snochwiom do bimbrowaniu.
Jakescie uslyszeli, niy idzie posklodac fto, i kiej napocznol te miody warzic, gerowac, no i slepac, ani tyz po jakiymu swiynty Bernard mo we hilfie piscelorzy (a i tych co slepiom miod cheba tyz). I tak sie medikuja, ize to niy jes take iste. Nojwazniyjsze, co ludzie majom radzi taki zajdel, lebo kufa zimnego miodu razinku terozki, kiej jesce jes mozno na dworze hica i nic tak niy flyjguje bebechow jak cosik zimnego ze procyntoma, prowda?
Bo wszyjskie na isto miarkujom, co stary chyrton trza festelnie szmarowac jak stary rafiok abo rolwaga. No ale, ino niy tela, coby sie niy przidarzilo tak jak jednymu mojimu kamratowi :
Prziszol ci lon naprany jak belowa do dom i staro zarozki lod dzwiyrzy na niygo ze pyskiym: kaj bol, ze kim slepol, za jake pijondze duldol i take tam, co Wy wszyjskie miarkujecie, a jo rozumia. I na to tyn moj kamrat:
– A my, a ... my ... to ino szluknyli po jakiesik dwa-trzi sznapsy, bo sie mojimu kamratowi Jorgowi synek uploncnol ...
– Synek sie Jorgowi urodziol, ja ? Ale to przeca juz bolo blank downo ...
– No i co z tego, ize to bolo piytnoscie lot tymu nazod ? Niy mogli my sie skuli tyj przilezitosci terozki szluknonc ?
No, a coby niy bolo ciyngiym, sztyjc lo gorzole, to wroca sie prawie nazod do kalyndorza. Piyrszy wrzysnia to napoczniyncie wojny, nale tyz wojny, kiero majom rechtory ze szkolorzami abo na lopach. Bo przeca juz we pyndzialek wszyjskie dziecka napocznom deptac do szuli (chocia piyrszego jes dzisioj). Mozno krom tych, kierym bydzie ganba, ize niy styklo jim na tunki, na jakisik szczewiki, na tasia, blajsztift i na te giertychowskie wynokwianie, na mondurki. I niy hilfnie tymu wszyjskimu „Caritas”, i nasze kapelonki we kozdym kosciele, i doplaty ze magistratu. Bo za tela jes tych, kierzy nic niy majom, a za knap z tymi, kiere by sie kcieli ze inkszymi podziylic. I tak sie medikuja, ize blank niy do smiychu je to, co kiejsik godol stary Richat Depta (a mozno inkszy rechtor, i to blank niy ze tyj gryfnyj, mojij siedymnostki?). A godol ci we piyrszy dziyn we szuli tak:
– Suchejcie lochyntole, kiejby te na colkim zadku, byli by tak cicho przi tym graniu w szkata nikiej te we pojstrzodku klasy, kiere szkryflajom ciyngiym sam krzizowki, to te sam na przodku, mogli by blank fajnie nynac, kiej udowajom, ize mie sam ... suchajom !!!
Pedziolech sam skorzij, co to juz pomalusku, polekusku kulwito sie ku nom – tyz gryfny – podzim. I idzie sam terozki spomniec slowecka ze gryfnyj ksionzki naszygo pisorza, kierego miol rod tyn nasz niy tak downy minister Konski Leb (czytol bezmac „Trylogia” az loziym razy – a jo ino roz, alech zarozki wszyjsko spokopiol !), ze piyrszego tomu „Pana Wolodyjowskiego” Hajny Sienkiewicza :
„Cisze w sadzie przerywaly tylko odglosy spadajacych na ziemie przejrzalych owocow i brzeczenie owadow. Pogoda ustalila sie cudnie. Byl to poczatek wrzesnia. Slonce nie prazylo juz za mocno, ale rzucalo jeszcze obfite blaski. w blaskach owych lsnily sie czerwone jablka, wsrod szarych lisci siedzace tak obficie, ze drzewa zdawaly sie byc nimi oblepione (a) pierwsze zapowiednie nitki pajeczyny, pouczepiane do drzew chwialy sie wraz z leciuchnym powiewem (...).”
Mom pieronym rod i Sienkiewicza, i te wszyjskie szumne, szykowne landszafty, kiere nom na podzim sztrajchuje ta gryfno polsko natura. I, im zech starszyjszy, tym barzij mi klapujom inksze sztrofki, sztrofki Stanika Wyspianskigo:
„Wesoly jestem, wesoly,
i smieje sie do lez;
choc jesien juz na poly
kwitnacy czuje bez.”
A juzas inkszy nasz srogi Polok Wincynty Pol jesce we dziewiytnostym wiyku pisol tak:
„Coraz ciszej – wrzesien ! wrzesien !
Slonce rzuca blask z ukosa,
I dzien krotszy, chlodna rosa –
Ha i jesien – polska jesien !
O ! Jesieni zlota nasza!
Tys jak darow Boza czasza,
Dziwnie madra, pelna czesci
I kojacej pelna tresci ...”
Bolo to dzisioj juz cheba lo wszyjskim, co mi fyrtalo bez pora dni po tyj mojij palicy we tym mojim filipie. I tak sie terozki szpekuluja cy aby sam sie niy godziolo wciepnonc jakisik szpas po tych deczko inakszych sztrofkach.
Jedyn srogi miglanc wloz do kafyju i lobsztalowol sie u kelnyrki szykowny koloczek ze makiym. Kiej mu go lona prziniysla, tyn tak kuknol na tyn kyjks i pedziol, ize mu sie blank lodmiyniylo, i kce terozki konsek zisty. Ta polazla nazod i za jakosik kwilka przismycyla mu gryfny tortynsztikel ze podzimkami. Miglanc weckol tyn tortynsztikel, lobtar gymba i biere sie do wylazowanio ze kafyju.
– Halo, halo, panie gryfny a przeca loni mi niy zaplaciyli za tyn tortynsztikel ze podzimkoma !
– Po jakiymu ? Niy zaplaciolech? – pado jeji tyn miglanc – Przeca jo wom dol kolocek ze makiym i posypkom.
– ???? no, ale za tyn kolocek tyz zescie panie gryfny niy zaplaciyli, pra?
– No, dyc. Ale cy jo tyn kolocek zjod ????
I to mi gynal klapuje do naszych politykierow. Kozdyn snich sie zurym leje, ino dowo pozor coby przi tym jesce i kamrata niy pokidac. Ale to juz jes polityka, kieryj momy polno rzic i beztoz to bydzie juz na tela a berol, bojcol jak zawdy we sobota

Ojgyn z Pniokow